دیپلماسی اندیشکده ای

گستردگی و پیچیدگی شرایط حاکم بر مناسبات بین المللی و ظهور کنشگران متعدد در عرصه بین المللی موجب تغییرات بنیادین در عرصه دیپلماسی شده است. در کنار دیپلماسی رسمی که ناظر بر اقدامات و وظایف کارگزاران رسمی دولت ها بود، نوع جدیدی از دیپلماسی غیررسمی به نام «دیپلماسی خط دو» متولد شده است. اندیشکده ها به عنوان یکی از بازیگران غیردولتی، توانسته اند تبدیل به یکی بازیگران در عرصه روابط بین الملل و دیپلماسی خط دو شوند. اندیشکده ها می توانند با ارائه ایده ها، تحقیق درباره موضوعات مهم جهانی، برآورد و تحلیل سیاست ها، ارائه پیشنهاد به دولت ها و سازمان های بین المللی، ارائه آموزش و تلاش برای تکمیل خلا بین دانشگاه و دولت، نقش مهمی در حوزه دیپلماسی و روابط بین الملل ایفا کنند.

ضرورت و اهداف پژوهش

دیپلماسی، مدیریت روابط کشورها با یکدیگر و میان کشورها با دیگر بازیگران بین المللی است. این بازیگران شامل گروه ها، سازمان ها و افرادی هستند که در کنار دولت ها دیپلماسی را به عنوان نظامی اطلاعاتی برای بیان و دفاع از منافع و اعلان تهدیدها و اولتیماتوم ها به کار می برند. امروزه کشور شاهد حضور کنشگران کثیری است که در حوزه اجرا، تصمیم گیری و تصمیم سازی در کنار دولت های فعالیت می کنند. سازمان ها و مجامع بین المللی، اندیشکده ها و موسسات پژوهشی، سازمان های مردم نهاد، فعالان محیط زیستی، شرکت های چندملیتی، رسانه ها و سایر فعالان مدنی از کنشگران جدید روابط بین المللی و بین الدولی هستند. از سوی دیگر، گسترش ارتباطات و تجارت و رشد و توسعه ابزارهای ارتباطی و اطلاعاتی سبب جهانی شدن و در هم تنیدگی جوامع و ملت ها شده است. در چنین فضایی کنشگران غیردولتی امکان و فرصت بیشتری برای فعالیت دارند. ظهور نیازهای جدید نیز ضرورت فعالیت کنشگران غیردولتی را بیشتر می کند. چنین فضایی سبب شد تا دیپلماسی ابعاد جدیدی پیدا کند و دیپلماسی رسمی و سنتی نتواند همه نیازها را برآورده کند به همین دلیل اتاق های فکر و یا اندیشکده ها جهت حمایت دیپلماسی های رسمی ایجاد شدند. از این رو در این پژوهش به بررسی کارکرد اندیشکده ها در کشورهای مختلف در حوزه سیاست خارجی و ارائه توصیه راهبردی جهت عملکرد بهتر این موسسات پرداخته شده است.

اندیشکده ها

اندیشکده ها سازمان هایی هستند که از طریق تولیدات فکری مستقل بر سیاست گذاری عمومی اعمال نفوذ می کنند. این تعریف یکی از صدها تعریف ممکن از اندیشکده و یا think tank است و شاید بتوان در یک تعریف موسع، اندیشکده را «نهاد واسط دانشگاه و دولت» دانست. در عصر کنونی اندیشکده های زیادی وجود دارند که هر کدام نقش و کارکرد خاص خود را دارند. اندیشکده ها به عنوان یکی از بازیگران غیردولتی، توانسته اند تبدیل به بازیگران عرصه روابط بین الملل و دیپلماسی خط دو شوند. به طور بالقوه اندیشکده ها می توانند چهار کارکرد کلی در عرصه سیاست خارجی و دیپلماسی داشته باشند:

• مذاکره بین دولت ها؛
• ارتباط با جوامع خارجی؛
• جمع آوری اطلاعات و گزارش دهی؛
• ترویج روابط دوستانه و به حداقل رساندن تنش در امور بین الملل.

