زیست افراد دارای معلولیت در شرایط جنگ تحمیلی سوم

مخاطرات نظامی و بحران های انسان ساخت همواره ساختارهای بنیادین اجتماعی و اقتصادی را دگرگون ساخته و در این میان، آسیب پذیرترین لایه های اجتماعی را با تهدیدهای زیستی بی سابقه ای مواجه می کنند. در جریان چالش های دفاعی و شرایط بحرانی ناشی از جنگ تحمیلی سوم، پایش فعال و بررسی علمی وضعیت اقشار خاص نظیر توان یابان حرکتی و ذهنی اهمیت استراتژیک یافته است؛ چرا که غفلت از مدیریت یکپارچه خدمات اضطراری در شرایط جنگ تحمیلی سوم، نه تنها دستاوردهای توان بخشی گذشته را از بین می برد، بلکه نظام رفاهی کشور را با بحران های مضاعف بقا، تشدید معلولیت های ثانویه و طرد نظام مند اجتماعی روبرو می سازد. از این رو، ارزیابی دقیق اولویت های امدادی، دارویی و معیشتی افراد دارای معلولیت در این شرایط حساس، برای سیاست گذاران ارشد و پژوهشگران حوزه رفاه اجتماعی به ضرورتی انکارناپذیر جهت صیانت از حقوق بنیادین انسانی تبدیل شده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

بررسی الگوهای حمایتی در کشور نشان می دهد که سیستم های سنتی امدادرسانی عمدتا بر خوداظهاری و سازوکارهای خودمعرف متکی هستند که این امر در زمان وقوع بحران های بزرگی نظیر مناقشات نظامی، به دلیل قطع خطوط ارتباطی و فیزیکی، به جا ماندن محروم ترین قشرها را در پی دارد. شکاف عمیق ساختاری در نبود برنامه های از پیش طراحی شده عملیاتی مبتنی بر نیازمندیابی فعال، در مواجهه با پیامدهای جنگ تحمیلی سوم، چالش نابرابری را در توزیع منابع حیاتی دوچندان کرده است؛ از این رو، واکاوی تاب آوری این گروه و پر کردن خلا داده های آماری آمادگی در برابر بحران در زمان کنونی ضرورت یافته است.

هدف اصلی این گزارش، جایگزینی رویکرد پایش منفعل با یک نظام نیازمندیابی فعال برای تشخیص اولویت های آنی خدمات فیزیکی، دارویی و روانی توان یابان تحت بستر درگیری های نظامی است. این مطالعه تلاش دارد با ارائه شواهد آماری متقن و تحلیل وضعیت موجود در پنج محور کلیدی سلامت جسمی، خدمات توان بخشی، سلامت روان، مسکن و کسب وکار، بستری برای اصلاحات تقنینی فراهم آورد. علاوه بر این، هماهنگ سازی ظرفیت های بین بخشی میان وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان بهزیستی، آموزش و پرورش استثنایی و تشکل های مردم نهاد، به عنوان دیگر آرمان اجرایی این پژوهش دنبال می شود تا مبنایی برای تصمیم گیری های کلان حاکمیتی ایجاد شود.

چارچوب مفهومی، روش شناسی و اسناد بالادستی

این پژوهش با کاربست چارچوب مفهومی نیاز در چهار سطح (نیاز ادراک شده، هنجارین، نسبی و بیان شده) طراحی و در دو فاز کیفی و کمی به صورت پایلوت در شهر تهران به دلیل شدت آسیب های وارده ناشی از حملات اجرا شده است. در بخش کیفی با ۱۷ نفر از خبرگان و مدیران تشکل ها مصاحبه عمیق صورت گرفته و در بخش کمی نیز پرسش نامه ای با نرخ پاسخ گویی ۲۸.۲ درصد مبنای تحلیل ۳٬۲۸۵ نمونه راستی آزمایی شده قرار گرفته است. از منظر اسناد بالادستی، قانون تصویب کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت (مصوب ۱۳۸۷) و سند راهبرد ملی مدیریت بحران کشور (مصوب ۱۳۹۹) بر صیانت از اقشار آسیب پذیر در مخاطرات تاکید دارند، اما نبود پیوست نظامی-امنیتی در قانون مدیریت بحران، یک خلأ تقنینی جدی در مواجهه با جنگ به شمار می آید.

تحلیل چالش های زیرساختی، دارویی و خدمات توان بخشی

یافته های متقن پژوهش حکایت از بروز اختلال گسترده در زنجیره تامین داروهای تخصصی و اقلام بهداشتی مصرفی حیاتی دارد؛ به طوری که ۵۶۲ نفر از پاسخ گویان با قطع کامل خدمات دارویی روبرو شده اند. شیوع نایابی و گرانی مفرط در اقلام دارویی کلیدی نظیر متیل فنیدات، ریسپریدون، آریپیپرازول، والپروات سدیم و به ویژه انسولین، سلامت جسمی و جان توان یابان را هدف قرار داده است. در بخش توان بخشی، لغو خدمات حضوری مراکز روزانه بهزیستی مطابق بند ۱۷ ماده ۷ دستورالعمل مراکز (که ماهیت درمانی را نادیده می گیرد) و کیفیت نازل آموزش مجازی به علت ضعف شدید اینترنت، سبب بازگشت معلولیت ها به شرایط وابستگی مطلق شده است.

