کاربست روش کارآزمایی تصادفی کنترل شده (RCT) در قانون گذاری شواهدمحور

در سطح کلان و خرد حکمرانی به طور مستمر خط مشی ها، قوانین، برنامه ها و مداخلات با هدف بهبود وضعیت کشور و مردم و دستیابی به اهداف بالادستی طراحی، تصویب و اجرا می شوند. با این حال عمدتاً در مورد اینکه این خط مشی ها و قوانین تا چه اندازه به معنای واقعی اثربخش و کارآمد هستند، اطلاعات کمی وجود دارد. سیاستگذاران خط مشی ها، قوانین و برنامه ها جدیدی را طراحی و جایگزین موارد موجود می کنند بدون آنکه این اطمینان وجود داشته باشد آیا آن ها موثر هستند یا خیر و یا چگونه می توان آن ها را بهبود داد. از این جهت امروزه در سطح جهان رویکرد خط مشی گذاری شواهدمحور و قانون گذاری شواهدمحور گسترش یافته است. طبق این رویکرد نوین، سیاستگذاران پیش از تصویب و اجرای خط مشی ها، قوانین و برنامه های جدید، شواهد کافی را پیرامون اثربخشی آن ها در اختیار دارند و مبتنی بر شواهد دقیق، موثرترین خط مشی ها را اتخاذ می کنند و کیفیت آن ها را بهبود می بخشند. بهترین و دقیق ترین روش برای اطلاع از اینکه آیا یک خط مشی، قانون یا برنامه اثربخش و کارآمد است یا خیر، کارآزمایی های تصادفی کنترل شده (RCT) است.

اهمیت ضرورت پژوهش

بکارگیری RCTها در خط مشی گذاری های اجتماعی جهان در دو دهه اخیر رشد فراوانی پیدا کرده است و در حوزه های مختلف اعم از جرم و عدالت، آموزش، رفاه اجتماعی، بهداشت، آموزش همچنین در توسعه بین المللی و تجارت و غیره پیاده سازی می شود. با همراهی متخصصین، حمایت مسئولین و خط مشی گذاری مناسب، راه اندازی RCTها بسیار کم هزینه تر و ساده تر از آنچه اغلب تصور می شود، هستند.

استفاده از RCTها توسط نهادهای حکمرانی مزایای گوناگونی دارد: 1. هزینه کردن بودجه در خط مشی ها و برنامه های مقرون به صرفه ۲. ایجاد قدرت دفاع از تصمیمات خط مشی و افزایش اعتبار حاکمیت ۳. اصلاح مستمر خط مشی ها در جهت بهبود کارآیی آنها ۴. ارائه چشم اندازی مطلوب برای پرداختن به موضوعات و رویکردهای سیاسی مناقشه برانگیز و دارای اختلاف نظر به کمک ارائه شواهد واقعی، و 5. سرعت و سهولت اجرا و ارزیابی و تعمیم نتایج. از همین رو این پژوهش به تجربیات جهانی در این حوزه و ارائه توصیه هایی برای مجلس شورای اسلامی پرداخته است.

لزوم استفاده از روش RCT

کارآزمایی های تصادفی کنتر شده (RCT) مشخصاً برای ارزیابی تاثیرات علّی طراحی و استفاده از آن از علوم پزشکی وام گرفته شده و جدید نیست اما استفاده از این روش در خط مشی گذاری، نوین و نوپاست. در یک RCT برنامه یا خط مشی به عنوان یک مداخله در نظر گرفته می شود که در آن میزان اثربخش بودن مداخله توسط شاخص های از پیش تعیین شده (متغیر وابسته) اندازه گیری شده و مورد آزمایش قرار می گیرد. نقطه قوت RCT این است که به ارزیابان و مجریان خط مشی ها و سیاستگذاران کمک می کند مطمئن شوند نتیجه حاصل شده ناشی از مداخله است و نه موارد دیگر. بکارگیری RCTها در خط مشی گذاری های اجتماعی جهان در سال های اخیر رشد بی سابقه ای پیدا کرده است و در موضوعات مختلف در حال پیاده سازی است. طبق بررسی های کمپل از RCTهای با کیفیت انجام شده در جهان تا سال ۲۰۱۴، آمریکای شمالی در تولید RCTهای سیاستی پیشتاز است و رتبه اول را در جهان دارد و کانادا، انگلستان و استرالیا در رتبه های بعدی قرار دارند. قابل توجه اینکه در این لیست سه کشور در حال توسعه (هند، کنیا و مکزیک) نیز هستند که در خط مشی گذاری ها از روش RCT استفاده می کنند.

