طرح تشویق انتقال صنایع آب بر و انرژی بر به سواحل جنوبی

بیش از 400 دشت یعنی حدود 70 درصد دشت های کشور ایران، در وضعیت تنش آبی به سر برده و به عنوان جمله دشت های ممنوعیت برداشت از آبخوان شناخته می شوند. این در حالیست که متاسفانه عمده صنایع سنگین و نیمه سنگین کشور در این دشت های ممنوعه استقرار یافته اند. با توجه تحقیقات انجام شده، ضرورت مدیریت ذخایر آبی موجود با «رویکرد حفاظت و بهره برداری بهینه» از این عنصر حیاتی، امری الزامی و جدی محسوب می شود. اکنون که بحران فرونشست و خشکسالی های طولانی، کشور را با چالش های جبران ناپذیری مواجه ساخته است، لزوم بازنگری در نحوه مدیریت منابع آب، آمایش سرزمین و به ویژه بازچینی صنایع در کشور کاملا ضروری به نظر می آید.

ضرورت و اهداف پژوهش

استقرار صنایع آب بر و انرژی بر در سواحل جنوب، علاوه بر مدیریت تقاضای آب در دشت های ممنوعه، مزایایی نظیر عرضه نامحدود آب به دلیل قابلیت شیرین کردن آب دریا، دسترسی به انرژی ارزان و کاهش هزینه حمل و نقل برای صادرات به دلیل نزدیکی به بنادر را به همراه دارد که باعث ایجاد مزیت رقابتی برای این صنایع خواهد شد. بنا به همین دلایل است که طرح های توسعه ملی نظیر «طرح آمایش سرزمین» و «توسعه کالبدی» نیز جهات توسعه صنعتی کشور را به سمت سواحل جنوب تعیین کرده اند. ضمن آنکه توسعه در سواحل جنوب، منجر به تمرکززدایی از پهنه های مرکزی و ایجاد توازن و اعتدال فضایی در کشور نیز خواهد شد. در این راستا «طرح تشویق انتقال صنایع آب بر و انرژی بر به سواحل جنوبی با هدف مقابله با بحران کم آبی» در صدد است تا با در نظر گرفتن مشوق هایی نظیر معافیت مالیاتی، زمین ارزان قیمت و وام با نرخ سود ترجیحی و دارای تنفس، مسیر انتقال صنایع به سواحل جنوب کشور را هموار سازد. از این رو در این پژوهش به بررسی راهکارهای مدیریت منابع آب در دو بخش عرضه و تقاضا و مطالعه اهداف طرح تشویق انتقال صنایع آب بر و انرژی بر به سواحل جنوبی به عنوان یکی از راهکارهای مقابله با بحران کم آبی پرداخته شده است.

منابع تامین آب و انواع مصارف

آب مانند همه منابع طبیعی، از قواعد حاکم بر عرضه و تقاضا پیروی می کند. به منظور مقابله با بحران کم آبی که در پاره ای از مناطق کشور پدیدار شده است و همچنین جهت مقابله با تنش آبی، باید هم عرضه آب را افزایش و هم تقاضای آب را کاهش داد. عرضه آب نیز 4 منبع اصلی دارد که عبارتند از: از بارش های آسمانی (که به شکل آب های سطحی و ذخایر زیرزمینی در دسترس هستند)، ذخایر زیرزمینی، واردات از سرزمین های دیگر و استحصال آب از دریا. همچنین تقاضا برای آب در 6 گروه دسته بندی می شود: تقاضای بخش کشاورزی، تقاضای بخش خدمات شهری و اسکان جمعیت، تقاضای بخش صنعت، تقاضای بخش بوم زیست، تقاضای بخش خدمات و گردشگری و تقاضای بخش استقراضی (منابع آب زیرزمینی).

