ارائه چارچوبی برای ایفای نقش پژوهش پاسخ سریع در موسسات پژوهشی دولتی

درگذشته از موسسات پژوهشی دولتی، نظیر پژوهشکده ها، چنین انتظار می رفت که تنها به ماموریت های سنتی خود که شامل پژوهش بود بپردازند؛ اما با توسعه نقش این مراکز، انتظار می رود که علاوه بر نقش پژوهشی، به ایفای نقش اجتماعی و اقتصادی پرداخته و بر اساس نیاز جوامع پیرامونی خود و در تعامل با نظام تصمیم گیری، به حل مسائل در سطح ملی نیز بپردازند. این موسسات، می توانند به عنوان یک نهاد تصمیم ساز به نظام تصمیم گیری کمک کنند. با این وجود، همکاری میان مراکز پژوهشی و نظام تصمیم گیری همواره با چالش هایی مواجه بوده است که یکی از مهم ترین آن ها، نیازهای فوری نظام تصمیم گیری به یافته های پژوهشی است. از این رو لازم است موسسات پژوهشی دولتی، با ایجاد چارچوب ها و فرایندهایی این نیاز را برآورده سازند.

ضرورت و اهداف پژوهش

همکاری بین سیاستگذاران و پژوهشگران، لازمه سیاستگذاری مبتنی بر شواهد علمی است، اما این همکاری، همواره با یک چالش اصلی روبرو است. در اکثر مواقع سیاستگذاران نمی توانند منتظر تحقیقات برای دریافت بهترین شواهد و یافته های پژوهشی باشند؛ از این رو مسئولیت کلیدی پژوهشگران این است که نیاز سیاستگذاران را با مجموعه ای از شواهد تحقیقاتی به زبانی ساده و غیرتخصصی به سرعت پاسخ دهند. در واقع، موسسات پژوهشی دولتی، علاوه بر ماموریتی که در گسترش دانش از طریق پژوهش عمیق بر عهده دارند، لازم است بتوانند نیازهای پژوهشی فوری سیاستگذاران، برای اخذ تصمیمات اثربخش و مبتنی بر شواهد علمی، را مرتفع کنند. در همین رابطه، «پژوهش پاسخ سریع»، به عنوان راه حلی برای تعامل این موسسات پژوهشی با سیاستگذاران و رفع نیاز فوری آن ها به پژوهش پیشنهاد شده است.

«پژوهش پاسخ سریع»، تلاشی است که بر مبنای آن، پژوهشگران باید بتوانند به گونه ای، بین زمان و کیفیت، تعادل برقرار کرده و به تصمیم گیری مبتنی بر شواهد کمک کنند. درواقع هدف آن، تعمیق و گسترش دانش نیست؛ بلکه استفاده از دانش موجود در فضای تصمیم گیری و نوعی کاربرد دانش است. از همین رو هدف مطالعه حاضر، شناسایی چارچوبی برای انجام پژوهش پاسخ سریع در موسسات پژوهشی دولتی است.

مولفه های چارچوب پژوهش پاسخ سریع

برای شناسایی مولفه های چارچوب پژوهش پاسخ سریع، با مرور ادبیات و مصاحبه با خبرگانی که دارای تجربه در فضای تعامل بین سیاست و پژوهش بوده اند، داده ها گردآوری شدند. نتایج با استفاده از روش کیفی تحلیل مضمون، کدگذاری و تحلیل شده و مولفه های چارچوب به دست آمدند.

چیستی پژوهش پاسخ سریع

پژوهش پاسخ سریع، نوعی استراتژی ترجمه دانش برای پاسخ به نیازهای فوری سیاستگذاران به یافته های پژوهشی است که در تعامل مراکز پژوهشی و سیاستگذاران حاصل می شود و در آن تلاش می شود، با استفاده از ذخیره دانشی موجود در مرکز پژوهشی (که در اثر استمرار و تمرکز در حوزه مورد نظر شکل گرفته است) و بر مبنای یافته های پژوهشی، اثربخش ترین راه حل های ممکن را شناسایی کند و به زبان تحلیلی قابل استفاده برای سیاستگذار (بدون استفاده از زبان فنی و تخصصی) در یک بازه زمانی کوتاه (بین دو هفته تا سه ماه)، ارائه کند. در مقایسه با پژوهش عمیق، تاکید پژوهش پاسخ سریع، بیشتر بر یافته ها و اثربخشی آن است تا وثوق روش شناسی. نتایج پژوهش پاسخ سریع ممکن است به صورت یک بازخورد نسبی و فوری باشد که برای تکمیل در آینده نیازمند مطالعات عمیق تر باشد. این سبکِ پژوهش تنها باید توسط آن مراکز پژوهشی انجام شود که موضوعِ مورد نظر، در حیطه تمرکز راهبردی آن است و در ارتباط با سایر حوزه های غیرمرتبط با حیطه تمرکز، می توان آن را به صورت مدیریت پژوهش و برون سپاری انجام داد.

