فرصت ها و ظرفیت های توسعه اقتصادمحور برای صندوق بازنشستگی کشوری

نقش بی بدیل دریا در تسهیل حمل و نقل، توسعه تجارت، تامین مواد غذایی و رونق گردشگری و صنایع تفریحی، موجب شده است که کشورهای دارای دسترسی به آب، با تمرکز بر یک یا چند صنعت وابسته به دریا، مسیر توسعه اقتصادی خود را هموار سازند. درآمدهای چشمگیر بنادر چین، کشتی سازی کره، شیلات کشورهای شرق آسیا و گردشگری ساحلی جزایر آمریکایی و اروپایی، همگی نشان از نقش برجسته دریا در اقتصاد این کشورها دارد. کسب مزیت رقابتی از فرصت ها و پتانسیل های طبیعی، یکی از اساسی ترین ارکان استراتژی های توسعه محسوب می شود و غفلت از آن، عملاً مسیر توسعه کشورها را با دشواری های متعددی مواجه می سازد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در اقتصاد تجارت محور کنونی، دریا نقشی پررنگ و غیرقابل چشم پوشی ایفا می کند. صنایع و کسب وکارهای متعددی به دریا وابسته اند، از جمله حوزه های کشتی رانی و حمل و نقل دریایی، بنادر و خدمات بندری، شیلات و ماهی گیری، کشتی سازی، تعمیر و اسقاط کشتی، کابل گذاری، گردشگری دریایی و غیره. بررسی اجمالی این حوزه ها نشان می دهد که ایران با داشتن ۵۸۰۰ کیلومتر مرز ساحلی و پیشینه تاریخی در بسیاری از این زمینه ها، از فرصت های چشمگیری برای بهره گیری از اقتصاد دریا برخوردار است. با این حال، فرصت های مرتبط با حوزه دریا به نحو شایسته مورد استفاده قرار نگرفته و ظرفیت های ارزش آفرینی آن ها مغفول واقع شده است. از این رو، این پژوهش به ارزیابی کلی فرصت های اقتصاد دریامحور در ایران و ارائه توصیه هایی برای صندوق بازنشستگی کشوری می پردازد.

ارزیابی کلی فرصت های اقتصاد دریامحور در ایران

در کشور ما، فرصت های مرتبط با حوزه دریا به نحو شایسته مورد استفاده قرار نگرفته و ظرفیت های ارزش آفرینی آن ها نادیده گرفته شده است. در حال حاضر، بسیاری از مناطق ساحلی ایران (به طور خاص در مناطق جنوبی) از جمله مناطق کمتر توسعه یافته کشور محسوب می شوند؛ در حالی که در بسیاری از کشورهای جهان، توسعه یافته ترین مناطق، مناطق ساحلی هستند. در ادامه، به بررسی فرصت های اقتصادی دریامحور ایران پرداخته شده است:

• در حالی که سهم دریا در تولید ناخالص داخلی در کشورهای ساحلی پیشرفته مانند اتحادیه اروپا 50 درصد است؛ این رقم در ایران، 2 درصد است.
• 90 درصد حمل و نقل بین المللی از طریق دریا صورت می گیرد. در ایران نیز 76 درصد از کل تناژ صادرات و واردات کشور از طریق بنادر بوده و در سال گذشته بالغ بر 158 میلیون تن از طریق بنادر کشور تخلیه و بارگیری شده است.
• سهم ایران از ساخت کشتی در جهان کمتر از 3/0 درصد است و تنها نیمی از ظرفیت داخلی این صنعت مورد استفاده قرار می گیرد؛ لذا برای تامین نیاز داخلی ناگزیر از توان شرکت های چینی و کره ای استفاده می شود.
• در حالی که در منطقه خلیج فارس و دریای عمان سهم اقتصادی بندری و دریایی در سال 2015 به مرز 35 میلیارد رسیده است، کشور ما هنوز در بنادر نسل اول و دوم باقی مانده است.
• مطابق آمار منتشره توسط fao در سال 2021، تولید آبزیان در جهان به بیش از 218 میلیون تن در سال رسیده است. در کشور ما طبق گزارش های سازمان شیلات ایران، تولیدات شیلاتی در سال 1402، با رشد 8 درصد به یک میلیون و 380 هزار تن افزایش یافته است و حدود 600 میلیون دلار درآمد ارزی از محل صادرات محصولات آبزی حاصل شده است.

بدیهی است توجه به سرمایه های طبیعی موجود در کنار استفاده حداکثری از سرمایه های مالی، فیزیکی و انسانی کشور، می تواند بسیاری از مسائل توسعه نیافتگی مناطق ساحلی ایران را رفع کرده و به رونق تولید در سراسر ایران کمک کند. مسئله اساسی، ایجاد عزم جدی در میان متولیان و مسئولان حوزه اقتصاد دریا است که می بایست با برنامه ریزی و سیاست گذاری مناسب، نهایت بهره برداری را از این سرمایه ها و فرصت ها داشته باشند.

چالش ها و توصیه های سیاستی در سطح کلان و ملی

صنایع وابسته به دریا می توانند به عنوان یکی از اصلی ترین بخش های صنعت کشور، نقش موثری در توسعه همه جانبه ایران ایفا نمایند. با این حال، بنا به دلایل مختلفی، تلاش های جدی برای بالفعل کردن این ظرفیت ها صورت نگرفته است. در ادامه، تلاش شده است تا با تکیه بر مطالعات صورت گرفته، به بررسی برخی از چالش های حوزه اقتصاد دریا و سپس ارائه برخی پیشنهادهای کلی در این حوزه پرداخته شود:

چالش ها

• نبود یک برنامه ریز جامع به عنوان متولی اصلی هماهنگی در حوزه اقتصاد دریا؛
• فقدان توجه به مطالعات بازار و عدم شناسایی حوزه های جذاب در همه ی عرصه های اقتصاد دریا؛
• عدم وجود قوانین مناسب و جامع در صنایع دریایی؛
• نبود حمایت مالی مناسب و ناتوانی نظام بانکی کشور در ارائه تسهیلات به این صنایع؛
• نبود زیرساخت منسجمی جهت تامین و توزیع تجهیزات و مواد مورد نیاز صنایع دریایی.

