تاثیر تنش در تنگه هرمز و خلیج فارس بر بازار های جهانی نفت و گاز

خلیج فارس و تنگه هرمز به عنوان دروازه های حیاتی انرژی جهان، نقش بسیار مهمی در تامین و انتقال نفت دارند. روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام از این مسیرها عبور می کند که تاثیر عمده ای بر قیمت ها و ثبات بازارهای جهانی دارد. تنش های منطقه ای، به ویژه درگیرهای سیاسی و نظامی، می توانند منجر به اختلالات جدی در این مسیرها شوند و تاثیرات اقتصادی گسترده ای بر کشورهای مصرف کننده بگذارند. این شرایط بر ضرورت دیپلماسی موثر و توسعه زیرساخت های انرژی در ایران تاکید می کند. لذا تحلیل سناریوهای تنش و پیامدهای آن ها برای امنیت انرژی لازم و ضروری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

خلیج فارس و تنگه هرمز از جمله نقاط استراتژیک در خاورمیانه هستند که نقش بسیار مهمی در تجارت جهانی و حمل و نقل نفت دارند. خلیج فارس یک آبراه بسته و نیمه بسته است که بین شبه جزیره عربستان و فلات ایران قرار دارد. جزایر ایرانی همچون تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی (بوموسو) نیز به عنوان نقاط کلیدی برای توازن قدرت در منطقه شناخته می شوند. تنگه هرمز به عنوان گلوگاه حیاتی انرژی جهانی، روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و میعانات را انتقال می دهد که معادل ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی است. این آبراه ۸۴ درصد نفت خام و ۸۳ درصد LNG منطقه را به بازارهای آسیایی فراهم می کند.

تنش های منطقه ای، از جمله درگیری ها بین ایران و اسرائیل، تاثیر مستقیمی بر قیمت نفت و حجم صادرات دارند. همچنین، مسیرهای جایگزین تنها ۱۳ درصد جریان را پوشش می دهند که این مسئله آسیب پذیری تنگه را در برابر اختلالات بالا می برد. از این رو، دیپلماسی چندجانبه و توسعه زیرساخت های جایگزین برای تضمین ثبات انرژی و همکاری های استراتژیک ضروری است. از همین رو هدف این پژوهش، بررسی تاثیر تنش های ژئوپلیتیکی در تنگه هرمز و خلیج فارس بر پویایی بازارهای جهانی نفت و گاز با تاکید بر امنیت انرژی و نقش استراتژیک ایران در این گلوگاه حیاتی است.

تاریخچه تنش های تنگه هرمز و خلیج فارس و اثر آن بر قیمت نفت

تنگه هرمز همواره کانون تنش های ژئوپلیتیکی در خلیج فارس بوده است که هرگونه اختلال در آن می تواند موازنه بازارهای انرژی جهانی را برهم زند. تاریخچه تنش های این منطقه، ریشه در رقابت های منطقه ای، مداخلات قدرت های بزرگ و مناقشات ایدئولوژیک دارد و اغلب با نوسانات شدید قیمت نفت همراه بوده است.

دوره های کلیدی تنش های تاریخی

تنش های تنگه هرمز و خلیج فارس را می توان به چند مقطع تاریخی تقسیم کرد:

• دوران باستان (قرن 3 پیش از میلاد تا قرن 6 میلادی): تنگه به عنوان دروازه ای بین تمدن های بین النهرین و دره سند و بخشی از استراتژی امپراتوری هخامنشی عمل می کرد؛
• گسترش اسلامی (قرن 7 تا 15): تنگه به هسته تجارت «جاده ابریشم دریایی» تبدیل شد و جزیره هرمز به مرکز تجاری غالب بدل شد؛
• دخالت استعمار اروپا (1500-1800): با ورود پرتغالی ها و سپس انگلیسی ها و هلندی ها، تجارت در تنگه تغییر کرد و کنترل آن به دست قدرت های اروپایی افتاد؛
• امپراتوری بریتانیا (قرن 19): با سرکوب دزدی دریایی و تثبیت امپراتوری، تنگه به مسیری امن برای تجارت تبدیل شد؛
• نیمه اول قرن بیستم: کشف نفت در ایران، تنگه را به گلوگاه انرژی تبدیل کرد؛
• جنگ ایران و عراق و جنگ نفتکش ها (1980-1988): جنگ به تنش های شدید منجر و حضور نظامی آمریکا را تثبیت کرد؛
• جنگ خلیج فارس (1990-1991): تهاجم عراق به کویت و واکنش های جهانی، اهمیت تنگه را افزایش داد؛
• تحریم ها و بحران های دهه 2010: در این دوره تنش ها افزایش پیدا کرد و ایران تهدید به بستن تنگه در پاسخ به تحریم ها نمود؛
• رویدادهای اخیر (2025): تهدید به بستن تنگه و کاهش عبور نفت، افزایش حضور نظامی آمریکا و متحدان را به دنبال داشت.

