تحلیل سیاست جدید وزارت ورزش و جوانان در خصوص انتخاب سرپرست

تصمیمی که اخیرا وزارت ورزش و جوانان در انتخاب سرپرست برای فدراسیون های ورزشی اتخاذ کرده است، به گواه کارشناسان و اهالی ورزش تبعات و پیامدهایی برای این وزارتخانه و ورزش کشور خواهد داشت. این تصمیم واکنش های زیادی را از سوی اهالی ورزش، روسای فدراسیون ها و مسئولان این وزارتخانه به همراه داشته است. برخی از این افراد این سیاست را مفید و برخی هم آن را اعمال قدرت از سوی وزارت ورزش می دانند. از همین رو بررسی ابعاد این سیاست ضروری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

چندی پیش وزارت ورزش و جوانان با اعلام سیاست های خود در خصوص انتخاب سرپرست برای فدراسیون های ورزشی موجب ایجاد واکنش هایی شد. طبق صحبت های معاون وزیر، درصورت عزل رئیس فدراسیون یا غیبت بیش از سه ماهه او در مجامع، وزیر ورزش به عنوان رئیس مجمع حق تعیین سرپرست برای فدراسیون را دارد. همچنین پس از اتمام دوره ریاست، وزیر می تواند تا زمان برگزاری انتخابات جدید، سرپرستی را برای فدراسیون انتخاب کند. با توجه به واکنش های صورت گرفته نسبت به این سیاست، ضروری است تا ابعاد مختلف آن مورد بررسی قرار گیرد. لذا پژوهش حاضر به این امر پرداخته است.

دلایل اتخاذ این سیاست و منتقدان آن

از جمله دلایل اتخاذ این سیاست می توان به مواردی چون «عدم مهره چینی و اعمال قدرت رئیس فعلی فدراسیون در انتخابات»، «سالم سازی فضای انتخابات و افزایش تعادل رقابتی»، «کاهش حداکثری تعارض منافع در فرایند انتخابات»، «افزایش انگیزه و امیدواری سایر افراد برای حضور در انتخابات»، «امکان بررسی عملکرد دقیق تر رئیس فدراسیون در دوره سرپرستی» و «کاهش حداکثری نفوذ رئیس مستقر بر اعضای مجمع در دوره انتخابات» اشاره کرد.

در مقابل منتقدان این سیاست به دلایلی همچون «عدم تطابق این سیاست با اساسنامه مصوب فدراسیون ها و مقررات جاری»، «امکان اعمال قدرت وزارت ورزش و جوانان در فرایند انتخابات»، «وجود سابقه طولانی از تلاش وزارت ورزش برای اعمال قدرت در انتخابات»، «ابهام و نبود ساز و کار مشخص برای انتخاب سرپرست»، «طولانی شدن دوران سرپرستی در بعضی موارد و پیامدهای منفی آن برای فدراسیون»، «انتخاب سرپرستان غیرمتخصص و سیاسی در بعضی موارد» و «بی اعتمادی جامعه برخی فدراسیون ها به موضوع بی طرفی وزارت ورزش» اشاره می کنند.

آیا سیاست انتخاب سرپرست مغایر اساسنامه است؟

بر اساس تبصره ۱ ماده ۱۳ اساسنامه فدراسیون های ورزشی «در صورتی که رئیس فدراسیون عزل یا مستعفی شده و یا غیبت بیش از سه ماه داشته و یا به موجب آرای مراجع ذی صلاح منع ادامه فعالیت داشته باشد، رییس مجمع می تواند سرپرست فدراسیون را تا زمان تشکیل مجمع عمومی (حداکثر ظرف مدت شش ماه) تعیین کند.» بنابراین طبق بند ۱ ماده ۱۳ اساسنامه فدراسیون های ورزشی شرایط تعیین سرپرست از سوی رییس مجمع به صراحت اعلام شده و در اساسنامه اعلام نشده که پس از دوره چهارساله رییس مجمع می تواند سرپرست را تعیین کند.

طبق تبصره ۲ ماده ۱۴ اساسنامه فدراسیون های ورزشی «دستورالعمل شرایط اختصاصی نامزدهای دارای شرایط وثاقت و امانت و نحوه ثبت نام و رای گیری برای داوطلبان برای پست های هیئت رییسه در مرتبه اول با تصویب هیئت رییسه و پس از برگزاری اولین انتخابات فدراسیون به پیشنهاد هیئت رییسه و تصویب مجمع عمومی تعیین و ابلاغ می شود.»

طبق ماده ۴ دستورالعمل شرایط اختصاصی نامزدهای دارای شرایط وثاقت و امانت «اطلاع رسانی موضوع ثبت نام از داوطلبان احراز پست ریاست فدراسیون و سایر اعضای هیات رییسه منتخب مجمع ۱۲۰ روز قبل از اتمام دوره ریاست یا پایان دوره سرپرستی فدراسیون از طریق درج اطلاعیه ثبت نام در یکی از روزنامه های کثیرالانتشار ورزشی و سایت فدراسیون و مکاتبه با اعضای مجمع باید مدنظر قرار گیرد.»

لذا نتایج زیر حاصل می شود که:

• در اساسنامه فدراسیون های ورزشی به موضوع تعیین سرپرست پس از دوره چهارساله اشاره ای نشده و مواردی که معاون وزیر اعلام کرده تطابقی با متن اساسنامه ندارد؛
• در خصوص آیین نامه وثاقت و امانت، وزیر طبق اساسنامه اختیاراتی ندارد و این آیین نامه باید به تصویب مجمع برسد.

