وضعیت خدمت سربازی شهروندان ساکن خارج از کشور در کشورهای مختلف

امروزه جمعیت دایاسپورا (جمعیت دور از وطن) یکی از ظرفیت های مهم کشورها به شمار می روند؛ چراکه استفاده از آن می تواند به بازنشر و ترویج فرهنگ و تمدن کشورها از یک سو و افزایش ارتباطات فرهنگی و اقتصادی مختلف در آن ها با کشورهای مقصد از سویی دیگر منجر شود. از همین رو دولت های مختلف سعی در تعامل با آن ها دارند. یکی از راه های تعامل و جذب این افراد راهکارهایی برای معافیت های سربازی است. برای مثال در برخی از کشورها این افراد با پرداخت مبالغی از سربازی معاف می شوند. با توجه به جمعیت دایاسپورای قابل توجهی که ایران دارد، بررسی تجربه کشورهای مختلف در زمینه خدمت سربازی شهروندان ساکن خارج از کشور می تواند راهکارهای مناسبی را پیش روی ایران بگذارد.

ضرورت و اهداف پژوهش

با اهمیت یافتن جوامع دایاسپورا و نقش کلیدی آن ها در روند توسعه و وضعیت بین المللی کشورها، دولت های مختلف برای جذب و تعامل با آن ها برنامه ریزی می کنند. در این میان نسل دوم و سوم دایاسپورا از اهمیت ویژه ای برخوردارند. با این حال یکی از مهم ترین موانع برای دولت ها در راستای جذب این گروه مشکل خدمت سربازی است. این مسئله به ویژه برای کشورهایی که نظام خدمت اجباری دارند، برجسته است. کشورهای مختلف با توجه به شرایط و ملاحظاتی که در این زمینه دارند تلاش کرده اند تا این مانع را از سر راه تعامل با دایاسپورا و جذب آن بردارند. در این پژوهش تلاش شده است تا نسبت قوانین سربازی با شهروندان ساکن خارج از کشور، شهروندان دارای تابعیت مضاعف و همچنین خدمت جایگزین غیرنظامی به شکل مرسوم آن، برای این دسته از شهروندان بررسی شود. شایان ذکر است که در اینکه چه تعدادی از کشورها نظام سربازی اجباری دارند، اختلاف نظر وجود دارد؛ اما آنچه مسلم است اینکه ده ها کشور نظام سربازی اجباری دارند. در پژوهش حاضر این موضوع در ۵ کشور مصر، یونان، ارمنستان، فنلاند و ترکیه بررسی شده اند.

بررسی وضعیت سربازی شهروندان ساکن خارج از کشور در کشورهای منتخب

در این بخش به بررسی وضعیت سربازی شهروندان ساکن خارج از کشور در کشورهای منتخب پرداخته شده است:

مصر

در آگوست ۲۰۲۳ وزارت خارجه دولت مصر طرحی را برای جایگزینی سربازی مصری های خارج از کشور کلید زد، مبنی بر اینکه مردان بین ۱۹ تا ۳۰ سال (که طبق قانون، ملزم به گذراندن حداقل یک سال سربازی پیش از جستجوی شغل سفر خارجی و حتی ازدواج هستند) می توانند در آن ثبت نام کنند. بر اساس این طرح، مصری های خارج از کشور می توانند با پرداخت ۵ هزار دلار یا 5 هزار یورو، مسئله خدمت سربازی خود را رفع و رجوع کنند. این طرح به دولت امکان می دهد تا از طریق این افراد که مشتاق به معافیت از سربازی و رفع محرومیت ها و مشکلات ناشی از نگذراندن ترک یا فرار از خدمت هستند، منابع ارزی جمع آوری کند. گفته می شود این طرح یکی از طرح های متعدد دولتی در راستای افزایش جریان ارز ورودی به وسیله دایاسپورای مصری برای تعدیل مشکلات اقتصادی مصر است. البته این طرح مورد انتقاد بسیاری از مصری ها قرار گرفته است؛ چراکه به اعتقاد آن ها این طرح منصفانه و عادلانه نیست و به نفع ثروتمندانی که خارج از کشور حضور دارند، طراحی شده است.

