راهکارهای کاهش طول سنوات مجاز دوره تحصیلی در نظام آموزش عالی

طول دوره تحصیل در آموزش عالی، شاخصی کلیدی در ارزیابی کارایی و بهره وری نظام های دانشگاهی محسوب می شود. درحالی که بسیاری از نظام های پیشروی آموزش عالی در جهان به سمت بهینه سازی و کوتاه کردن دوره های تحصیلی استاندارد، همراه با حفظ و حتی ارتقای کیفیت آموزشی و کیفیت تربیتی حرکت کرده اند، مدت زمان استاندارد دوره های تحصیلی در ایران بدون تغییر باقی مانده است. این ایستایی، ضمن تحمیل هزینه های سنگین به دانشگاه ها، خانواده ها و اقتصاد ملی، می تواند فرصت های توسعه ای را از کشور سلب کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به تازگی موضوع کاهش طول دوره های تحصیلی را به عنوان یک ضرورت در راستای افزایش کارایی و اثربخشی نظام آموزش عالی مطرح کرده است. طولانی شدن دوره های تحصیلی در آموزش عالی ایران، علاوه بر تحمیل هزینه های مستقیم و فرصت های ازدست رفته بر دانشجویان، خانواده ها و دانشگاه ها، کارایی نظام آموزشی را تحت شعاع قرار داده و ورود به موقع نیروی انسانی متخصص به بازار کار را با چالش مواجه ساخته است. این درحالی است که بسیاری از نظام های آموزش عالی پیشرو در جهان، با بهینه سازی و کوتاه کردن دوره های تحصیلی، ضمن حفظ کیفیت، به افزایش بهره وری و رقابت پذیری دست یافته اند. اگرچه تلاش های پراکنده ای برای کاهش طول دوره های تحصیلی صورت گرفته، این اقدامات نتوانسته است به نتیجه مطلوب و جامع منجر شود. از این رو در گزارش حاضر به بررسی تجارب کاهش طول سنوات تحصیلی در جهان و ارائه راهکارهایی جهت کاهش طول سنوات تحصیلی با تاکید بر دوره کارشناسی در ایران پرداخته شده است.

تجارب کاهش طول سنوات تحصیلی در جهان

در چشم انداز پویای آموزش عالی معاصر، کاهش طول سنوات تحصیلی به راهبردی کلیدی تبدیل شده است که کشورهای مختلف با اهداف متنوعی ازجمله افزایش کارایی نظام آموزشی، کاهش بار مالی بر دوش دولت و خانواده ها و تسریع در ورود نیروی انسانی به بازار کار، آن را دنبال می کنند. این پژوهش با تمرکز بر تجارب هشت کشور فرانسه، آلمان، مالزی، هند، بریتانیا، هلند، کانادا و استرالیا، درصدد واکاوی ابعاد مختلف این تحول ساختاری است. انتخاب این کشورها مبتنی بر تنوع الگوهای حکمرانی، سطح توسعه اقتصادی و رویکردهای متفاوت در مدیریت آموزش عالی صورت گرفته است. فرانسه و آلمان به عنوان پیشگامان اجرای فرایند بولونیا در اروپا، مالزی و هند به عنوان نمایندگان برجسته نظام های آموزشی درحال توسعه در آسیا، بریتانیا و هلند با نظام های آموزش عالی پیشرفته و رقابتی و در نهایت کانادا و استرالیا به عنوان کشورهای مهاجرپذیر با نظام های آموزشی انعطاف پذیر، طیفی جامع از تجارب جهانی را نمایندگی می کنند.

مطالعات انجام شده در این زمینه نشان داد که راهکارهای کاهش طول سنوات مجاز تحصیلی در کشورهای مختلف متفاوت بوده و هر راهبرد متناسب با زمینه ای است که براساس ساختار حکمرانی، نیازهای اقتصادی و اولویت های اجتماعی هر کشور طراحی می شود. بر همین اساس، مهم ترین رویکردهای کاهش طول دوره تحصیل عبارت اند از:

الگوی اصلاح ساختاری (اروپایی)

کشورهای آلمان، فرانسه و هلند با اتکا به فرایند بولونیا، بازطراحی کامل معماری آموزش عالی را دنبال کردند. این کشورها با استقرار ساختار سه چرخه ای، دوره کارشناسی را به سه سال (۱۸۰ واحد) کاهش داده اند. مهم ترین دستاورد این رویکرد، افزایش تحرک دانشجویان و هم ترازی مدارک در سطح اروپا بوده است. با این حال، چالش هایی مانند کاهش عمق علمی و افزایش بار اداری از نقاط ضعف این الگو محسوب می شوند.

الگوی رقابتی- بازار محور

بریتانیا، استرالیا و کانادا با محوریت کارایی اقتصادی، راهبردهای متفاوتی را دنبال کرده اند. ارائه دوره های شتاب دهنده در کنار دوره های سنتی، ازجمله مهم ترین سازوکارهای این کشورهاست. این دوره ها با کاهش مدت تحصیل به دو تا سه سال از طریق فشرده سازی و حذف تعطیلات طولانی، هدف کاهش هزینه های دانشجویی و پاسخ به نیاز فوری بازار کار را دنبال می کنند.

الگوی فراگیر- انعطاف پذیر

هند با اتکا به سیاست ملی آموزش 2020، مدل نوآورانه ای را ارائه داده است. طراحی ساختار چندخروجی با امکان اخذ گواهی (یک سال)، دیپلم (دو سال) و مدرک کارشناسی (سه سال) از ویژگی های بارز این الگو است. تأکید بر عدالت آموزشی و کاهش نرخ ترک تحصیل از اهداف اصلی این رویکرد به شمار می رود.

