اصول و ضوابط اخلاقی در رقابت های انتخاباتی ریاست جمهوری

نسبت اخلاق با سیاست به عنوان یکی از موضوعات اساسی فلسفه سیاسی همواره مورد توجه اندیشمندان و فلاسفه بوده و نظریات مختلفی درباره رابطه آن ها بیان شده است. برخی از این نظریات بر پایه ترجیح و اهمیت سیاست یا یگانگی و وحدت اخلاق و سیاست هستند. پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ به عنوان مردمی ترین انقلاب در تاریخ سیاسی جهان و تشکیل نظام جمهوری اسلامی ایران، تبلور یگانگی دین و سیاست در عرصه عمل بود. بی شک اخلاق سیاسی و انتخاباتی در جامعه ای که به یگانگی سیاست و اخلاق متعهد و پایبند است، بسیار متفاوت از جامعه ای است که به ترجیح و تقدم سیاست باور دارد و نهادهای سیاسی و اجتماعی آن نیز بر همین مبنا شکل گرفته است.

ضرورت و اهداف پژوهش

در پی سانحه تلخ سقوط بالگرد در تاریخ ۳۰ اردیبهشت ماه سال 1403، سید ابراهیم رئیسی، رئیس جمهور ایران اسلامی و هیئت همراه به شهادت رسیدند. بیانات حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی) در مراسم سی و پنجمین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (رحمه الله) و تاکید معظم له بر اینکه در رقابت های انتخاباتی بین نامزدها، اخلاق حاکم باشد، ضرورت توجه و پرداختن به بحث نسبت اخلاق، سیاست و اخلاق انتخاباتی را در این مقطع زمانی واجد اهمیت مضاعف کرده است. از همین رو پژوهش پیش رو تلاش دارد تا ضمن توضیح رابطه سیاست و اخلاق به بررسی نسبت این دو مقوله در نظام جمهوری اسلامی ایران بپردازد و اصول و ضوابط اخلاقی مدنظر رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله العالی) در رقابت های انتخاباتی را بیان و توصیه هایی را در این زمینه به نامزدهای انتخاباتی ارائه کند.

رابطه سیاست و اخلاق

موضوع نسبت اخلاق با سیاست یکی از موضوعات اساسی فلسفه سیاسی است که در همه دوره های تاریخی مورد توجه بوده است و اندیشمندان و فلاسفه بسیاری تلاش کرده اند تا به تبیین سازگاری یا ناسازگاری این دو مقوله با هم بپردازند. نکته حائز اهمیت آن است که اعتقاد به چگونگی رابطه اخلاق و سیاست تعیین کننده نوع کنش و سیاست ورزی مسئولان و مردم در یک جامعه است. در باب رابطه سیاست و اخلاق چهار آموزه وجود دارد که عبارتند از:

• جدایی اخلاق از سیاست: مدعای اصلی این آموزه آن است که باید میان قواعد اخلاق و الزامات سیاست تفاوت قائل شد و بر اساس واقعیت و با در نظر گرفتن منافع و مصالح دست به اقدام سیاسی زد. بر اساس این رویکرد توجه به اخلاق در سیاست به شکست در عرصه سیاست منجر می شود. مهم ترین شارح این رویکرد، نیکولا ماکیاولی بود که اگرچه اخلاق را لازمه زندگی افراد می دانست، اما پایبندی به آن را برای دولتمردان خطرناک می دانست.
• تبعیت اخلاق از سیاست: بر اساس این نظریه اخلاق تابع بی قید و شرط سیاست و عمل انقلابی است و ارزش خود را از آن می گیرد. حال آنکه خود عمل انقلابی و سیاست به توجیه اخلاقی نیاز ندارد و عین اخلاق و فضیلت دانسته می شود. این رویکرد، نه تنها اصالتی برای اخلاق قائل نمی شود، بلکه بر این انگاره اصرار دارد که اخلاق از منافع مبارزه طبقاتی به دست می آید. آنتونیو گرامشی، لنین و لئون تروتسکی نظریاتی دارند که بسیار نزدیک به اخلاق اقتدار منشانه و نظریه تبعیت اخلاق از سیاست است.
• نظریه دوسطحی اخلاق و سیاست: بر اساس نظریه دوسطحی اخلاق و سیاست آموزه ها و اصول اخلاقی باید در دو سطح بررسی شوند در سطح فردی رفتارها و اقدامات بر پایه معیارهای مطلق اخلاقی سنجیده می شوند، اما در سطح جمعی اقدامات بر اساس مصالح و منافع ملی است. لذا آنچه در سطح فردی، اخلاقی است نمی تواند در سطح اجتماعی، اخلاقی در نظر گرفته شود. ذیل همین نگرش است که ماکس وبر دوگانه اخلاق مسئولیت و اخلاق اعتقاد و مرد سیاستمدار و مرد اخلاق را مطرح می سازد.
• نظریه یگانگی اخلاق و سیاست: بر اساس نظریه یگانگی نمی توان مرز قاطعی میان سیاست و اخلاق قائل شد و هر یک را به حوزه خاص منحصر و محصور ساخت. فرد در حیطه زندگی شخصی همان فرد در عرصه زندگی اجتماعی است. در نظریه یگانگی و وحدت هم روش سیاسی و هم غایت سیاست باید اخلاقی باشد.