چرایی انجام پژوهش پاسخ سریع

یکی از مهم ترین موانع شناخته شده در همکاری بین پژوهش و سیاستگذاری، مدت زمان ارائه پاسخ است که هرچه کوتاه تر باشد، همکاری بین این دو گروه افزایش خواهد یافت؛ از این رو، عامل زمان، می تواند دلیل مهمی برای انجام پژوهش پاسخ سریع باشد. از دید سیاستگذاران، «تقویت و بهبود تصمیمات و خدمات حاکمیت» و «افزایش سرعت عمل سیاستگذاران در تصمیم گیری» و از دید مراکز پژوهشی، «توازن میان نظریه و کاربرد» و «ایفای نقش مسئولیت اجتماعی در کمک به حل مسائل علمی» از دیگر دلایل انجام پژوهش پاسخ سریع است. دلیلِ دیگر، عمل موسسات پژوهشی به عنوان مکمل نظام تصمیم گیری (به عنوان وجه تمایز این موسسات با دانشگاه) خواهد بود. این کار بسیار مهم تر و پیچیده تر از پژوهشگریِ صِرف است، زیرا در پژوهش دانشگاهی، معمولا مسائل ساده سازی می شوند؛ حال آنکه در پژوهش پاسخ سریع، ابعاد مختلف مسئله، لازم است مورد توجه قرارگیرد.

چگونگی انجام پژوهش پاسخ سریع

پژوهش پاسخ سریع، صرفا یک فرایند نیست که با اجرای آن در موسسات پژوهشی بتوان نیاز سیاستگذاران به یافته های پژوهشی را به سرعت پوشش داد؛ بلکه نیازمند ایجاد و ارتقای مستمر ظرفیت و توانمندی های مراکز پژوهشی و پژوهشگران است. مجموعه ای از اقدامات لازم است که توانمندی مراکز پژوهشی و افراد برای ایفای این نقش ارتقا پیدا کند. بنابراین مولفه چگونگی، شامل سه سطحِ «تامین پیش نیازها» در دو بخش سازمانی و فردی، «فرایند انجام پژوهش پاسخ سریع» شامل سه زیرمرحله مسئله شناسی، راه حل یابی و ارائه خروجی و «پیگیری برای اجرا و دستورکارگذاری پژوهش» است.

الف) پیش نیازهای ایفای نقش پاسخ سریع

• پیش نیازهای سازمانی
  1. ایجاد ذخیره دانشی یک ضرورت است که از طریق مطالعات مروری پیوسته، انجام مسئله‎ شناسی راهبردی، مطالعات تطبیقی و مطالعات آینده پژوهی شکل می گیرد و با اقداماتی نظیر تهیه سیاست نامه از پژوهش ها و تدوین و ترجمه مقالات مروری، تمرین و تکمیل می شود. نتیجه این اقدامات، افزایش آمادگی دانشی برای پاسخگویی سریع به مسائل است.
  2. خبرگان کلیدی، افراد دغدغه مند و باانگیزه و صاحب نظری هستند که علاوه بر دانستن دانش تئوریک مرتبط با مسئله، دارای تجربه زیسته در مسئله هستند. حفظ و نگهداری آن ها در این شبکه بسیار مهم است به گونه ای که به این شبکه، احساس تعلق داشته باشند و در این همکاری اعتماد متقابلی بین آن ها و موسسات پژوهشی برقرار باشد.
  3. از دیگر پیش نیازهای موسسات پژوهشی، تعامل پیوسته با صاحب مسئله است که در آن لازم است اعتماد صاحب مسئله کسب شود. این اعتماد از طریق مشارکت فعالانه و ارتباطات شفاف، مرتبط و به موقع با وی، در مراحل پژوهش و انتشار و کاربرد آن تقویت می شود. همچنین در این تعامل، ایده وی درباره راه حل دریافت می شود و می توان از این طریق در جریان مسائل سیاستگذار قرار گرفت و علاقه و پذیرش سیاستگذار را جلب کرد.
• پیش نیازهای فردی
  1. از نظر مهارت های فردی، در این رویکرد لازم است که افراد نه پژوهشگر صِرف باشند و نه سیاستگذار صِرف، بلکه بین این دو باشند و از هر دو بدانند، به مقتضیات اجرا و تئوری های موضوع مسلط باشند، توانایی نگارش خلاصه سیاستی داشته باشند و با حقوق اداری و مسئله شناسی تحلیلی آشنا باشند.
  2. از نظر ویژگی های فردی، در این رویکرد لازم است که افراد، باانگیزه، خلاق، دغدغه مند، تحول خواه، قابل اعتماد، پیگیر، همیشه آماده و یادگیرنده باشند و رفتار کارمندگونه نداشته باشند.

