مدیریت اقدامات رسانه ای و تبلیغی در شرایط بحران و جنگ

تجربیات جهانی در ۵۰ سال اخیر نشان می دهد که مدیریت رسانه ای و جنگ شناختی نقش حیاتی در امنیت و سیاست دارد. کشورهایی که با استفاده از استراتژی های نوین و تکنولوژی های روز، روایت های خود را به طور مؤثر مدیریت کرده اند، در حفظ منافع ملی و مقابله با تهدیدات موفق تر بوده اند. برای ایران ایجاد ساختارهای منسجم و آموزش نیروهای متخصص ضروری است تا از چالش های فعلی عبور کند. علی رغم بحران جاری، ایران نیازمند چابکی و به کارگیری روش های جدید است که می تواند فرصتی برای بهینه سازی حکمرانی در این حوزه باشد. مستندسازی تجربیات در این راستا کمک کننده خواهد بود.

ضرورت و اهداف پژوهش

در دهه های اخیر جنگ های شناختی و عملیات روانی به یکی از عرصه های اصلی نبردهای سیاسی و امنیتی تبدیل شده اند. این نوع جنگ ها با بهره گیری از فناوری های نوین و ظرفیت های رسانه ای، سعی در تاثیرگذاری بر افکار عمومی و تضعیف انسجام ملی دارند. به منظور مقابله با این تهدیدات جمهوری اسلامی ایران نیازمند یک راهبرد ملی منسجم و جامع است که بتواند از تمام ظرفیت های رسانه های داخلی، از جمله رسانه های سنتی و دیجیتال بهره برداری کند.

تجارب بین المللی نشان می دهد که عدم وجود برنامه ای هماهنگ در مدیریت بحران های روانی می تواند به انفعال اجتماعی منجر شود. بنابراین افزایش تاب آوری ملی تنها با انسجام داخلی، ارتقای سواد رسانه ای و تقویت دیپلماسی رسانه ای امکان پذیر است. این رویکرد نه تنها امنیت ملی را حفظ می کند، بلکه به تقویت هویت ملی و فرهنگی جامعه ایرانی در برابر شوک های داخلی و خارجی کمک می کند. این پژوهش به تحلیل و بررسی نقش جنگ های شناختی و عملیات روانی در عرصه های سیاسی و امنیتی پرداخته و ضرورت تدوین یک راهبرد ملی منسجم برای مقابله با این تهدیدات را مورد تاکید قرار می دهد.

مدیریت پیام و امور رسانه ای در بحران و جنگ

در این لحظات حساس که کشور با چالش های پیچیده مواجه است، پرداختن به موضوع «مدیریت رسانه ای جنگ» به عنوان یک ضرورت اجتناب ناپذیر مطرح است. این پژوهش با هدف ارائه راهکارهای عملی و کارآمد، به واکاوی عمیق تر ابعاد مختلف این حوزه می پردازد:

فرماندهی و سخنگویی (ایجاد ساختار منسجم و پاسخگو)

در شرایط جنگ رسانه ای تعیین یک مسئول واحد یا مرکز مدیریت برای هماهنگی و هدایت فعالیت های رسانه ای ضروری است تا از پراکندگی جلوگیری کند. این مسئولیت باید به صورت پایدار و در زمان مناسب ایجاد شود. همچنین وجود یک سخنگو به عنوان نماینده رسمی، به عنوان پل ارتباطی با افکار عمومی اهمیت دارد. سخنگو باید اطلاعات دقیق و بروزی را ارائه دهد و توانایی پاسخگویی به رسانه ها را داشته باشد. در عین حال باید ویژگی های روانی و ارتباطی مناسبی نیز داشته باشد. او باید به مقابله با شایعات و اخبار کذب پرداخته و الگوهایی از عملکرد دیگر کشورها در زمینه اطلاع رسانی را مدنظر قرار دهد تا افکار عمومی را روشن و در جریان نگه دارد.

تعامل مسئولان با مردم (تقویت اعتماد و همدلی)

تعامل مسئولان با مردم به منظور تقویت اعتماد و همدلی باید از طریق حضور هوشمند و به هنگام در رسانه ها انجام شود. این حضور مستمر نشان دهنده عزم راسخ مسئولان برای مقابله با تهدیدات و تقویت اعتماد ملی است. مسئولان باید از رسانه ها برای دعوت به وحدت و همدلی و تاکید بر منافع ملی استفاده کنند. همچنین ارائه گزارش های شفاف و صادقانه از عملکرد خود، شامل بیان دستاوردها و چالش ها ضرورت دارد. سخنان مسئولان باید امیدبخش و انگیزه دهنده باشد و با تاکید بر نقاط قوت و فرصت ها، مردم را به مشارکت در حل مشکلات ترغیب کند. به علاوه حضور مسئولان در رسانه ها می تواند به خنثی سازی شایعات و اخبار کذب کمک کند و افکار عمومی را روشن سازد.

