مطالعه‌ ای بر انجام کار خیر در ایران

نیکوکاری و انجام کار خیر خصوصیتی است که فطرت انسان ها طالب آن بوده و انجام آن در زمانی که همگانی شود گره های بسیاری را باز می کند. علیرغم تلاش برخی از کشورهای غربی برای این که خودشان را مبدع این امر معرفی کنند این گونه امور از ادیان الهی آغاز شده و پس از آن نیز خیریه های متعددی در زمان حکومت های اسلامی (قبل از شکل گیری خیریه در غرب) وجود داشته و فعالیت می کرده است. نکته مهم این است که امروزه امر خیر با آسیب هایی همراه شده است که می تواند رسیدن به اهداف این کار را پیچیده کند. بدین منظور این آسیب ها بایستی شناسایی و برطرف شوند.

واژگان کلیدی: امر خیر، ایران، آسیب، راهکار

ضرورت و اهداف پژوهش

سرمایه گذاری اجتماعی فعالیت هایی است که بخش خصوصی و نهادها و سازمان های جامعه مدنی، به منظور افزایش رفاه اقتصادی و توسعه اجتماعی انجام می دهند. امروزه، عواملی همچون افزایش جمعیت، صنعتی شدن جوامع، دسترسی به تکنولوژی پیشرفته، محرومیت از امکانات زیست محیطی مناسب، گسترش سبک زندگی شهری و به موازات آن، افزایش رفاه عمومی در سایه افزایش حرص در جوامع بدون پشتوانه اعتقادی موجب بروز شکاف اجتماعی اقتصادی بین اقشار گوناگون شده است. از ویژگی ها و مشکلات جوامع در حال توسعه و از جمله جامعه ایران، فقر اطلاعات یا دست کم نقصان اطلاعات دقیق و مطمئن در زمینه های گوناگون اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی از جمله حوزه نیکوکاری است. از این رو ضروری است با شناخت زمینه های گوناگون حوزه خیر همچون تاریخچه امر خیر و موسسه های خیریه، شناخت آسیب ها و خلا های موجود در خیریه های کشور و دادن راهکار برای رفع این مشکلات سعی بر آگاهی مردم، خاصه قشر نیکوکار و نیازمند و همچنین در مناسبات حاکمیتی داشت. این پژوهش در قالب کتابی نگاهی گذرا بر سیر تاریخی این امر در ایران و جهان داشته و در ادامه به بررسی و آسیب شناسی خیریه ها در ایران و ارائه راهکارهایی در جهت دستیابی به الگوی مطلوب خیریه ها در آن می پردازد.

امرخیر در ادیان و ادوار مختلف

انجام کار خیر، ارزشی اخلاقی و معنوی است که به حکم فطرت انسان، بسیار والا و ارزشمند بوده و تقریبا در همه ادیان الهی و آسمانی به این کار سفارش شده است. اهمیت این کار به گونه ای است که اولین فعالیت های خیرخواهانه را ادیان الهی همچون یهودیت، مسیحیت، زرتشت و اسلام پایه ریزی و اجرا کردند.