کارکردهای اندیشکده ها

هر کدام از این نقش های ذکر شده می توانند بصورت مستقیم و غیرمستقیم اعمال شوند. در ادامه به برخی از کارکردهای مختلف اندیشکده ها اشاره شده است.

اندیشکده ها به مثابه دیپلمات های مزدبگیر

مذاکره، هنری ماهرانه است و نیاز به تخصص دارد. نقش دیپلمات ها تسهیل دستیابی به منافع مشترک از طریق بهره مندی از شناخت طرف های مذاکره کننده است. مذاکره سیاسی شامل فرایندهایی همچون دیدار، گفتگو، تبادل نماینده و میانجی گری است. از آنجا که برخی از دولت های نوظهور و یا ضعیف از داشتن دیپلمات های خبره محروم اند، اندیشکده ها می توانند به عنوان متخصصان مزدبگیر به مذاکره و نمایندگی دیپلماتیک بپردازند. به عنوان مثال موسسه دیپلمات مستقل (Independent Diplomat Institute)، سازمانی غیرانتفاعی است که به طور گسترده به دولت های نوظهور و دیگر بازیگران خدمات دیپلماتیک ارائه می کند.

اندیشکده ها به مثابه مدرسه ای برای دیپلمات ها

اندیشکده ها می توانند از طریق مشاوره و ارائه آموزش به مقامات و مذاکره کنندگان، نقش غیرمستقیم در امور دیپلماتیک داشته باشند. بدین منظور، آموزش های دیپلماتیک می توانند دیپلمات تربیت کنند و دیپلمات های نیمه حرفه ای را به دیپلمات های حرفه ای تبدیل کنند. البته که وزارتخانه ها در سراسر جهان مرکز آموزش های دیپلماتیک خود را دارند، اما از آن جهت که همه کشورها ذخایر دانشی یکسان در امور دیپلماتیک ندارند، اندیشکده ها و موسسات مستقل می توانند بخشی از این کار را انجام دهند. یکی از این موسسات آکادمی ملی دیپلماتیک کره (KNDA) است. این موسسه توانسته است نسل جدیدی از دیپلمات های کره جنوبی را تربیت کند و همچنین با برگزاری دوره ها و رویدادهای بین المللی، به دیپلمات های سایر کشورها نیز آموزش هایی بدهد. آکادمی ملی دیپلماتیک کره نشان داده است که اندیشکده ها می توانند در کنار نقش تحقیقاتی و سیاست پژوهی خود، با آموزش و انتقال تجربه ایفای نقش کنند.

اندیشکده ها به مثابه کنشگران دیپلماسی عمومی

ارتباط با سایر جوامع و تاثیرگذاری بر آنان به منظور افزایش قدرت نرم و فهم متقابل از اهداف دیپلماسی عمومی است. وزارتخانه ها در سراسر جهان با محدودیت های خاصی مواجه هستند و اندیشکده ها و سایر بازیگران غیردولتی در این زمینه می توانند مکمل وزارتخانه ها باشند. اندیشکده ها می توانند با مطالعه و تحقیق درباره سایر جوامع، به درک و شناخت عمیقی از لایه های مختلف آن جامعه برسند. جوامع در دنیای کنونی بیش از پیش پیچیده شده اند و امکانات و توان وزارتخانه ها برای دیپلماسی عمومی و تاثیرگذاری بر سایر جوامع محدود است. از اندیشکده هایی که در حوزه دیپلماسی عمومی فعالیت می کنند می توان به مرکز کارنگی مسکو (Carnegie Moscow Center)، موسسه یان هال هند (Ian Hall) و انجمن چینی فهم بین الملل (CAFIU) اشاره کرد.