تاثیر بر قیمت نفت و بازارهای جهانی

تنش های تنگه هرمز به دلیل وابستگی بالای بازارهای آسیایی به نفت عبوری از این مسیر، همواره نوسانات شدیدی در قیمت نفت ایجاد کرده است. در جنگ نفتکش ها (1986-1987)، باوجود باز بودن تنگه، حملات به کشتی ها و افزایش هزینه های بیمه، قیمت نفت را به بیش از 30 دلار در بشکه رساند. تهاجم عراق به کویت در 1990، قیمت نفت را به سرعت از 20 به 40 دلار دو برابر کرد و به رکود اقتصادی جهانی دامن زد. در بحران 2019، حملات به نفتکش ها و تاسیسات آرامکو، تولید عربستان را نصف کرد و قیمت نفت را به 71.99 دلار رساند. تهدیدها در 2025 نیز قیمت را از 60 به نزدیک 80 دلار افزایش داد. برآوردها نشان می دهد که بستن موقت تنگه می تواند قیمت را به میزان قابل توجهی افزایش دهد و وابستگی به این مسیر، بازار نفت را در معرض آسیب پذیری قرار می دهد.

انواع سناریو های تنش در تنگه هرمز

بر اساس تاریخچه و وضعیت فعلی تنگه هرمز، چندین سناریو محتمل برای تنش در این منطقه قابل تصور است:

سناریوی تهدید دیپلماتیک و عدم قطعیت

در این سناریو، ایران یا بازیگران دیگر (مانند ایالات متحده یا متحدانش) تهدید به بستن تنگه یا اختلال در عبور کشتی ها می کنند، بدون اقدام عملی. این تهدیدها اغلب در پاسخ به تحریم ها یا تنش های هسته ای مطرح می شود، مانند تهدیدهای ایران در ژانویه 2012 یا جولای 2018.

• تاثیر بر قیمت نفت: افزایش موقت قیمت به میزان 5-10 دلار در بشکه؛
• مثال تاریخی: تهدید ایران در دسامبر 2011 و ژوئن 2025؛
• پیامد جهانی: تورم خفیف و فشار بر دیپلماسی چندجانبه.

سناریوی اختلال موقت

اختلال کوتاه مدت در عبور، مانند حملات به نفتکش ها یا مین گذاری دریایی توسط ایران یا گروه های نیابتی (مانند حوثی ها). این سناریو بدون بستن کامل تنگه رخ می دهد، اما جریان نفت را 20-۵0 درصد کاهش می دهد.

• تاثیر بر قیمت نفت: جهش 10-20 دلاری، احتمال افزایش به 100-120 دلار در صورت اختلال 30 روزه؛
• مثال تاریخی: حملات 2019 به نفتکش ها؛
• پیامد جهانی: افزایش هزینه های حمل و نقل و ریسک تورم جهانی.

سناریوی بستن کامل تنگه

بستن کامل تنگه توسط ایران در پاسخ به حمله نظامی با استفاده از موشک ها، زیردریایی ها یا نیروهای دریایی. این سناریو می تواند چند هفته تا ماه طول بکشد و جریان نفت را به صفر برساند.

• تاثیر بر قیمت نفت: افزایش 30-100 دلاری، ممکن است قیمت به 150-200 دلار برسد؛
• مثال تاریخی: جنگ نفتکش ها و تهاجم عراق به کویت؛
• پیامد جهانی: بحران انرژی در آسیا و احتمال مداخله نظامی.