 امر خیر در ادیان

در میان مشخصه های اخلاقی آیین یهود، اعمال خیر جایگاه ویژه ای دارد. این اعمال به دو بخش صدقه (صِداقا) واعمال نیک و حسنه (گِمیلوت حُسادیم) تقسیم می شود. درباره صدقه در تِلمود آمده است:«حتی فقیری که از صدقه مردم استفاده می کند نیز از پرداخت صدفه معاف نیست.» به طور کلی صدقه در یهودیت هرگونه اعمال نیکی که مشکلات محنت زدگان را رفع کند را شامل می شود. در آیین مسیحیت نیز تاکید بسیاری بر انجام کار خیر وجود دارد و واکنش مسیحیان به نیازمندان و رسیدگی به وضعیت آن ها، دقیقا از تعالیم مسیح برگرفته است. در رسالۀ پولس آمده است: «تمامی شریعت در یک کلمه کامل می شود: همسایه خود را چون خویشتن محبت کن.» اغلب در انجیل بر کمک به فقیران و معلولان و نیازمندان که بسیار محروم اند، تاکید شده و رفتار آن حضرت با فقیران و نیازمندان به گونه های گوناگون بیان شده است. پیروان دین زرتشت نیز بر اساس آموزه های دینی به خوشبختی دیگری می اندیشیدند و دستگیری بینوایان و تهی دستان را فراموش نمی کردند. نیکوکاری در این دین به سه روش نیاز(نیکوکاری از طریق خیریه)، اشدود (نیکوکاری با وقف اماکن) و گهنبار (تهیه و ارائه نان و… در خانه خود و یا تالار نیایشگاه و فراخوانی نیازمندان) صورت می گیرد. در دین اسلام همانند سایر ادیان به نیکوکاری سفارش بسیاری شده است و به روش هایی مانند صدقه، قربانی، وقف، انفاق صورت می گیرد.

 امر خیر در ادوار مختلف ایران

در کشور ایران در ادوار مختلف، نیکوکاری سنتی پسندیده بوده و ایرانیان به پیروی از کیش و آیین خود به انجام کارهای نیک چون آبادانی و دستگیری مستمندان توجه بسیار داشته اند. پس از ورود اسلام به ایران انجام امور خیر رشد بیشتری یافت زیرا اسلام به عنوان آخرین و کامل ترین دین الهی ، نگاهی جدی و قاطع به این امر  داشته و در خصوص آثار وضعی و پاداش اخروی آن ، در آیات فراوانی در قرآن به آن اشاره شده است.

پس از حمله مغول به ایران نیز علیرغم در سختی بودن مردم، این امر فراموش نشد. با روی کار آمدن دولت متمرکز شیعی صفویه و ایجاد نهادی برای مدیریت موقوفات، این امر سازماندهی معتبری یافت. در دوران افشاریه، سیاست نادرشاه ضبط موقوفات بود که جانشینانش بسیاری از آنان را دوباره به صاحبانش برگرداندند. در دوره زندیه به دلیل نا امنی و جنگ های داخلی اداره موقوفات مناسب پیش نرفت هرچند که کریم خان در این بخش قدم هایی را برداشته بود.

در دوران قاجار رواج وقف از سرگرفته شد. به دستور ناصرالدین شاه میرزا فضل اله نصیرالملک به عنوان وزیر وظایف و اوقاف مامور رسیدگی به امور شد. همچنین در دوران قحطی و شیوع وبا به دستور او نان رایگان بین مردم توزیع می شد. روش تامین هزینه آن علاوه بر کمک دولت با روش هایی مانند برپایی کنسرت موسیقی و دعوت از سفرای خارجی و اختصاص دادن هزینه بلیط آن برای این کار بود. این کار را می توان نخستین تجربه از این نوع کارهای خیریه ای در ایران دانست. پهلوی اول در راستای متمرکز ساختن نهادهای اجتماعی در اوقاف دخالت و بسیاری از موقوفات را به نفع خانواده شاهنشاهی مصادره  کرد. پس از تبعید او و در جهت کاهش اعتراضات مردمی، محمدرضا شاه دستور داد تمامی املاک و مستغلاتی که به نام او شده بود را در راه آبادانی و عمران کشور برای امر خیر صرف کنند. همچنین در دوره پهلوی دوم نهادهای خیریه ای مختلفی همچون «بنیاد پهلوی»، «جمعیت خیریه فرح پهلوی»، «جمعیت کمک به جذامیان»، «جمعیت حمایت از کودکان بی سرپرست» و… تاسیس شد.