ب) فرایند انجام پژوهش پاسخ سریع

در صورتی که موضوع در حیطه تمرکز موسسه پژوهشی باشد، فرایند در داخل موسسه طی خواهد شد و در صورتی که در حیطه تمرکزش نباشد، لازم است تا مسئله را به شبکه پژوهشگران و سازمان های پژوهشی مرتبط سپرده و نیاز سیاستگذار را برآورده سازند.

• مسئله شناسی: مسئله شناسی نقطه شروع برای یافتن راه حل است که ممکن است توسط صاحب مسئله مطرح شود یا در داخل موسسه پژوهشی شکل بگیرد، اما در هر صورت لازم است تعریف مشترکی از مسئله شکل بگیرد. همچنین باید مشخص شود که مسئله برای چه کسانی مهم است و چرا و در عین حال دقت شود که مسئله، مسئله نما نباشد.
• راه حل یابی: فرایند راه حل یابی شامل گام ها و مراحلی است که به ترتیب به این شرح اند: پیدا کردن سریع افراد مناسب، استعلام خبرگانی اولیه، مرور سریع و مختصر ادبیات (توسط تیم متبحر)، دریافت نظرات و دیدگاه صاحب مسئله، دریافت نظرات جامعه هدف، جمع بندی سریع و اولیه نتایج پیش از جلسه خبرگان، برگزاری جلسه با خبرگان (با ترکیب مناسب) و اداره قوی جلسه برای تصمیم گیری در همان جلسه.
• ارائه خروجی: در این قسمت باید چند گزینه نهایی به همراه مزایا و ریسک هر گزینه، با نگارش مختصر و به زبان ساده و با استفاده از ابزار تصویری به سیاستگذار ارائه شود.

ج) پیگیری دستورکارگذاری

از نظر خبرگان، اکتفا به یافتن پاسخ و ارائه آن به سیاستگذار، به تنهایی اثربخشی زیادی را در پی نخواهد داشت و لازم است از طرق مختلفی نظیر جلب توجه سیاستگذار به پاسخ و همین طور گفتمان سازی، این فرایند را به سمت اثربخشی بیشتر سوق داد. برای این کار لازم است از طریق ایجاد ارزش برای سیاستگذار، پیشنهاد بردهای کوچک و مشارکت دادن افراد ذی نفوذ و رقبا، توجه سیاستگذار را به نتایج جلب کرد و در مرحله بعد با استفاده از جریان سازی، احتمال دستورکارگذاری و اجرای آن را افزایش داد.

چالش های پژوهش پاسخ سریع

• چالش های مرتبط با سیاستگذاران: غلبه انگیزه سیاسی سیاستگذاران، عدم درک آنان از یافته های پژوهشی فنی و تخصصی، تاثیر کم پژوهش بر سیاست، نگاه سیاسی به یافته ها، چندبعدی بودن تصمیمات، تمایل سیاستگذار به راه حل های ساده و کوتاه مدت، کندی بروکراسی سازمانی، نوظهور بودن مسائل، مقاومت بدنه در برابر اجرای راه حل، درگیری با سایر نهادها و مشخص نبودن صاحبان خط فکری (احزاب) که لازم است پژوهشگر و سیاستگذار نسبت به وجود آن آگاه باشند؛
• چالش های مربوط به موسسات پژوهشی: ساختار و ظرفیت محدود، کمبود نیروهای حرفه ای، نداشتن کارفرمای مشخص، فرایندهای مالی، حقوقی و قانونی دست وپاگیر و محدودیت های قانونی.