اتاق فکر رسانه ای جنگ (تولید ایده و استراتژی)

تشکیل اتاق فکر رسانه ای در شرایط جنگ های نوین و ترکیبی ضروری است. این اتاق باید از نخبگان شامل متخصصان رسانه، استراتژیست ها، روانشناسان و جامعه شناسان تشکیل شود که با تبادل نظر به تولید ایده ها و استراتژی های نوین بپردازند. وظایف این اتاق شامل تدوین راهبردهای رسانه ای، تعیین اهداف، شناسایی نقاط ضعف و قوت دشمن، طراحی کمپین های رسانه ای و ارزیابی اثربخشی فعالیت ها است. همچنین لازم است عملکرد دیگر کشورها در این زمینه مورد بررسی قرار گیرد تا نقاط قوت و ضعف آن ها شناسایی شود و تجارب به دست آمده با شرایط داخلی بومی سازی شود؛ چراکه نمی توان بدون توجه به تفاوت های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، از مدل های خارجی استفاده کرد.

شبکه یا برنامه ویژه (آموزش و اطلاع رسانی همگانی)

در شرایط بحرانی ایجاد یک شبکه یا برنامه تلویزیونی و رادیویی تخصصی برای پوشش مسائل مرتبط با جنگ و بحران ضروری است. این شبکه باید ۲۴ ساعته به اطلاع رسانی و آگاهی بخشی بپردازد. همچنین به آموزش عمومی در زمینه های مختلف از جمله سواد رسانه ای، سواد تصویری، سواد تبلیغات و سواد سلامت بپردازد. آموزش های ایمنی و امنیتی از دیگر وظایف این برنامه است که شامل آمادگی های قبل، حین و بعد از بحران می شود، مانند نحوه پناه گیری، اطفای حریق و کمک های اولیه است. هدف اصلی این شبکه تقویت تاب آوری جامعه در برابر بحران ها و تهدیدات جنگی با ارائه اطلاعات دقیق و آموزش های کاربردی برای آماده سازی مردم در مواجهه با شرایط سخت است. تاب آوری باید به صورت جداگانه و همه جانبه بررسی شود.

آگاهی بخشی و مقابله با دو یا چند قطبی سازی جامعه (حفظ وحدت ملی)

آگاهی بخشی درباره جنگ های شناختی و خطرات آن برای حفظ وحدت ملی ضروری است. جنگ های شناختی به دستکاری افکار و باورهای مردم با هدف انتشار اخبار کذب و شایعات می پردازد. لذا باید ابعاد آن به طور ساده و مستند تشریح شود تا مردم آگاه شوند. از سوی دیگر دشمن به دنبال ایجاد دو یا چند قطب در جامعه است تا اختلاف ایجاد کند و وحدت ملی را تضعیف کند. برای مقابله با این تلاش ها باید با هوشیاری و اتحاد، از هر اقدامی که به دوقطبی سازی دامن می زند پرهیز کرد و بر مشترکات و ارزش های ملی تاکید کرد. این اقدامات می تواند به حفظ وحدت ملی و مقابله با تفرقه کمک کند.

راهکارهای مدیریت رسانه ای و جنگ شناختی در شرایط کنونی

در شرایط کنونی درک و به کارگیری استراتژی های مؤثر در جنگ ترکیبی و شناختی که فراتر از عملیات نظامی صرف است و شامل جنگ رسانه ای، تبلیغاتی، اطلاعاتی و … می شود، برای حفظ امنیت ملی، اقتدار و انسجام داخلی حیاتی است. در ادامه راهکارهای عملی و راهبردی با اتکا به نمونه های موفق جهانی در سال های اخیر تحلیل و ارائه می شوند:

فرماندهی و سخنگویی در جنگ رسانه ای

ایجاد یک فرماندهی رسانه ای جنگ ضروری است، چراکه در تاریخ مثال های موفقی وجود داشته است. در طول جنگ سرد، هر دو بلوک شرق و غرب ستادهای رسانه ای قوی داشتند که اطلاعات را به صورت راهبردی منتشر می کردند. به عنوان مثال در بحران کوبا هر دو طرف سعی کردند روایت خود را به صورت موثری به جامعه بین المللی منتقل کنند. همچنین در جنگ اول خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، سخنگویان نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا با ارائه اطلاعات منظم و شفاف، افکار عمومی جهانی را به حمایت از عملیات خود جلب کردند. این نمونه ها نشان دهنده اهمیت کنترل روایت رسانه ای در شرایط بحرانی است.