پس از انقلاب اسلامی به دستور امام خمینی همه اموال منقول و غیرمنقول خانواده و کارگزارن شاه به نفع مستضعفان مصادره شد و در اختیار نهادی با نام «بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی» قرار داده شد. از عواید این اموال بایستی برای فعالیت های عام المنفعه و مشارکت در امور خیریه استفاده شود. همچنین به دستور امام «کمیته امداد» به منظور رسیدگی به وضع محرومان و رفع مشکلات آنان تاسیس شد. از جمله نهادهای دیگری که برای محرومیت زدایی تشکیل شد می توان به «جهاد سازندگی»، «سازمان اوقاف و امور خیریه» و «جامعه خیرین مدرسه ساز کشور» اشاره کرد.

آسیب شناسی وضعیت امر خیر در ایران

به طور کلی مشکلات، خلاها و آسیب های موجود در حوزه فعالیت خیریه ها در ایران را در چهار سطح حاکمیتی، خیریه ای، جامعه و مخاطبان می توان تحلیل کرد. در سطح حاکمیتی به اختصار آسیب هایی همچون «تداخل و همپوشانی قانونی در نظارت بر خیریه ها»،  «نقصان شفافیت و ساختار مشخص در قانون و نظام  مالیاتی» و «فقدان ارزیابی مناسب » اشاره کرد. مشکلات سطح خیریه ها شامل «نبود زیرساخت های اطلاعاتی»، «مدیریت غیر علمی و غیر شفاف» و  فقدان شبکه ارتباطی در خیریه ها ، فساد در برخی خیریه ها ، کمبود منابع دانش و و… می باشد.

در سطح جامعه مشکلاتی همچون «افول اعتمادی مردم»، «ترجیح کمک مستقیم به نیازمند» و «کاهش سرمایه اجتماعی» وجود دارد. در نهایت مشکلات حوزه مخاطب را می توان در مواردی همچون «دروغ گویی و پنهان سازی اطلاعات»، نبود ساز و کار مناسب شناسایی مددجویان ، «روحیه طلبکاری» و «درخواست حمایت مالی نقدی رایگان» مشاهده کرد.

راهکارهای رسیدن به وضعیت مطلوب امر خیر در ایران

برای رسیدن به وضعیت مطلوب در حوزه کار خیر، توجه به هدف هایی همچون «مدیریت و تولید دانش امرخیر»، «تربیت متخصص»، «اصلاح الگوی مدیریت» و «ترویج و فرهنگ سازی امرخیر» ضروری است. در این پژوهش و با توجه به این اهداف مذکور راهکارهایی به تفصیل بیان شده است. برخی از راهکارهای بیان شده شامل «مدیریت و تولید دانش امر خیر»، «تربیت نیروی انسانی متخصص»، «ایجاد نظام حکمرانی خیریه ها»، «اصلاح مقررات و استانداردها»، «تشکیل شبکه ملی موسسه های خیر»، «تلاش برای حذف فساد در سیستم خیریه»، ایجاد شفافیت در خیریه ها» و «ترویج و فرهنگ سازی امر خیر» است.

جمع بندی

در ادوار مختلف بر اساس تاکید تعالیم الهی همواره دستگیری از نیازمندان سرلوحه فعالیت بشر بوده و از طرق مختلف این امر را به انجام رسانیده است. افراد نیکوکار در برهه های مختلف در کنار دولت ها قرار گرفته و در جهت ساماندهی امور افراد نیازمند به دولت ها یاری رسانده اند. در این پژوهش با بررسی پیشینه امر خیر در ادیان مختلف و همچنین بررسی روش های امر خیر در ایران از پیش از اسلام تا انقلاب اسلامی، آسیب های موجود در این حوزه شناسایی شده است. همچنین برای رفع این آسیب ها، راهکارهایی برای رسیدن به اهدافی مانند «مدیریت و تولید دانش امرخیر»، «تربیت متخصص»، «اصلاح الگوی مدیریت» و «ترویج و فرهنگ سازی امرخیر» ارائه شده است.

این مطالعه در پژوهشکده مطالعات وقف و نیکوکاری با همکاری محمد صالح طیب نیا و حوریه ربانی اصفهانی در سال ۱۳۹۷ انجام شده است.