نسبت اخلاق و سیاست در نظام جمهوری اسلامی ایران

به طور کلی سه نظریه «جدایی اخلاق از سیاست»، «تبعیت اخلاق از سیاست» و «نظریه دوسطحی اخلاق و سیاست» را می توان این گونه خلاصه کرد: نظام سازی برای رابطه اخلاق و سیاست خارج از حوزه دین و مفهوم خدا و بر پایه انسان محوری نسبی گرایی و مادی گرایی صورت می گیرد.

نظام جمهوری اسلامی ایران بر اساس اعتقاد به یگانگی و وحدت اخلاق و سیاست شکل گرفته و به کمک این سه عامل موفق شد سیستمی اخلاقی از قدرت و سیاست تشکیل دهد که در بین نظام های سیاسی دنیای معاصر، نمونه است. گفتمان انقلاب اسلامی، گونه ای از اخلاق سیاسی متناسب با خود را بازتولید و بازسازی کرده است که از یکسو ریشه در مبانی اعتقادی و بنیادهای معرفتی اسلامی دارد و از سوی دیگر با توجه به بسترها و زمینه های مدرن و عقلانیت سیاسی شیعه در دوران معاصر کارکردهای خاصی را به همراه دارد.

سیاست اسلامی به دو بعد مادی و معنوی انسان توجه دارد و حاکم اسلامی در راستای شکوفایی هر دو بعد از حیات انسانی باید تلاش کند. از دیدگاه حضرت امام خمینی (ره) تمام اسلام سیاسی است؛ یعنی احکام اخلاق و عقاید که سه بخش تشکیل دهنده دین هستند سیاسی اند و تقویت اخلاق، تقویت سیاست و تقویت سیاست، تقویت اخلاق را به عهده دارد. بنابراین اخلاق و سیاست از منظر امام رابطه ای هم افزا دارند. از این منظر رعایت اخلاق در انتخابات از آشکارترین جلوه های سیاست اخلاقی و سیاست اخلاقی میدان عملی شدن بسیاری از ارزش ها و فضایل اخلاق اجتماعی است.

اصول اخلاقی مورد توجه نامزدها در بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی

حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی) به عنوان بالاترین مقام معنوی سیاسی در نظام جمهوری اسلامی ایران در انتخابات مختلف نسبت به تبیین اصول و چارچوب رقابت اخلاقی و شایسته ویژگی های نامزدهای اصلح وظایف مردم و نامزدها و … اهتمام ویژه داشته اند. بررسی بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی موید آن است که معظم له همیشه توصیه هایی به نامزدها مبنی بر سلامت تبلیغات صداقت وحدت و انسجام ملی، عدم استفاده از بیت المال و هزینه های زیاد، امیدآفرینی و امکان پذیری برنامه ها داشته اند.

برخی از اصول اخلاقی مورد توجه نامزدها در بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی عبارتند از:

اصل سلامت تبلیغات انتخاباتی

بی شک تاکید نامزدها باید بر ارائه برنامه های انتخاباتی و نقد برنامه رقبا و نامزدهای دیگر باشد. قطعا در فرایند تبلیغات انتخاباتی به کارگیری و استفاده از ابزارها و حربه های تخریب، تهدید، تطمیع و فریب برای جلب افکار عمومی موجبات خدشه دار شدن اخلاق اجتماعی و کاهش سرمایه نهادی خواهد شد. با توجه به اینکه در نظام جمهوری اسلامی ایران بر یگانگی سیاست و اخلاق تاکید می شود، ضرورت دارد تا از روش ها و رویکردهای غیراخلاقی برای پیروزی در انتخابات احتراز شود؛ به ویژه آنکه استفاده نامزدها از شیوه های تخریبی می تواند موجب رویگردانی رای دهندگان شود.