از سوی دیگر، هزینه های اقلام مصرفی بهداشتی افراد ضایعه نخاعی و بسترگرا با رشد شدید پس از آزادسازی نرخ ارز مواجه بوده است؛ با این حال، ارزیابی ها نشان می دهند که هزینه ماهیانه اقلام بهداشتی یک فرد بسترگرا بیش از ۱۵۲ میلیون ریال برآورد می شود، در حالی که کمک هزینه دولتی تنها ۱۵ میلیون ریال (یک دهم هزینه واقعی) بوده که آن هم در فروردین ۱۴۰۵ پرداخت نشده است. این وضعیت، افراد واجد شرایط را که ۷۹ درصد آنان در دهک های درآمدی ۱ تا ۵ قرار دارند، به شدت متضرر کرده و پوشش بیمه درمانی پایه ماده ۶ قانون حمایت از معلولان نیز تنها پاسخ گوی ۲۵ درصد از نمونه پژوهش بوده است.

آسیب شناسی سلامت روان، اسکان اضطراری و فضای کسب وکار

مخاطرات روانی ناشی از صدای انفجارها و ناامنی های مداوم، به تشدید معنادار اختلالات اعصاب و روان انجامیده است؛ به گونه ای که بالاترین نرخ نشانگان اضطراب (۶۴.۵ درصد) و بی قراری (۴۵.۵ درصد) در میان کودکان طیف اتیسم و اختلالات ذهنی ثبت گردیده است. در حوزه مسکن و اسکان اضطراری، سیاست های پناهیابی بدون در نظر گرفتن پیوست دسترس پذیری فیزیکی، توان یابان حرکتی را به طبقات بالای ساختمان های فاقد آسانسور سوق داده است؛ از این رو، ۲۴۲ خانوار دچار آسیب ساختاری مسکن شده اند و بیشترین میزان تخریب جزئی و کامل در مناطق ۴، ۱۵ و ۱۸ شهر تهران تمرکز یافته است.

در بخش معیشت و کسب وکار، جنگ موجبات بیکاری و افت شدید درآمد ۲۶۲ نفر از شاغلین توان یاب را فراهم ساخته است. مشاغلی نظیر رانندگی در پلتفرم های آنلاین، فروشندگی، کارگری و صنایع دستی بیشترین آسیب پذیری را ثبت کرده اند؛ این آسیب در شرایطی تحمیل می شود که نرخ بیکاری جامعه هدف پیش از جنگ نیز ۵۹.۶ درصد بوده و رکود فعلی مسیر سقوط از فقر نسبی به فقر مطلق را سرعت بخشیده است.

• داروهای کمیاب: متیل فنیدات، ریسپریدون، آریپیپرازول، والپروات سدیم، انسولین، لوتیر استام و کلونیدین بیشترین فراوانی کمبود را دارا هستند.
• بیمه و درمان: عملکرد ضعیف در اجرای ماده ۶ قانون حمایت از معلولان و عدم تخصیص نامطلوب اعتبارات به بخش توان بخشی کاملا مشهود است.
• دلایل عدم جابه جایی: ناتوانی در تامین مالی (۴۷٪)، شرایط جسمی خاص (۲۱٪) و عدم وجود گزینه های اسکان مناسب سازی شده (۱۸٪).
• آسیب های معیشتی: تمرکز توان یابان در بخش اقتصاد غیررسمی و روزمزد، عامل اصلی بیکاری شتابان آنان در دوره بحران است.

راهبردهای تقنینی، نظارتی و راهکارهای اجرایی

جهت مقابله با بحران های جاری، الحاق یک ماده قانونی به قانون حمایت از حقوق معلولان به منظور پوشش بحران های نظامی-امنیتی و اصلاح فوری بند ۱۷ ماده ۷ دستورالعمل تعطیلی مراکز روزانه جهت تداوم خدمات توان بخشی در شرایط جنگی گامی حیاتی است. در بخش اجرایی، افزایش ۳۰ درصدی کمک هزینه اقلام بهداشتی راستای اجرای ماده ۶۸ برنامه هفتم پیشرفت و راه اندازی اورژانس توان بخشی در منزل برای بیماران بسترگرا الزامی است. همچنین تعیین داروخانه های مرکزی متمرکز برای داروهای نایاب، تهیه تجهیزات کاهنده صدا نظیر گوشی های صداگیر برای کودکان اتیسم، مناسب سازی و اولویت دهی طبقات همکف در اسکان اضطراری شهرداری ها، اختصاص بسته های حمایت معیشتی هدفمند و در نهایت برقراری دسترسی بدون محدودیت به اینترنت بین الملل برای توان یابان وابسته به فناوری های کمکی، پکیج راهکارهای عملیاتی این گزارش را تشکیل می دهند.

جمع بندی

وقوع جنگ تحمیلی سوم پیامدهای مخرب و مضاعفی بر وضعیت زیستی افراد دارای معلولیت در حوزه سلامت جسمی، معیشت و روان وارد ساخته است. این پژوهش خلاهای ساختاری گسترده، از جمله عدم پوشش بیمه ای مناسب خدمات توان بخشی بر اساس ماده ۶، شکاف عمیق میان کمک هزینه های دولتی و مخارج واقعی اقلام بهداشتی بسترگرایان (اختلاف ۱۵ میلیون ریال پرداخت دولتی با ۱۵۲ میلیون ریال هزینه واقعی)، نرخ بالای اختلالات روانی در طیف اتیسم و تخریب معیشت پایدار توان یابان را مشخص کرده است. نجات افراد دارای معلولیت از چرخه فقر مطلق و پسرفت درمانی، مستلزم الحاق مواد قانونی مدیریت بحران های نظامی به قوانین مرجع معلولان، اصلاح پیوست های اسکان دسترس پذیر شهرداری ها، توسعه اورژانس توان بخشی در منزل و هم افزایی ساختاریافته مابین دستگاه های حاکمیت و شبکه های مردم نهاد است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط مریم آشور و همکاری الهه فرمد و مهدی اکبرپور در سال 1405 انجام شده است.