درس آموخته های اجتماعی از دنیاگیری کووید 19

تعریف دقیق اعتماد به نفس ملی، مانند سایر مفاهیم علوم اجتماعی، دشوار است. اما به طور کلی اعتماد به نفس ملی را می توان «شناخت ارزش گذارانه جامعه از خود با برجسته کردن برخی تمایزها نسبت به دیگر ملت ها» تعریف کرد. کشورهای مختلف از راه های مختلف می کوشند که اعتماد به نفس ملی را تقویت کنند. خوش بینی و امید به آینده، حفظ هویت ملی، رونق تولید ملی از مزایای خودباوری و اعتماد به نفس ملی است. یکی از مواردی که می توانست اعتماد به نفس ملی را تقویت کند، «ساخت واکسن کرونا» بود؛ اما متاسفانه تولید واکسن در ایران نتوانست تاثیر حداکثری بر افزایش اعتماد به نفس ملی داشته باشد. از این رو بررسی عوامل این امر می تواند کشور را برای مواجهه با بحران های احتمالی آینده آماده و مهیا سازد.

ضرورت و اهداف پژوهش

موضوع اعتماد به نفس ملی از موضوعات حساس، راهبردی و حیاتی برای همه جوامع محسوب می شود. در دوره دنیاگیری کووید 19، دانشمندان ایرانی توانستند با ساخت واکسن کووید 19، یک افتخار بیافرینند و از این جهت زمینه رشد اعتماد به نفس ملی فراهم شد. با توجه به این که تولید واکسن، نشانه توانمندی یک کشور است و قاعدتا باید باعث جهش فوق العاده اعتماد به نفس ملی شود؛ این اختراع و پیشرفت غرورآفرین نتوانست آنچنان که شایسته است به افزایش اعتماد به نفس ملی منجر شود. از این رو در این پژوهش به بررسی موانع شکل گیری اعتماد به نفس ملی پس از ساخت واکسن کرونا و ارائه راهکارهایی به مجلس شورای اسلامی جهت اثرگذاری بیشتر در افزایش اعتماد به نفس ملی پرداخته شده است.

بررسی وضعیت محتواهای توئیتر و اینستاگرام در زمان ساخت واکسن کووید 19

در ادامه وضعیت محتواهای توئیتر و اینستاگرام در سه مقطع زمانی دی ماه 1399، مرداد ماه 1400 و مهر ماه 1400 مورد بررسی قرار گرفت:

19 دی ماه 1399

در دی ماه 1399 بیشتر محتواها درباره ممنوعیت واردات واکسن از آمریکا، انگلیس و فرانسه بود. براساس تحلیل کلان داده ها، کاربران معاند تصمیم برای ممنوعیت واکسن آمریکایی و انگلیسی به ایران را فاقد وجوه کارشناسی معرفی می کردند و آن را در راستای غرب ستیزی ایران و نیز با هدف حمایت از بنیاد برکت جلوه می دادند. در تحلیل توییت ها و پست های اینستاگرامی مهر 1399، می توان گفت کوتاهی در تبیین چرایی ممنوعیت واردات واکسن از آمریکا و انگلیس و فرانسه، به سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی ضربه زد. این ممنوعیت، تصمیمی فردی و سیاسی نبود و پشتوانه علمی و عقلی داشت و برآیند نظر متخصصان بود؛ بنابراین لازم بود این تصمیم به صورتی قانع کننده برای مردم تبیین شود.

مرداد ماه و اوایل شهریور ماه 1400

در مرداد ماه سال 1400، موج پنجم همه گیری کووید 19 باعث افزایش تعداد مرگ و میر روزانه تا هفتصد نفر شد. در این دوره، تاخیر در تولید واکسن داخلی، باعث افزایش نارضایتی مردم شد. کاربران ضد انقلاب، همچنان تلاش می کردند که موضوع واکسن سیاسی بماند. 58 درصد از محتواها در توئیتر و 46 درصد از محتواهای اینستاگرام این خط روایی را دنبال می کردند که ممنوعیت واردات واکسن باعث افزایش تلفات شده است. در این فضا، محبوبیت و جنبه فناورانه واکسن داخلی دیگر دیده نمی شود و نمی توان انتظار داشت که اعتماد به نفس ملی شکل بگیرد.

20 شهریور تا پایان مهر ماه 1400

در مهرماه 1400، براندازان و ضدانقلاب به رغم کاهش بسیار زیاد تلفات ناشی از کووید 19 همچنان در مسیر سیاسی سازی واکسن حرکت می کردند. از میان محتواهای مرتبط با بیماری کووید 19، 78 درصد در توئیتر و 61 درصد در اینستاگرام این خط روایی را دنبال می کردند. پس از ماه ها تبلیغات فراوان، سیاسی بودن واکسن، در بین اقشار مختلف اعم از برانداز، انقلابی، منتقد و حتی غیرسیاسی ها مورد پذیرش قرار گرفته بود. در هیاهوی اتهام زنی ها نقش آمریکا در تحریم واکسن فراموش شده بود و جنبه های فناورانه واکسن نیز نادیده گرفته می شد. در این شرایط نمی توان انتظار داشت که تولید واکسن، به افزایش اعتماد به نفس ملی منجر شود.

بررسی موانع شکل گیری اعتماد به نفس ملی پس از ساخت واکسن کرونا

همه گیری کووید 19فرصت مناسبی بود که احساس اتکای به نفس، احساس عزت، احساس استقلال، احساس خود باوری ملی عظیم در جامعه ایرانی بجوشد. با این حال، برخی موانع باعث شد که تبدیل این افتخار ملی به حس اعتماد به نفس ملی با مشکل مواجه شود. از این رو در این گزارش به بررسی موانع شکل گیری اعتماد به نفس ملی پس از ساخت واکسن کرونا در سه مقطع مهم (دی ماه 1399، مرداد ماه 1400 و مهر ماه 1400) در بستر توئیتر و اینستاگرام پرداخته شده است.