اصل پایبندی به عهد

یکی از استانداردهای اخلاقی برگزاری انتخاباتی در تراز نظام جمهوری اسلامی ایران ضرورت تعهد نامزد پیروز انتخابات به وعده های داده شده است. بی شک رقابت سالم و انتخاب آگاهانه شهروندان درگرو بیان و اعلام صادقانه شعارها و برنامه های انتخاباتی از سوی کاندیداها و احزاب سیاسی است. اگر نامزدی در فعالیت های تبلیغی خود به دروغ متوسل شود، این خطر وجود دارد که وقتی منصب انتخابی را احراز کرد با توسل به همان روش و عدم صداقت بزرگ ترین اجحاف را در حق مردم روا دارد و به اعتماد آن ها خیانت کند.

اصل وحدت ملی

با توجه به اینکه در ایران اقوام مختلفی زندگی می کنند، برخی کاندیداها برای پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا، وعده های قومی فراوانی ارائه می دهند. تاکید بر رای دهی قومیتی به از بین رفتن رای دهی آگاهانه، امیدواری کاذب و عدم تحقق وعده های قومیتی، تضعیف هویت ملی و تسهیل مداخله بیگانگان منجر خواهد شد. بنابراین نامزدهای انتخابات باید تلاش کنند در رقابت ها و تبلیغات انتخاباتی وحدت ملی خدشه دار نشود، از تضعیف آداب و رسوم، اسطوره ها و زبان رسمی اجتناب کنند و از توهین و بی احترامی به ارزش های فرهنگی اقوام مختلف خودداری نمایند.

اصل عدم اتکا به تبلیغات پرخرج

هزینه های سرسام آور تبلیغاتی و اتکای بیش از حد به عامل پول در انتخابات قطعا در تعارض با فلسفه تاسیس نظام جمهوری اسلامی ایران که بر پایه ارتباط وثیق اخلاق، سیاست، دوری از اسراف و تبذیر بنا نهاده شده است است؛ به ویژه آنکه انتخابات ریاست جمهوری در سطح ملی انجام می شود و نامزدها از طریق رسانه ها به صورت برابر می توانند با تمامی مردم ارتباط برقرار کنند.

اصل امیدآفرینی

بزرگ نمایی مشکلات و القای بن بست ناامیدی و یاس توسط احزاب و نامزدها در فرایند انتخابات می تواند روحیه خودباوری ملی و تحول را در جامعه از بین ببرد. بنابراین ضرورت دارد احزاب و نامزدها با امیدآفرینی زمینه را برای مشارکت مردم در عرصه های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و تمایل آن ها به اثربخشی، پیشرفت و تحول را افزایش دهند.

اصل امکان پذیری شعارها و برنامه ها

اگرچه در زمان تبلیغات انتخابات، ارائه برنامه عامل مهمی در ترغیب عموم مردم به مشارکت در روز انتخابات است، اما وعده های نامزدها و احزاب باید در چارچوب وظایف و اختیارات و منطبق با شرایط و وضعیت واقعی باشد. وعده های بزرگ و غیرممکن شاید در کوتاه مدت کمک کننده باشد، اما در صورت عملیاتی نشدن موجبات ناامیدی، دلسردی و نارضایتی مردم را فراهم می آورد.

جمع بندی

پژوهش حاضر تلاش داشت تا ضمن توضیح رابطه سیاست و اخلاق به بررسی نسبت این دو مقوله در نظام جمهوری اسلامی ایران بپردازد و اصول و ضوابط اخلاقی مدنظر رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله العالی) در رقابت های انتخاباتی را بیان و توصیه هایی را در این زمینه به نامزدهای انتخاباتی ارائه کند. در باب رابطه سیاست و اخلاق چهار آموزه «جدایی اخلاق از سیاست»، «تبعیت اخلاق از سیاست»، «نظریه دوسطحی اخلاق و سیاست» و «نظریه یگانگی اخلاق و سیاست» وجود دارد. در سه نظریه اول نظام سازی برای رابطه اخلاق و سیاست خارج از حوزه دین و مفهوم خدا و بر پایه انسان محوری نسبی گرایی و مادی گرایی صورت می گیرد؛ اما نظام جمهوری اسلامی ایران بر اساس اعتقاد به یگانگی و وحدت اخلاق و سیاست شکل گرفته است. با توجه به این اصل حضرت آیت الله خامنه ای همواره در بیانات خود بر رعایت اصول اخلاقی در انتخابات تاکید داشته اند. اصل سلامت تبلیغات انتخاباتی، اصل پایبندی به عهد و اصل وحدت ملی از جمله این اصول هستند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط حسن کریمی فرد در سال 1403 انجام شده است.