راهبردهای مدیریت بخش عرضه آب

• بارش های آسمانی: با توجه به تحقیقات جهانی، به دلیل تغییرات اقلیمی، کشور با کاهش میزان بارندگی ناشی مواجه است. به طور کلی عرضه آب از طریق بارش های آسمانی تا حد زیادی یک متغیر غیراختیاری است؛ چراکه بر میزان و حجم بارش های آسمانی کنترل بسیار محدودی وجود دارد؛
• ذخایر زیرزمینی: اکنون از تمام ظرفیت آب های زیرزمینی به حد خطرناکی استفاده شده و از یک سو این ذخایر به ذخایر غیر مفید نظیر آب شور یا آب سخت برای کشاورزی مبدل گشته و از سوی دیگر در بیش از 400 دشت از دشت های کشور بحران فرونشست ایجاد شده است. از این رو با توجه به تراز منفی ذخایر آبی زیرزمینی، باید بدهی ناشی از کسری تراز آبی برای مدت حداقل 48 سال پرداخت شود؛
• واردات از سرزمین های دیگر: ترکیه برای صدور آب به بازار ایران بسیار چشم دوخته است. لیکن در آینده شرایط واردات آب از ترکیه و افغانستان با پیشنهادهای خوبی همراه نخواهد بود و ممکن است پیشنهادها چندان به سود ایران نباشد؛ لذا بهتر است که به این منبع تکیه نشود و فرض بر آن گذاشته شود که این منبع بسیار گران و دست نیافتنی خواهد بود؛
• استحصال آب از دریا: با توجه به پیش بینی های بدبینانه ای که در مورد کاهش عرضه آب در جهان و چالش های نظیر آلودگی و شور شدن آب وجود دارد، استحصال آب از دریا به عنوان قوی ترین منبع استحصال آب به شمار می رود.

وضعیت بخش تقاضای آب

• تقاضای بخش استقراضی (منابع آب زیرزمینی): از میان سایر شش گروه تقاضا، می باید به مبحث تقاضای بخش استقراضی اولویت ویژه داد تا جایی که کسری تراز برداشت از ذخایر زیرزمینی در طی سال های آینده، جبران شود و گرنه لایه های اسفنجی زمین در دشت های کشور چنان فشرده خواهند شد که تا ابد این دشت ها قابلیت ذخیره آب را از دست خواهند داد و اصطلاحا به دشت مرده مبدل خواهند شد؛
• تقاضای بخش بوم زیست: در تمامی دشت ها و مراتع کشور به دلیل برداشت بی رویه آب های زیر سطحی و روسطحی، در عمل سهم بخش بوم زیست نادیده انگاشته می شود و تداوم این مساله می تواند آثار جبران ناپذیری از جمله پدیده ریز گردها، بیابان زایی و نابودی ذخایر ژنتیک را به همراه داشته باشد.
• تقاضای بخش خدمات و گردشگری: باتوجه به امکانات فرهنگی و طبیعی کشور به عنوان یک پیش زمینه موثر برای صنعت گردشگری، می توان امیدوار بود که با «رویکرد توسعه پایدار» گردشگری را به یک «صنعت سبز» یا «اقتصاد پاک» تبدیل کرد؛
• تقاضای بخش خدمات شهری و اسکان جمعیت: نظر به اینکه سرانه مصرف در ایران از متوسط جهانی بالاتر است، باید راهکارهای مختلفی را برای مدیریت مصرف در این بخش، نظیر اصلاح الگوی مصرف، تفکیک آب شرب و آب شست و شو، استفاده از شیرهای اهرمی یا اتوماتیک (چشمی هوشمند) و استفاده از آب خاکستری برای آبیاری فضای سبز خانگی، اتخاذ شود؛
• تقاضای بخش صنعت: در این بخش باید به کمک مشوق ها و محدودیت های در نظر گرفته شده، مصرف به شدت کنترل شود. یکی از راه ها استفاده از فن آوری های نوین است. در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، دولت موفق شده است با اتکاء به انواع مشوق ها، از جمله انگیزه های مالیاتی و وام های ترجیحی، صنایع را به سواحل منتقل سازد؛
• تقاضای بخش کشاورزی: در بخش کشاورزی با اصلاح الگوی آبیاری و الگوی کشت، استفاده از گونه های گیاهی کم مصرف شور ورز و هم چنین استفاده از فناوری های نوین در مراحل کاشت، داشت و برداشت که علاه بر کاهش مصرف آب، ضایعات را نیز کاهش می دهد، می توان نسبت به افزایش بهره وری در مصرف آب و رشد اقتصاد کشاورزی، گام برداشت.

