سند راهبردی کمیته امداد امام خمینی (ره) در تعامل با موسسات خیریه

کمیته امداد امام خمینی (ره) با چالش ها و معضلات اساسی دست و پنجه نرم می کند و در موقعیت بسیار چالش برانگیزی در موازی کاری موسسات و مراکز خیریه قرار دارد. تنها راه برون رفت از این مشکلات حال و آینده، طراحی و تدوین برنامه ای نوین و راهبردی است. به همین منظور ضمن غافل نشدن و پرداختن به چالش های موجود، ترسیم نقشه راهی با جهت گیری کلی برای دستیابی به اهداف میان مدت و بلندمدت مورد نیاز خواهد بود. در اصل با این استراتژی هم روزمرگی ایجاد نخواهد شد و هم ضمن چاره اندیشی برای حل معضلات و مشکلات تصویری مطلوب از آینده ترسیم خواهد شد.

ضرورت و اهداف پژوهش

فقر همواره به عنوان یکی از رنج های بشری شناخته شده است. معضل اصلی کشور در رفع نیازهای اساسی اقشار آسیب پذیر در این چهل و اندی سال کاملا مشهود و علنی بوده و علی رغم خدمات بسیار ارزنده کمیته امداد امام (ره) نه تنها تعداد این قشر محروم کاهش نیافته بلکه افزایش یافته است. کمیته امداد امام (ره) به عنوان متولی اصلی پوشش دهنده حمایتی نیازمندان جامعه همواره با چالشی بزرگ در خصوص موازی کاری موسسات خیریه، سازمان های مردم نهاد و خیرین حقوقی و حقیقی مواجه بوده و تاکنون نیز نتوانسته اعتمادسازی لازم را در راستای هم افزایی و تعامل با آن ها معمول کرده و ضمن انسجام و همبستگی نسبت به همسویی و یکپارچه سازی اطلاعات اقدام کند. لذا به منظور رهایی از اقدامات ناموفق گذشته ضرورت وجود یک برنامه ریزی دقیق و کارآمد و عملیاتی کاملا احساس شده و می بایست در اولویت قرار گیرد تا بتوان بیلان و گزارش های مورد نیاز را برحسب شرایط روز و با نگاه به آینده در دوره های یک یا دو و یا چندماهه ای که مورد نیاز است، از آن به دست آورد. بدیهی است خوراک این نقشه استراتژیک باید به گونه ای باشد که ضمن قابلیت اجرایی شدن موجبات ایجاد همبستگی کمیته با موسسات خیریه و سازمان های مردم نهاد و خیرین و همچنین امکان گزارش گیری کامل از وضیعت چشم انداز در کوتاه مدت میان مدت و بلندمدت را نیز فراهم کند. لذا پژوهش حاضر ضمن آسیب شناسی در حوزه موسسات خیریه به تهیه و تدوین نقشه استراتژی و اهداف راهبردی کمیته امداد پرداخته است.

آسیب شناسی در حوزه موسسات خیریه

با بررسی و آسیب شناسی در حوزه موسسات خیریه، اگرچه به نظر می رسد که این موسسه ها تا حدودی مسائل و چالش های نیازمندان را برطرف کرده یا کاهش داده است، اما با این وجود، خود دچار آسیب های محسوس و نامحسوسی شده اند که فرآیند خدمت رسانی و انجام امور خیر را برای آن ها با چالش مواجه کرده و غفلت از این مسئله و رفع نکردن آن ها ممکن است به انحراف در عملکرد و نتایج اقدامات در جامعه منجر شود. متاسفانه عدم نظارت بر عملکرد موسسات خیریه موجب شده تا افراد نیازمند نسبت به دریافت کمک های حمایتی و معیشتی وابسته شده و مسائلی همچون «وابستگی به خیرین»، «تمارض به فقر و نداری»، «واکنش های طلبکارانه و انتفاعی برخی ساکنان مناطق محروم و حاشیه نشین»، «عدم استقلال و ترس از خودکفایی»، «انفعال ساکنان و واگذاری مسئولیت ها به خیرین»، «انتظار پول پاشی و تامین زندگی از خیرین عادت و وابستگی به دریافت کمک تداوم و گسترش فقر محلی»، «عدم تمایل به خروج از مناطق حاشیه نشین و محروم»، «احساس تعلق محله ای کاذب» و «قبح زدایی از دریافت کمک» در وجود افراد نیازمند درونی شده و به گونه ای موسسات در دور باطل فقرزدایی یا به عبارتی در چرخه بازتولید فقر و محرومیت، گرفتار شوند. عدم استراتژی مناسب در سطح کلان، عدم الگوی کارآمد تعاملی، عدم چشم انداز موازی کاری در ارائه خدمات، عدم وجود بانک اطلاعاتی کامل و جامع از خیرین و نیازمندان نبود سازمانی واحد و مشخص در برنامه ریزی و نظارت بر اجرای طرح ها و برنامه های حمایتی و عدم اعتماد و ارائه گزارش به سازمان های بالادستی خود یعنی کمیته امداد امام (ره) و سازمان بهزیستی و … از جمله مواردی است که اقدامات موسسات خیریه را با مشکل مواجه کرده است.