گسترش تلقی سیاسی بودن؛ مبنای تصمیم گیری در رابطه با واردات واکسن

سیاسی شدن واکسن اصلی ترین عاملی بود که مانع از تبدیل افتخار تولید واکسن ملی به اعتماد به نفس ملی شد. کاربرانی که از نظر سیاسی هویت برانداز داشتند، موضوع واکسن را به شکل های مختلف سیاسی جلوه می دادند و در نتیجه مجالی برای افکار عمومی باقی نماند که ماهیت فناورانه ساخت واکسن را درک کنند. یکی از مؤثرترین دروغ ها برای سیاسی شدن موضوع واکسن این بود که ممنوعیت خرید واکسن از سه کشور غربی (آمریکا، انگلیس و فرانسه) را ناشی از «اختلافات سیاسی» جلوه می دادند. کاربران برانداز و معاند، با ترویج این دروغ درصدد القای این مطلب بودند که جمهوری اسلامی، سلامت مردم را قربانی مسائل سیاسی می کند. متاسفانه به دلیل کوتاهی مسئولان ذی ربط، این برداشت غلط و نادرست نیز در افکار عمومی رواج پیدا کرد. در دوره اوج تلفات بیماری کووید 19، از میان محتواهای تولید شده مرتبط با این بیماری، 58 درصد از محتواها در توئیتر و 46 درصد از محتواهای اینستاگرام معطوف به ترویج این گزاره بودند که عوامل سیاسی باعث ممنوعیت خرید واکسن و افزایش تلفات شده است.

تبلیغات رسانه ای پر قدرت دشمنان و عدم انعکاس حرفه ای رسانه داخلی

در فضای سنگین سیاسی، «تحسین اراده ملی در ساخت واکسن داخلی» خط روایی کم رمقی داشت. در بین محتواهای مرتبط با بیماری کووید 19، فقط 2 درصد محتوای توئیتر و 7 درصد محتوای اینستاگرام به این موضوع اختصاص پیدا کرده بود. مشخص است که این جریان کم رنگ، قادر نیست اعتماد به نفس ملی را ایجاد کند. در اینجا نیز ضعف و قصور رسانه ای آشکار است. سازمان های مرتبط با بیماری کووید 19، نتوانستند جریان رسانه ای مؤثری برای جلب اعتماد افکار عمومی در زمینه ساخت واکسن، ایجاد کنند.

در بستر فضای مجازی، نقش تحریم های ظالمانه آمریکا در دور کردن دسترسی مردم ایران به واکسن کووید 19 مورد غفلت قرار گرفت.در مرداد ماه 1400، صرفا 7 درصد محتواهای تولید شده در توئیتر با موضوع کووید 19، ایالات متحده را عامل اصلی افزایش تلفات در ایران معرفی می کردند. این یعنی آمریکا به خوبی توانسته بود خوب را پنهان کند و مانع از آگاهی افکار عمومی ایران از نقش مخرب این کشور در افزایش تلفات شود.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاسی

مجلس شورای اسلامی با استفاده از ابزارهای نظارتی می توانست با ورود مناسب و به موقع، بسیاری از موانع تبدیل شدن واکسن داخلی به ابزاری برای افزایش اعتماد به نفس ملی را برطرف کند. مرور این ظرفیت ها می تواند برای حوادث و موقعیت های مشابه در آینده مفید باشد تا نمایندگان محترم بتوانند در وقت مناسب، دخالت موثرتری داشته باشند و به تقویت اعتماد به نفس ملی کمک کنند. با این توضیح، پیشنهادهای زیر ارائه می شود تا در بحران های احتمالی آینده مورد توجه قرار گیرند:

• بازخواست به موقع از مسئولین ذی ربط؛
• مراقبت از شأن علمی حکمرانی و ممانعت از غلبه سیاست زدگی و منافع جناحی؛
• تعیین سخن گوی واحد و مورد اعتماد جامعه در زمان بحران؛
• تحقیق و تفحص از سازمان های مرتبط؛
• تشکیل کمیسیون ویژه واکسن در مجلس شورای اسلامی و برگزاری علنی؛
• پیگیری حقوق عمومی مردم از طریق مجامع بین المللی.

جمع بندی

در دوره دنیاگیری کووید 19، دانشمندان ایرانی توانستند با ساخت واکسن کووید 19، یک افتخار بیافرینند و از این جهت زمینه رشد اعتماد به نفس ملی فراهم شد. با این حال، برخی موانع همچون گسترش تلقی سیاسی بودن عدم واردات واکسن و تبلیغات رسانه ای پر قدرت دشمنان باعث شد که تبدیل این افتخار ملی به حس اعتماد به نفس ملی با مشکل مواجه شود. بررسی این موانع می تواند برای حوادث و موقعیت های مشابه در آینده مفید باشد تا نمایندگان محترم بتوانند در وقت مناسب، دخالت موثرتری داشته باشند و به تقویت اعتماد به نفس ملی کمک کنند. پیشنهاداتی همچون بازخواست به موقع از مسئولین ذی ربط، مراقبت از شأن علمی حکمرانی و ممانعت از غلبه سیاست زدگی و منافع جناحی و تعیین سخن گوی واحد و مورد اعتماد جامعه در زمان بحران از راهکارهای ارائه شده به مجلس شورای اسلامی می باشد.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط محسن ردادی با همکاری علیرضا حدادی در سال 1403 انجام شده است.