تعامل مسئولان

حضور مسئولان ارشد کشور در رسانه ها در مواقع بحرانی بسیار حائز اهمیت است. به طور مثال در فاجعه چرنوبیل در سال ۱۹۸۶، دولت شوروی ابتدا با پنهانکاری مواجه شد، اما پس از آن رهبران کمونیست برای کنترل اوضاع و کاهش وحشت عمومی مجبور به توضیح و حضور در رسانه ها شدند. همچنین در طول همه گیری ویروس کرونا، دولت ها و سازمان های بهداشتی جهانی با راه اندازی کمپین های اطلاع رسانی سریع و دقیق، به مقابله با اخبار جعلی و شایعات در مورد ویروس پرداختند. مثالی از این اقدامات کمپین های اطلاع رسانی سازمان بهداشت جهانی (WHO) بود که به ارائه اطلاعات صحیح و مناسب کمک کرد.

اتاق فکر رسانه ای جنگ

تشکیل اتاق های فکر رسانه ای در دهه ۱۹۹۰ و اوایل ۲۰۰۰ در بسیاری از کشورها، به ویژه در آن هایی که درگیر جنگ های داخلی یا منطقه ای بودند، به یک استراتژی مهم تبدیل شد. این اتاق های فکر به طراحی استراتژی های ارتباطی، تبلیغاتی و مقابله با جنگ روایت ها کمک کردند. به عنوان مثال تلاش های رسانه ای در برخی کشورهای آفریقایی پس از آپارتاید برای بازسازی هویت ملی اهمیت ویژه ای داشته است.

شبکه و برنامه تلویزیونی جهت آموزش و آگاهی بخشی عمومی

ایجاد شبکه های تخصصی جنگ و برنامه های آموزشی عمومی در زمان بلایای طبیعی، به ویژه در سونامی ۲۰۰۴ اقیانوس هند اهمیت زیادی داشت. بسیاری از شبکه های خبری و سازمان های امدادی، برنامه های آموزشی جامعی برای کمک به مردم مناطق آسیب دیده ارائه دادند که شامل آموزش نحوه بقا، درخواست کمک و نکات ایمنی بود. به عنوان مثال برنامه های آموزشی شبکه های خبری در زمان زلزله ها و بلایای طبیعی در ژاپن و آمریکا نیز نمونه ای از این تلاش هاست.

آگاهی بخشی اجتماعی و فرهنگی

جنگ های شناختی در دوران انقلاب های رنگی و جنبش های اجتماعی در شرق اروپا نقش مهمی در ترویج ایده ها و ایجاد نارضایتی در جامعه داشتند. به منظور مقابله با اینچنین فعالیت هایی، دولت ها ناگزیر شدند روایت های خود را تقویت کرده و اطلاعات مدنظرشان را به صورت استراتژیک منتشر کنند.

جمع بندی

در دهه های اخیر جنگ های شناختی و عملیات روانی به یکی از ارکان اساسی نبردهای سیاسی و امنیتی تبدیل شده اند. جمهوری اسلامی ایران برای مقابله موثر با این تهدیدات نیازمند یک راهبرد ملی منسجم است که تمامی ظرفیت های رسانه ای را به کار گیرد. تجربیات جهانی نشان می دهد که فقدان برنامه ریزی مناسب در مدیریت بحران های روانی می تواند منجر به انفعال اجتماعی شود. از این رو ایجاد ساختارهای منسجم، تعامل موثر مسئولان با مردم و تشکیل اتاق های فکر رسانه ای ضروری است. همچنین برنامه های آموزشی و آگاهی بخشی به مردم در زمینه جنگ های شناختی می تواند به حفظ وحدت ملی و ارتقای تاب آوری اجتماعی کمک کند. در نهایت بهره گیری از تجارب بین المللی به بهینه سازی حکمرانی در این حوزه کمک خواهد کرد.

این مطالعه در اندیشکده راهبرد تحول خلاق در سال 1404 انجام شده است.