ویژگی ها و راهنمای عملی استفاده از کارآزمایی تصادفی کنترل شده (RCTs)

در قلب هر RCT تعدادی عناصر کلیدی وجود دارد که نحوه عملکرد RCTها را نیز نشان میدهند: اولاً انتخاب نمونه تصادفی و معرف جامعه و تقسیم جمعیت به دو یا چند گروه بر اساس تخصیص تصادفی؛ ثانیاً ارائه یک مداخله به یک گروه و مداخله دیگر به گروهی دیگر و داشتن گروه کنترل؛ و نهایتاً اندازه گیری پیامدهای از پیش تعیین شده (متغیر وابسته) برای هر گروه.

 عموما در خط مشی گذاری ها دو نوع RCT را میتوان اجرا کرد: اول RCTهای بهینه ساز که بدنبال بهبود اثربخشی خط مشی های موجود هستند و دوم RCTهای سیاستی که به دنبال آزمایش اثربخشی انواع مختلف خط مشی ها، برنامه و مداخلات جدید و موجود هستند. اما صرف نظر از انواع RCTها باید گفت اصول هر دو یکی است: مقایسه دو گروه یکساk که به طور تصادفی انتخاب شده اند، میتوان طیف وسیعی از عوامل را کنترل کرد و قدرت تشخیص اینکه چه چیزی کارآمد است و چه چیزی کارآمد نیست را پیدا کرد.

یکی از دستورالعمل های مطرح برای اجرای RCT که برگرفته از چهارچوب «آزمایش، یادگیری و تطبیق» متعلق به تیم بینش های رفتاری انگستان است، شامل نه مرحله زیر می شود:

آزمایش

مرحله 1: دو یا چند مداخله خط مشی را برای مقایسه شناسایی و انتخاب کنید.

مرحله 2: نتیجه ای را که مداخله خط مشی قصد دارد بر آن تأثیر گذارد و نحوه سنجش آن در آزمایش را تعریف کنید.

مرحله 3: پیرامون واحد تصادفی سازی تصمیم گیری کنید.

مرحله 4: تعیین کنید چه حجم نمونه ای برای دریافت نتایج قوی مورد نیاز است.

مرحله 5: هر واحد را با استفاده از روش تصادفی سازی به یکی از مداخلات خط مشی اختصاص دهید.

مرحله 6: مداخلات خط مشی را به گروه های اختصاص داده شده ارائه کنید.

یادگیری

مرحله 7: نتایج را اندازه گیری و تأثیر مداخله خط مشی را تعیین کنید .

تطبیق

مرحله 8: مداخله خط مشی را طبق نتایج به دست آمده، تطبیق دهید.

مرحله 9: به مرحله اول بازگردید تا به طور مداوم درک خود را از آنچه مؤثر است بهبود بخشید.