طرح تشویق انتقال صنایع آب بر و انرژی بر به سواحل جنوبی

علاوه بر ضرورت های موجود در زمینه انتقال صنایع از دشت های دارای تنش آبی در کشور به سواحل جنوب، می توان به دلایل دیگری نیز در این زمینه اشاره کرد. بالطبع رویکرد این طرح «انگیزشی» و از طریق در نظر گرفتن «مشوق ها» برای انتقال خواهد بود. در این ارتباط اهم اهداف طرح عبارتند از:

• تلاش در جهت کاهش فشار به دشت های دارای تنش آبی و مقابله با تبعات بحران آب از جمله فرونشست زمین؛
• مقابله با آلودگی هوا و ازدحام ترافیک در شهرهای واقع در پهنه مرکزی کشوری به ویژه کلانشهرها؛
• ایجاد توازن و اعتدال فضایی در کشور از طریق تمرکززدایی از مناطق مرکزی و کلانشهرها؛
• اصلاح جهت گیری صحیح توسعه بر اساس یافته های سند ملی آمایش سرزمین کشور؛
• ایجاد مزیتی رقابتی برای صنایع کشور.

پیش نویس لایحه قانونی تشویق انتقال صنایع آب بر و انرژی بر به سواحل جنوبی

در راستای تشویق انتقال صنایع آب بر و انرژی بر به سواحل جنوبی، پیش نویس لایحه ای قانونی نیز تنظیم شده است.  در این  لایحه موارد زیر مطرح شده است:

• مشوق ها: معافیت مالیاتی متناسب با صنعت، ارائه زمین با قیمت منطقه ای، ارائه تسهیلات با تنفس 5ساله و ارائه سوخت و انرژی با تخفیف تا مدت زمان مشخص از جمله مشوق های این طرح هستند؛
• مسئولیت دولت: تامین زیرساخت ها از جمله راه، انتقال انرژی و مسکن به عهده دولت است؛
• مسئولیت صاحبان صنایع: استفاده مطلق از آب شیرین شده دریا، استفاده از فناوری های نوین و لحاظ کردن تدابیر زیست محیطی و آمایشی ازجمله مسئولیت های صنایع است؛
• ملاحظات: معافیت تاسیسات آب شیرین کن از مالیات، عدم ادعای دولت در مورد مالکیت کارخانه های مشمول انتقال و تشریح مسئولیت سازمان ها و دستگاه های دولتی، از جمله ملاحظات دیگری است که در این پیش نویس مطرح شده است.

جمع بندی

وقوع خشکسالی های طولانی و بهره برداری های بی رویه از منابع آب سطحی و زیرسطحی موجب وقوع بحران های آبی متعددی در کشور چون فرونشست و تنش های آبی شده است؛ تا جایی که حدود 70 درصد دشت های کشور ایران، در وضعیت تنش آبی به سر برده و به عنوان جمله دشت های ممنوعیت برداشت از آبخوان شناخته می شوند. این در حالیست که متاسفانه عمده صنایع سنگین و نیمه سنگین کشور در این دشت های ممنوعه استقرار یافته اند. استقرار صنایع آب بر و انرژی بر در سواحل جنوب علاوه بر مدیریت تقاضای آب در دشت های ممنوعه از مزایایی نظیر مقابله با تبعات بحران آب از جمله فرونشست زمین، کاهش هزینه حمل و نقل برای صادرات به دلیل نزدیکی به بنادر را به دنبال دارد. در این راستا «طرح تشویق انتقال صنایع آب بر و انرژی بر به سواحل جنوبی با هدف مقابله با بحران کم آبی» در صدد است تا مسیر انتقال صنایع به سواحل جنوب کشور را هموار سازد.

این مطالعه در موسسه مطالعات اندیشه شهر و اقتصاد توسط علی اصغر بدری در سال 1400 انجام شده  است.