اندیشکده ها به مثابه همیاران دیپلماسی عمومی

اندیشکده ها علاوه بر اینکه می توانند بصورت مستقیم به دیپلماسی عمومی بپردازند، بصورت غیرمستقیم و با انتشار ایده ها و تاثیر بر دستگاه سیاست خارجی می توانند این نقش را ایفا کنند. یکی از اندیشکده هایی که به صورت غیرمستقیم به فعالیت در حوزه دیپلماسی عمومی می پردازند موسسه کلینگندائل (Clingendael Institute) است که در سال 1983 در هلند تاسیس شده است. این موسسه دو بخش کلی دارد: الف) تحقیقات، ب) آکادمی. بخش تحقیقات این موسسه بر روی حوزه هایی مانند امنیت بین الملل، دیپلماسی عمومی و مدیریت منازعه فعالیت می کند. بروندادهای این اندیشکده در مجله اینترنشنال اسپکتیتور منتشر می شود. بخش آکادمی این اندیشکده مانند آکادمی ملی دیپلماتیک کره به آموزش و برگزاری دوره های کاربردی می پردازد. بصورت کلی اندیشکده ها می توانند با انتشار محتوای متنی، برگزاری کنفرانس ها و کارگاه های تخصصی به دیپلمات ها در زمینه دیپلماسی عمومی آموزش دهند.

اندیشکده ها به مثابه سازمانی برای جمع آوری و تحلیل اطلاعات

جمع آوری اطلاعات و ارائه گزارش جزو وظایف اصلی دیپلمات هاست. در عصر ارتباطات نامحدود و جریان بی پایان اطلاعات، دیپلمات ها قادر نیستند به تنهایی این وظیفه را انجام بدهند. در چنین شرایطی اندیشکده ها می توانند با جمع آوری، تحلیل و ارائه گزارش ها نقش مهم در این عرصه داشته باشند. گروه بین المللی بحران (International Crisis Group) یکی از اندیشکده هایی است که به این امر می پردازد. این گروه مستقل در زمینه پیشگیری از منازعه و حل و فصل بحران فعالیت می کند. گروه بین المللی بحران از طریق جمع آوری شواهد با هدف اطلاع رسانی به سیاستگذاران و تاثیرگذاری روی آنان، به دنبال پیشگیری از بحران است. یکی از اقدامات این اندیشکده جمع آوری و ارائه اطلاعات مربوط به منازعه میانمار و شورش ایالت راخین در دسامبر 2016 بود.

توصیه های راهبردی

با توجه به نقش فعال اندیشکده ها در دیپلماسی کشور توصیه هایی راهبردی جهت عملکرد بهتر این موسسات ارائه شده است.

• برگزاری کنگره های بین المللی با محوریت اندیشکده های مستقل با هدف ایجاد فهم مشترک میان ایرانیان و سایر ملت ها و بالعکس؛
• مطالعه و تحقیق درباره میراث فرهنگی ایرانی- اسلامی توسط اندیشکده ها و استفاده از ذخایر تمدنی ایران برای بسط قدرت نرم جمهوری اسلامی؛
• ایجاد بستری برای گردهمایی دیپلمات های بازنشسته جمهوری اسلامی و ثبت و ضبط خاطرات و تجربیات آنان برای دیپلمات های جوان تر.

جمع بندی

با پیچیده شدن روابط بین ملت ها و دولت ها کارگزاران و دیپلمات های رسمی نمی توانند پاسخگوی همه نیازها باشند. از طرفی دیگر کنشگرانی ظهور کرده اند که وابستگی مستقیمی به دولت ها ندارند و ظرفیت های بسیاری برای تاثیرگذاری و فعالیت در حوزه روابط بین الملل دارند؛ این کنشگران را اندیشکده می نامند. اندیشکده ها با ارائه ایده ها، تحقیق درباره موضوعات مهم جهانی، برآورد و تحلیل سیاست ها، ارائه پیشنهاد به دولت ها و سازمان های بین المللی، ارائه آموزش و تلاش برای تکمیل خلا بین دانشگاه و دولت، نقش مهمی در حوزه دیپلماسی و روابط بین الملل ایفا کنند. از این رو جهت عملکرد بهتر اندیشکده ها توصیه هایی همچون برگزاری کنگره های بین المللی با محوریت اندیشکده های مستقل و استفاده از تجربیات دیپلمات های بازنشسته پیشنهاد می شود.

این مطالعه در اندیشکده دیپلماسی ملل توسط سید محمدعلی سید حنایی با همکاری علی افسری در سال 1403 انجام شده است.