انتخاب سرپرست در سایر کشورها

مطالعات انجام شده در این زمینه نشان می دهد که:

• در اکثر کشورها دولت (وزارتخانه ذیربط) زمانی برای انتخاب سرپرست وارد عمل می شود که فدراسیون و کمیته ملی المپیک کشورها امکان مدیریت شرایط انتخابات را نداشته باشند و فدراسیون ورزشی وارد بحران شده و یا ممکن است وارد بحران شود؛
• کشورهایی که به اصول حکمرانی مطلوب و شفافیت پایبندی بیشتری دارند از سازوکار قدرت مجمع برای تشکیل کمیته های مستقل انتخاباتی (که تحت تاثیر رئیس مستقر نباشند) به منظور نظارت بر فرایند انتخابات استفاده می کنند؛
• کمیته ملی المپیک در برخی کشورها مرجع بی طرف محسوب شده و از این منظر انتخاب سرپرست برای فدراسیون ها بر اساس نظر این کمیته صورت می گیرد؛
• در برخی فدراسیون ها مجمع و یا هیئت رئیسه امکان تعیین سرپرست را دارند و می توانند نسبت به تعیین سرپرست بر اساس مقررات مصوب خود اقدام کنند؛
• در اکثر کشورهایی که دولت مرجع تعیین سرپرست است، دوره سرپرستی با حواشی همراه بوده و معمولا به دلیل اختلافات داخلی و مداخلات سیاسی، فدراسیون ها با چالش مواجه می شوند. انتخاب سرپرست از میان اعضای هیئت رئیسه به منظور تداوم روند مدیریتی فدراسیون و پرهیز از ایجاد خلل از جمله راهکارهایی است که در برخی کشورها مشاهده می شود؛
• در برخی کشورها نظیر عربستان و امارات سرپرستان مشخصا از نامزدی در انتخابات منع شده اند، ولی در برخی کشورها نظیر ایتالیا، کره و ژاپن نیز منعی برای نامزدی سرپرست در انتخابات وجود ندارد؛
• اختیارات سرپرست در کشورهای مختلف متفاوت است. آنچه مسلم است در کشورهای پیشرفته تر از نظر حکمرانی، سرپرست موقت حق ایجاد تغییرات ساختاری اساسی در بدنه فدراسیون را ندارد.

به صورت کلی نتیجه گیری می شود که با شفاف سازی سازوکار انتخاب سرپرست، مدت زمان سرپرستی و دایره اختیارات او، می توان چالش های احتمالی دوران سرپرستی به ویژه فرایند انتقال قدرت را به خوبی مدیریت کرد.

توصیه های سیاستی در کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت

به نظر می رسد وزارت ورزش و جوانان در اتخاذ چنین سیاست هایی می تواند از دیدگاه های کارشناسی و اندیشه ورزان استفاده کند تا امکان بروز چالش های جدید در ورزش کشور را به حداقل برساند. لذا پژوهش حاضر پیشنهادهایی را در کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت ارائه کرده است که عبارتند از:

• کوتاه مدت: «پایبندی به اساسنامه فدراسیون های ورزشی مصوب دولت و شورای نگهبان»، «پرهیز از سیاستگذاری های سلیقه ای و موردی»، «استفاده از ظرفیت های اندیشه ورزی و نخبگانی در جهت سیاستگذاری های صحیح»، «شفاف سازی کامل فرایند تعیین سرپرست، دایره اختیارات و شاخص های شایستگی سرپرست موقت در قالب دستورالعمل» و «اخذ نظرات و دیدگاه های فدراسیون های ورزشی و کمیته ملی المپیک و پرهیز از سیاستگذاری های دستوری و آمرانه»؛
• میان مدت: «اصلاح رویه های پیش بینی شده در دستورالعمل وثاقت و امانت و پیشنهاد این اصلاحات به مجامع فدراسیون ها» و «تقویت نقش کمیته ملی المپیک در بهبود فرایندهای انتخاباتی فدراسیون های ورزشی المپیکی»؛
• بلندمدت: «اصلاح اساسنامه فدراسیون های ورزشی در دولت با رویکرد پاسخگویی به خلاها و چالش های حکمرانی با اخذ نظر از کارشناسان و متخصصان حوزه ورزش».

جمع‌بندی

چندی پیش وزارت ورزش با اعلام سیاست خود در خصوص انتخاب سرپرست برای فدراسیون های ورزشی پس از پایان دوره ریاست فدراسیون ها، موجب ایجاد واکنش هایی شد. از همین رو پژوهش حاضر به بررسی ابعاد این سیاست پرداخت. «عدم تطابق این سیاست با اساسنامه مصوب فدراسیون ها و مقررات جاری» و «امکان اعمال قدرت وزارت در فرایند انتخابات» ازجمله دلایل مخالفت منتقدان است. بررسی اساسنامه فدراسیون های ورزشی حاکی از آن است که در این اساسنامه به موضوع تعیین سرپرست پس از دوره چهارساله اشاره ای نشده است. این پژوهش پس از مطالعه تطبیقی سیاست های کشورهای مختلف در این موضوع توصیه هایی را در کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت ارائه کرده است که پایبندی به اساسنامه فدراسیون های ورزشی، شفاف سازی سازوکار انتخاب سرپرست، مدت زمان سرپرستی و دایره اختیارات او و تقویت نقش کمیته ملی المپیک در بهبود فرایندهای انتخاباتی از آن جمله است.

این مطالعه در اندیشکده سیاستگذاری و حکمرانی در ورزش در سال 1403 انجام شده ‌است.