نمونه های جهانی کاربست و اجرای روش RCT

در آمریکا، حدود سه چهارم RCTها توسط دولت به نهادهای دانشگاهی سفارش داده شده و بیش از ۵۰ درصد آن ها در حوزه بهداشت و سلامت و آموزش بوده اند. تیم علوم اجتماعی و رفتاری (SBST) آمریکا، که در سال ۲۰۱۵ تأسیس شد، نقش مهمی در اجرای این مداخلات دارد. در انگلستان، تیم بینش های رفتاری (BIT) که در سال ۲۰۱۰ تأسیس شد، پیشرو در اجرای RCTها و مداخلات رفتاری در حوزه های مختلف سیاستی است. این تیم رویکرد «آزمایش، یادگیری و تطبیق» را در سال ۲۰۱۲ و رویکرد پیشرفته تر TESTS را در سال ۲۰۲۲ معرفی کرد. تا سال ۲۰۲۰، BIT بیش از ۵۰۰ RCT را طراحی و اجرا کرده است. علاوه بر BIT، انگلستان شبکه ای از مراکز What Works را ایجاد کرده که شواهد اثربخشی مداخلات را جمع آوری و به اشتراک می گذارند. مثالی از تجربه وزارت کار و بازنشستگی انگلستان در سال ۲۰۰۳ نشان می دهد که RCTها می توانند به ارزیابی اثربخشی برنامه های دولتی کمک کنند. در این مورد، سه برنامه جدید برای متقاضیان مزایای از کار افتادگی بررسی شد و نتایج نشان داد که مزایای اضافی تأثیری بر بازگشت به کار این افراد ندارد.

پیشنهادها و توصیه ها برای مجلس شورای اسلامی

پیشنهادها و توصیه های این گزارش جهت ترویج و بکارگیری روش کارآزمایی تصادفی کنترل شده در فرایندهای مجلس شورای اسلامی باتوجه به تجربیات جهانی به شرح زیر هستند:

1. شروع تلاش برای یادگیری از تجربه و کار بر روی RCTها.
2. مطالبه نمایندگان پیش از تصمیم گیری ها درمورد شواهد و نتایج RCTهای مرتبط با قوانین، طرح ها و لوایح از مراکز پژوهشی.
3. اهتمام جدی به بررسی اثربخشی قوانین و طرح ها پیش از تصمیم گیری قطعی با ارزیابی پیشینی.
4. ایجاد مرکزی تخصصی با کارکرد طراحی و اجرای RCTهای مرتبط با قوانین مجلس.
5. حمایت و همراهی مسئولین و نهادهای بالادستی در جهت طراحی و اجرای RCTها.
6. حمایت از اشتراک گذاری و استفاده مناسب از داده ها و شواهد .

جمع بندی

با توجه به اهمیت کارآزمایی های تصادفی کنترل شده و مزایایی که استفاده از آن ها در خط مشی گذاری عمومی دارد و همینطور بکارگیری این رویکرد در جهان و موفقیت آن، ضروری است رویکرد خط مشی گذاری شواهدمحور نیز در حکمرانی ایران اتخاذ شود و از مزایای آن برای بهبود کارآمدی خط مشی ها و قوانین بهره برده شود. گزارش حاضر با هدف نشان دادن کاربرد RCT در خط مشی گذاری شواهدمحور و جایگاه آن در فرایند های قانون گذاری مجلس شورای اسلامی تهیه شده است. در بخش اول این گزارش و در تبیین مبانی و دلالت های نظری این روش نسبت به روش رایج، چیستی و ضرورت بکارگیری و مزایای روش RCT و در بخش دوم، تجربیات جهانی از بکارگیری این رویکرد در خط مشی گذاری مطرح می گردد. بخش سوم گزارش، ویژگی های منحصر به فرد و متمایز کننده روش RCT و بخش چهارم گزارش به الزامات و شرایط استفاده از این روش می پردازد. در بخش پنجم گزارش و در طی یک راهنمای عملی، دستورالعمل و نحوه استفاده از کارآزمایی های تصادفی کنترل شده آمده است. در بخش ششم ضرورت و پایه های ظرفیت سازی در جهت کاربست این روش و نهایتا در بخش هفتم و آخر گزارش توصیه ها و پیشنهادهایی عملی و اجرایی برای مجلس شورای اسلامی در راستای بکارگیری این روش کارآزمایی تصادفی کنترل شده ارائه شده است.

این مطالعه در مرکز بینش های رفتاری ایران و با همکاری دفتر مطالعات بنیادین حکمرانی مرکز پژوهش های مجلس و توسط فاطمه مروتی، زینب آرمانیان و محمدحسن ابراهیم کنی در سال ۱۴۰۲ انجام شده است.