توصیه های سیاسی

• ایجاد تمرکز و یکپارچه سازی اهداف، برنامه ها و سیاست های مربوط به دریا و مناطق ساحلی؛
• ایجاد یک سیستم حمایتی و پشتیبانی (اعم از مالی، فنی و حقوقی) متناسب با اقتضائات صنایع دریایی؛
• تمرکز جدی بر بازاریابی (داخلی و خارجی)، بازارسازی و برندسازی؛
• تلاش برای گسترش تعاملات سازنده با سرمایه گذاران، شرکت ها و نهادهای خارجی؛
• بکارگیری فن آوری های جدید جهانی و توسعه فن آوری های بومی.

فرصت های موجود برای صندوق های بازنشستگی کشوری

صندوق بازنشستگی ظرفیت نسبتا خوبی در حوزه اقتصاد دریا دارد. هم اکنون شرکت های زیر در حوزه اقتصاد دریاپایه مشغول به فعالیت هستند:

• شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران (مالکیت 7/22 درصد از سهام در اختیار صندوق قرار دارد) در حوزه کشتی رانی و خدمات حمل و نقل؛
• شرکت ملی نفت کش (مالکیت 33 درصد) در حوزه کشتی رانی و خدمات حمل و نقل؛
• شرکت گلف اجنسی ایران (زیرمجموعه شرکت سرمایه گذاری آتیه صبا) در حوزه کشتیرانی، خدمات حمل و نقل و گمرکی؛
• شرکت انبارهای عمومی و خدمات گمرکی ایران (زیرمجموعه شرکت سرمایه گذاری آتیه صبا) در حوزه خدمات گمرکی و انبارداری؛
• شرکت پیچک (زیرمجموعه شرکت صبا جهاد) در حوزه کمپوت، کنسرو، غذاهای منجمد و … ؛
• شرکت آبزی فرایند بوشهر (زیرمجموعه شرکت پدیده نیکان) در زمینه شیلات و آبزیان؛
• شرکت فرآورده های شیلاتی بندرعباس (زیرمجموعه شرکت پدیده نیکان) در زمینه کنسرو و بسته بندی و فرآوری ماهی.

توصیه هایی برای صندوق بازنشستگی کشوری

 با توجه به پیچیدگی ها و تنوع حوزه های وابسته به دریا، ارائه توصیه هایی در عرصه کسب و کارهای مرتبط با آن، نیازمند مطالعه ای همه جانبه است. اما به طور کلی با توجه به وضعیت شرکت های صندوق در این عرصه می توان توصیه های زیر را عنوان کرد:

• توسعه زنجیره ارزش (شیلات از تولید تا بازاریابی) توسط شرکت صبا جهاد؛
• توسعه زنجیره ارزش شیلات و پرکردن نقاط زنجیره از جمله تشکیل شرکت تعاونی صیادی و توسعه بسته بندی محصولات دریایی؛
• بازاریابی و توسعه فروش مبتنی بر ظرفیت های صندوق بازنشستگی و ذی نفعان آن؛
• تدوین راهبردهای حفظ و احیای بازار در حوزه کشتیرانی؛
• مشارکت با بخش خصوصی داخلی و خارجی و تراستی ها جهت بازیابی جایگاه شرکت کشتی رانی جمهوری اسلامی ایران؛
• تملک سهم صندوق بازنشستگی و رفاه کارکنان صنعت نفت توسط شرکت ملی نفت کش؛
• بسترسازی توسعه ترانزیت مبتنی بر ظرفیت های خدمات لجستیکی؛
• توسعه گردشگری دریایی – ساحلی با تمرکز بر سواحل مکران به عنوان راهبرد شرکت سرمایه گذاری ایرانگردی و جهانگردی.

جمع بندی

نقش بی بدیل دریا در تسهیل حمل و نقل، توسعه تجارت، تامین مواد غذایی و رونق صنعت تفریحات، موجب شده است که کشورهای دارای دسترسی به آب، با تمرکز بر یک یا چند صنعت وابسته به دریا، مسیر توسعه اقتصادی خود را هموار نمایند. متاسفانه در کشور ما، فرصت های مرتبط با حوزه دریا به نحو شایسته مورد استفاده قرار نگرفته و ظرفیت های ارزش آفرینی آن ها نادیده گرفته شده است. بدیهی است توجه به سرمایه های طبیعی موجود در کنار استفاده حداکثری از سرمایه های مالی، فیزیکی و انسانی کشور، می تواند بسیاری از مسائل توسعه نیافتگی مناطق ساحلی ایران را رفع نموده و به رونق تولید در سراسر ایران کمک نماید. از طرفی، صندوق بازنشستگی ظرفیت نسبتا خوبی در حوزه اقتصاد دریا دارد که با توجه به وضعیت شرکت های صندوق، در این پژوهش به ارائه توصیه های سیاستی جهت بهبود وضعیت این صندوق ها پرداخته شده است.

این مطالعه در موسسه راهبردهای بازنشستگی صبا توسط محمد سلیمانی با همکاری وحید عابدینی و سینا شیخی در سال 1403 انجام شده است.