سناریوی تشدید تنش با دخالت قدرت های خارجی

دخالت قدرت هایی مانند ایالات متحده، روسیه یا چین در حمایت از ایران یا عربستان که تنش را به درگیری نیابتی تبدیل می کند. این سناریو شامل تحریم های گسترده یا حضور ناوگان نظامی است.

• تاثیر بر قیمت نفت: نوسانات 15-50 دلاری بسته به مدت تنش؛
• مثال تاریخی: عملیات Earnest Will توسط آمریکا و تحریم های 2018؛
• پیامد جهانی: تشدید رقابت ژئوپلیتیکی و نیاز به دیپلماسی چندجانبه.

سناریوی اختلال غیرنظامی یا ترکیبی

حوادثی مانند نشت نفت، حملات سایبری به زیرساخت های بندری، یا ترکیب با تنش های طبیعی (مانند طوفان) که جریان را بدون درگیری مستقیم مختل می کند.

• تاثیر بر قیمت نفت: افزایش 5-15 دلاری با تاثیر بلندمدت؛
• مثال تاریخی: نشت نفت عراق در 1991؛
• پیامد جهانی: آلودگی زیست محیطی و فشار به سمت انرژی های تجدیدپذیر.

این سناریوها می توانند تاثیرات عمیقی بر بازار انرژی و اقتصاد جهانی داشته باشند.

سیاست های مناسب در جهت ارتقا حکمرانی و دیپلماسی انرژی ایران

برای ارتقای حکمرانی و دیپلماسی انرژی ایران، سیاست های زیر پیشنهاد می شود:

• دیپلماسی فعال: ایران باید با استفاده از نقش استراتژیک خود در تنگه هرمز، در مذاکرات چندجانبه با کشورهای حاشیه خلیج فارس و قدرت های جهانی، توافقنامه های همکاری انرژی را برای کاهش تنش ها و تقویت جایگاه خود در منطقه به امضا برساند؛
• توسعه زیرساخت های جایگزین: افزایش ظرفیت خط لوله گوره-جاسک به حداقل 1 میلیون بشکه در روز و سرمایه گذاری در بنادر جدید در سواحل جنوبی، وابستگی به تنگه را کاهش و گزینه های صادراتی متنوع تری فراهم می کند؛
• سرمایه گذاری در انرژی های تجدیدپذیر: توسعه انرژی خورشیدی و بادی به کاهش وابستگی به نفت و تقویت تاب آوری سیستم انرژی کشور کمک کرده و ایران را به یک بازیگر پایدارتر در بازار انرژی تبدیل می کند؛
• مدیریت ریسک های ژئوپلیتیکی: ایجاد استراتژی دفاعی هوشمند در تنگه هرمز، از جمله تقویت ناوگان نیروی دریایی و همکاری با کشورهای منطقه، می تواند از حملات جلوگیری کرده و ثبات را حفظ کند.

ترکیب این رویکردها به ایران کمک می کند تا در برابر تنش های آینده انعطاف پذیرتر عمل کرده و به یک بازیگر کلیدی در بازارهای جهانی نفت و گاز تبدیل شود.

جمع بندی

خلیج فارس و تنگه هرمز به عنوان نقاط حیاتی در تجارت جهانی نفت، با نقش قابل توجه ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز، در معرض تنش های ژئوپلیتیکی قرار دارند که بر قیمت ها و امنیت انرژی تاثیر می گذارد. تاریخچه این تنش ها شامل رقابت های منطقه ای و مداخلات قدرت های بزرگ است. سناریوهای مختلفی از جمله تهدید دیپلماتیک، اختلال موقت و بستن کامل تنگه، پیامدهای سنگینی بر بازار جهانی دارند. به منظور ارتقای حکمرانی و دیپلماسی انرژی، ایران باید به دنبال دیپلماسی فعال، توسعه زیرساخت های جایگزین و سرمایه گذاری در انرژی های تجدیدپذیر باشد. این سیاست ها می توانند ایران را به یک بازیگر کلیدی در بازارهای جهانی نفت و گاز تبدیل کرده و تاب آوری آن را در برابر تنش های آینده افزایش دهند.

این مطالعه در اندیشکده راهبردی حکمرانی عادلانه (داد) توسط مرتضی میرابی طوسی در سال 1404 انجام شده است.