الگوی تدریجی- بهینه ساز

مالزی با رویکردی محتاطانه، کاهش طول دوره را از طریق تقویت سیستم انتقال واحد و به رسمیت شناختن آموخته های قبلی دنبال می کند. تمرکز بر یادگیری مبتنی بر نتیجه و مهارت محوری، همراه با حفظ انعطاف پذیری برای رشته های پیچیده از ویژگی های متمایز این الگو است

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی و سیاستی

یکی از چالش های اصلی نظام آموزش عالی ایران، تاخیر در ورود دانش آموختگان به بازار کار است؛ به گونه ای که در برخی موارد این فرایند (ورود به بازار کار) تا حدود ۲۸ سالگی به طول می انجامد. از این رو با توجه مطالعات انجام شده راهکارهایی جهت کاهش طول سنوات تحصیلی با تاکید بر دوره کارشناسی در ایران ارائه شده است. این راهکارها در سه سطح کلان، میانی و عملیاتی طراحی شده اند تا با اصلاح هم زمان ساختار حکمرانی، برنامه های درسی و مشوق های مالی، مدت زمان تحصیل را در ایران به استانداردهای بین المللی نزدیک کنند و بهره وری نظام آموزش عالی را ارتقا بخشند.

سبک سازی بار آموزش عالی به واسطه بازنگری برنامه های درسی

سبک سازی بار آموزش عالی با تعریف شفاف نتایج یادگیری و بازنگری اساسی در سرفصل ها و حذف دروس تکراری یا غیرضروری می تواند زمینه ساز کاهش طول دوره تحصیلی با تمرکز بر محتوای اصلی و مهارت های پایه و مورد نیاز دوره های آموزشی شود.

تفویض اختیار به دانشگاه ها در راستای تصمیم گیری درخصوص مدیریت طول دوره تحصیلی

اعطای اختیار لازم به دانشگاه های دارای صلاحیت برای بازنگری و بهینه سازی طول دوره تحصیلی در رشته های تحت پوشش با در نظر گرفتن ماهیت رشته و نیازهای بازار کار گام مهمی است.

استقرار نظام آموزشی انعطاف پذیر و فشرده

رسمیت بخشیدن به دوره های فشرده و تسریع شده، اجرای نظام آموزشی سه نیمساله و توسعه زیرساخت های آموزش ترکیبی (حضوری و آنلاین) حلقه مغفول نظام فعلی آموزش عالی کشور محسوب می شود که می توان با اجرای اثربخش آن گام مهمی برای کاهش طول دوره تحصیلی برداشت.

استقرار سامانه یکپارچه انتقال واحد و برنامه ریزی تحصیلی

ایجاد سامانه ملی یکپارچه انتقال واحدهای درسی با چارچوب مشخص و استاندارد که امکان جابه جایی بدون اتلاف وقت دانشجویان بین دانشگاه ها و مؤسسات آموزشی مختلف را فراهم می کند، امری ضروری است. این سامانه باید شامل بانک اطلاعاتی واحدهای درسی معادل، سازوکار خودکار بررسی تطابق دروس و سامانه ثبت دروس مشترک باشد.

تقویت پیوند نظام آموزش عالی با صنعت

ایجاد پیوند عملی بین دانشگاه و صنعت از طریق الزام به گذراندن کارآموزی های هدفمند و مشارکت نهادهای صنعتی در بازنگری برنامه های درسی اقدام مؤثری هم برای افزایش کیفیت نظام آموزش عالی، هم برای تنوع بخشی به نظام تامین مالی دانشگاه ها و هم کاهش طول دوره تحصیلی خواهد بود.

 استقرار نظام تامین مالی مبتنی بر شاخص نرخ فارغ التحصیلی به موقع و رضایت کارفرمایان

طراحی نظام تأمین مالی که براساس شاخص هایی مانند نرخ فارغ التحصیلی به موقع و رضایت کارفرمایان انگیزه لازم برای اصلاحات را ایجاد کند.

جمع‌بندی

یکی از چالش های اصلی نظام آموزش عالی ایران، تاخیر در ورود دانش آموختگان به بازار کار است. عوامل متعددی در شکل گیری این مسئله نقش دارند که یکی از مهم ترین آن ها، ساختار کم انعطاف دوره های آموزشی در مقاطع مختلف آموزش عالی است. گزارش حاضر با بررسی تطبیقی تجربیات هشت کشور (آلمان، فرانسه، مالزی، هند، بریتانیا، هلند، کانادا و استرالیا)، راهکار اجرایی را برای بهینه کردن طول دوره های تحصیلی، به ویژه در مقطع کارشناسی، شناسایی کرده است که در چهار الگوی کلی شامل اصلاح ساختاری، الگوی رقابتی- بازارمحور، الگوی فراگیر- انعطاف پذیر و الگوی تدریجی- بهینه ساز دسته بندی می شوند. مهم ترین این راهکارها عبارت اند از: سبک سازی بار آموزش عالی و بازنگری اساسی در برنامه های درسی، تفویض اختیار به دانشگاه ها در جهت استقلال در تصمیم گیری برای اجرای فرایند کاهش طول دوره های تحصیلی و توجه به تنوع و اقتضائات رشته های تحصیلی در کاهش طول دوره تحصیلی. این راهکارها در سه سطح کلان، میانی و عملیاتی طراحی شده اند تا مدت زمان تحصیل را در ایران به استانداردهای بین المللی نزدیک کنند و بهره وری نظام آموزش عالی را ارتقا بخشند.

 مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط یونس رومیانی در سال 1405 انجام شده ‌است.