تحلیل وضعیت کنونی کمیته امداد امام خمینی (ره)

بررسی های انجام شده در خصوص وضعیت کنونی کمیته امداد، کاملا گویای آن است که این نهاد از بدو تشکیل تاکنون اقدامات بسیار موثری جهت ارائه خدمات به اقشار آسیب پذیر جامعه انجام داده است. با یک نگاه اجمالی به آمارهای موجود مشاهده می شود که تعداد زیادی از فقرا و افرادی که بنیه مالی ضعیفی داشته اند تحت حمایت کمیته امداد امام (ره) قرار گرفته و از وضعیت ناهنجار مالی که با آن مواجه بودند نجات یافته اند. لیکن علی رغم تمام تلاش و همت کمیته امداد امام خمینی (ره) و صرف بودجه قابل توجه در این خصوص، متاسفانه مشاهده می شود که نه تنها از تعداد اشخاص مددجو کاسته نشده بلکه روزانه تعداد آن ها رو به افزایش است. البته شرایط اقتصادی حاکم بر کشور، تحریم ها و فشارهای سیاسی در این خصوص بی تاثیر نبوده و نخواهد بود، ولی با توجه به افزایش بی رویه تعداد مددجویان و علی رغم کمک های دیگر ارگان ها و سازمان های همسو با کمیته امداد امام (ره) به نظر می رسد بازنگری در فرآیندها می تواند یاری گر کمیته امداد امام خمینی (ره) با هدف تسهیل شرایط در دستیابی به اهداف باشد.

تهیه و تدوین نقشه استراتژی و اهداف راهبردی کمیته امداد

بررسی، نیازسنجی و آسیب شناسی، از ضرورت های رفع موانع در مسیر توسعه کلان کمیته امداد امام (ره) بود. بر همین اساس ساعت ها جلسات کارشناسی و مدیریتی برقرار و سرانجام منتهی به تدوین یک برنامه راهبردی شد. لیکن نظر به اینکه برنامه راهبردی در فضای مغز افزاری و مدیریتی کمیته امداد امام (ره) طراحی و تدوین شده است، احتمال آن وجود دارد که با توجه به گستردگی واحدهای ستادی و صفی کمیته و تنوع کارکنان برای همه افراد به طور یکسان قابل پذیرش نبوده و به تبع به صورت کامل و صحیح اجرایی نشود. لذا به منظور ایجاد امکان درک بیشتر و اجرایی شدن آن می بایست به نحوی ترجمه می شد که رابطه بین واحدها و ادارات کل مجموعه را به صورت شفاف بیان نماید؛ به گونه ای که اولا اهداف مورد نظر کاملا مشخص و گویا باشند، ثانیا لایه های سازمانی در آن عینیت داشته باشند و ثالثا رابطه بین معاونت ها، ادارات و نیروهای انسانی نیز در آن مشخص شده و برای تمام پرسنل قابل پذیرش باشد. بنابراین و بر اساس این نیاز نقشه استراتژی کمیته مشتمل بر 100 هدف کلیدی طراحی و ترسیم شد. این اهداف در لایه های مختلفی طرح شده اند و برخی از آن ها عبارتند از:

·        اهداف لایه توانمندسازی ها: در این لایه اهداف به تفکیک چهار دسته «سرمایه های سازمانی» با اهدافی چون ارتقاء سطح مدیریت در حذف موازی کاری ها، «سرمایه های انسانی» با اهدافی چون ارتقا سطح دانش کارکنان ستادی و ادارات، «امکانات کالبدی» با اهدافی چون توسعه نمایندگی کمیته امداد در مجامع شوراها هیئت ها و موسسات خیریه و «سرمایه های اطلاعاتی» با اهدافی چون توسعه مدیریت یکپارچه اطلاعات تقسیم می شوند؛

·        اهداف لایه فرآیندهای داخلی: در لایه فرآیندهای داخلی، اهداف در هشت دسته «توسعه مدیریت» با اهدافی چون نهادینه کردن مدیریت دانش در مسیر چشم انداز، «واحد پژوهش» با اهدافی چون نهادینه سازی پژوهش معنوی نوآوری و خلاقیت در افراد امداد، «واحد آموزش» با اهدافی چون ارتقا شیوه های آموزشی، «واحد امور فرهنگی» با اهدافی چون تلاش مستمر برای استفاده حداکثری از ظرفیت های مردمی، «واحد ارتباط با بازنشستگان» با اهدافی چون تقویت ارتباط موثر و مستمر با مدیران و کارشناسان بازنشسته امداد، «واحد آینده پژوهی» با اهدافی چون تشکیل واحد پژوهشی و مطالعاتی در خصوص مواجهه با اتفاقات مثبت و منفی متاثر از پدیده های نوظهور، «واحد آسیب شناسی و عارضه یابی» با اهدافی چون بهبود شیوه های آسیب شناسی و مدیریت پسا آسیب در کمیته امداد و «واحد توسعه تجاری سازی» با هدف افزایش نرخ بهره برداری از دستاوردها قرار می گیرند؛

·        اهداف لایه آماجگاه: اهدافی چون «جلب اعتماد ملی نسبت به فعالیت خیریه ها»، «کاهش چرخه پایدار فرار مغزها»، «تقویت اعتقادات دینی و مذهبی» و «افزایش توسعه صادرات» در این لایه قرار می گیرند؛

·        اهداف پیامدها و دستاوردها: اهدافی چون «پیشرویی در اثربخشی اجتماعی»، «سرآمدی در توزیع عادلانه خدمات به نیازمندان»، «دستیابی به رکورد کمترین مددجوی تحت پوشش» و «پیشتازی در ایجاد و توسعه مراکز پژوهشی و فناوری با رویکرد مشارکت های مردمی» در این لایه قرار می گیرند.

جمع‌بندی

فقر همواره به عنوان یکی از رنج های بشری شناخته شده است. معضل اصلی کشور در رفع نیازهای اساسی اقشار آسیب پذیر در این چهل و اندی سال کاملا مشهود و علنی بوده و علی رغم خدمات بسیار ارزنده کمیته امداد امام (ره) نه تنها تعداد این قشر محروم کاهش نیافته بلکه افزایش یافته است. لذا به منظور رهایی از اقدامات ناموفق گذشته ضرورت وجود یک برنامه ریزی دقیق و کارآمد و عملیاتی کاملا احساس شده و می بایست در اولویت قرار گیرد. پژوهش حاضر ضمن آسیب شناسی در حوزه موسسات خیریه به تهیه و تدوین نقشه استراتژی و اهداف راهبردی کمیته امداد پرداخت. این نقشه بر اساس 100 هدف کلیدی طراحی و ترسیم شده است. این اهداف در لایه های مختلفی طرح شده اند که عبارتند از: اهداف لایه توانمندسازی ها، اهداف لایه فرآیندهای داخلی، اهداف لایه آماجگاه و اهداف پیامدها و دستاوردها.

این مطالعه در اندیشکده مهندسی محتوای مدیای ایرانیان توسط مجتبی علی اکبری و به سفارش کمیته امداد امام خمینی (ره) در سال 1401 انجام شده ‌است.