ملاحظات پژوهش پاسخ سریع

مهم ترین ملاحظات، رعایت اخلاق در انجام پژوهش پاسخ سریع، پرهیز از سیاسی شدن یا برچسب سیاسی خوردن و ورود به مسئله بر اساس تمرکز، حفظ استقلال نهاد پژوهشی و رعایت بی طرفی در ارائه توصیه ها است. همچنین باید توجه داشت که پژوهش پاسخ سریع تنها یک قالب برای اثرگذاری بیشتر است، اما راه حلی برای همه مشکلات نیست.

پیشنهادهای سیاستی

در این قسمت برخی از پیشنهادهای سیاستی این مطالعه آمده است:

• تعیین حیطه تمرکز در موسسات پژوهشی: پژوهش پاسخ سریع، محملی برای تمرکز در موسسات پژوهشی است. موسسات پژوهشی در برنامه ریزی راهبردی خود، باید حیطه تمرکز خود را مشخص کنند. این موضوع موجب افزایش ذخیره دانشی موسسات در حیطه تمرکز و نقش آفرینی بهترشان در شبکه پژوهش پاسخ سریع، در این حیطه می شود؛
• ایجاد فرایندهای پیوسته تقویت ذخیره دانشی: ایجاد ذخیره دانشی در موسسات پژوهشی مستلزم انجام مطالعات مروری، بررسی روندها و آینده پژوهی، علاوه بر پژوهش های عمیق، به صورت جریانی دائمی است؛
• ایجاد سیستم مدیریت دانش: پژوهش پاسخ سریع، نوعی سنتز دانش است که از ذخیره دانشی موجود استفاده می کند؛ بنابراین لازم است موسسات پژوهشی، سیستم مدیریت دانش را در سازمان خود نهادینه کنند تا با استفاده از آن به سرعت، به دانش سازمانی خود دست یافته و از آن برای ارائه خروجی به سیاستگذار بهره جویند.
• سایر پیشنهادات به طور خلاصه: ایجاد بانک اطلاعاتی از خبرگان برای شبکه سازی خبرگانی، شبکه سازی با سازمان های پژوهشی و اندیشکده ها، همکاری با نهادهای ترویجی برای جلب توجه سیاستگذار، تدوین برنامه های آموزشی برای آموزش مهارت هایی نظیر حقوق اداری، مسئله شناسی تحلیلی و سیاست نامه نویسی به نیروی انسانی موسسات پژوهشی، بهبود فرایندهای مالی، حقوقی و جذب نیروی انسانی موسسات برای چالاک تر شدن.

جمع بندی

در اکثر مواقع سیاستگذاران نمی توانند منتظر دریافت بهترین شواهد و یافته های پژوهشی برای تصمیم گیری باشند و این موضوع همکاری بین سیاستگذاران و پژوهشگران را با چالش مواجه کرده است. از این رو پژوهشگران می بایست نیاز سیاستگذاران را با مجموعه ای از شواهد تحقیقاتی به زبانی ساده و غیرتخصصی به سرعت پاسخ دهند. در همین رابطه، هدف مطالعه حاضر، شناسایی چارچوبی برای انجام «پژوهش پاسخ سریع»، به عنوان راه حلی برای تعامل این موسسات پژوهشی با سیاستگذاران و رفع نیاز فوری آن ها است. چیستی، چرایی و چگونگی پژوهش پاسخ سریع، مولفه های اصلی این چارچوب هستند. در بخش چگونگی، لازم است به پیش نیازهای سازمانی و فردی توجه شود تا بستر انجام پژوهش پاسخ سریع، فراهم شود. همچنین مرحله فرایند، شامل مسئله شناسی، راه حل یابی و ارائه خروجی است. چالش ها و ملاحظات نیز باید مدنظر قرار گیرند. پژوهش پاسخ سریع یک قالب برای کمکِ موسسات پژوهشی به نظام تصمیم گیری است و انجام آن، شرایطی دارد، بنابراین نباید برای حل همه مسائل و مشکلات، بدون توجه به این شرایط به کار گرفته شود.

این مطالعه در پژوهشکده مطالعات فناوری، توسط تیم پژوهشی متشکل از متین عامری گلستان، علی عبدالهی نسب و سید محمدحسین شجاعی در سال 1401 انجام شده است.