یونان

بر اساس قانون اساسی یونان و مطابق قانون سربازی یونان همه مردان یونانی باید خدمت نظامی را در بازه سنی شروع ۱۹ سالگی تا پایان ۴۵ سالگی سپری کنند. یونانی های مقیم خارج از کشور، حق به تعویق انداختن خدمت سربازی خود را دارند. مطابق قانون، این افراد با رسیدن به پایان ۴۵ سالگی از سربازی معاف می شوند. تعویق سربازی با ارائه مدرک اقامت دائم در خارج از کشور با تائید مقامات سفارتخانه ها، ممکن می شود. طبق این قانون افراد زیر شامل این معافیت می شوند:

• افرادی که حداقل ۱۱ سال پیاپی و به صورت دائم ساکن چند کشور خارجی بوده اند؛
• افرادی که حداقل ۷ سال متوالی ساکن یک کشور دیگر بوده اند؛

سال های تحصیل و مشاغل دانشجویی در این هفت سال منظور نمی شود. بر اساس این قانون افراد فوق می توانند در دوره ای که مشمول تلقی می شوند، حداکثر ۶ ماه از سال تقویمی را در یونان حضور داشته باشند. همچنین علاوه بر افراد فوق در خصوص یونانی های خارج از کشور، قانون تصریح می کند که افراد با ملیت یونانی که در کشورهای آذربایجان، ارمنستان گرجستان، فدراسیون روسیه، تاجیکستان، بلاروس، مولداوی اوکراین، ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، آلبانی و ترکیه سکونت دارند و برای بازدید به یونان می آیند، مادامی که به طور دائم در این کشورها ساکن باشند از خدمت سربازی اجباری معاف اند.

ارمنستان

در ارمنستان نیز سربازی اجباری به مدت دو سال برای جوانان ۱۸ تا ۲۷ ساله در نظر گرفته شده است. افراد دو تابعیتی در صورتی که پیش از اخذ شهروندی ارمنستان حداقل به مدت ۱۲ ماه در کشوری دیگر خدمت نظامی گذرانده باشند معاف از خدمت هستند. همچنین ممکن است که معافیت از سربازی بر اساس وضعیت خانوادگی تحصیلی و سلامت نیز اعطا شود. شهروندی که مشمول باشد و دوره سربازی را نگذراند مجرم محسوب می شود. در این کشور تا پیش از وضع قوانین جدید مردان جوانی که برای تحصیلات به خارج از کشور سفر می کردند، خود به خود از سربازی معاف می شدند. طبق قانون ٢٠١۴، دانشجویانی که در خارج از کشور تحصیل می کنند باید تا ۸.۵ میلیون درام (۲۰ هزار دلار) به عنوان وثیقه به دولت بپردازند که در صورت بازگشت به وطن به آن ها باز پس داده می شود. این قانون به منظور تضمین بازگشت دانشجویان خارج از کشور وضع شد تا افراد نتوانند از خلا قانونی پیشین استفاده نمایند. با این حال فعالان حقوقی و دانشجویان معتقدند که این قانون درنهایت به نفع ثروتمندانی است که قادر به پرداخت چنین مبلغی هستند.

فنلاند

مطابق قانون فنلاند، شهروندان مرد فنلاندی که ساکن کشور دیگری هستند نیز همچون ساکنان این کشور با رسیدن به سن ۱۸ سالگی، مشمول خدمت سربازی می شوند. با این حال افراد دارای شهروندی مضاعف، مجبور به گذراندن خدمت سربازی نیستند، مگر اینکه خود خواهان آن باشند افرادی که بخواهند از تابعیت فنلاندی خود، چه در اروپا و چه در فنلاند بهره ببرند. این افراد با رسیدن به سن ۱۸ سالگی نامه احضار به خدمت سربازی را (در هرجایی که ساکن باشند) دریافت می کنند که طبق آن باید خود را برای گذراندن دوره سربازی معرفی نمایند. این افراد در دوره سربازی از مزایایی که شهروندان فنلاندی دارند بهره خواهند برد؛ ازجمله بهره مندی از بیمه هزینه رفت و آمد از و به فنلاند. همچنین این افراد اجازه دارند در طول خدمت به کشور محل اقامت خود سفر کنند؛ اما تعداد این سفرها بستگی به مدت زمان خدمت و کشور محل اقامت دارد. بر اساس قانون سربازی فنلاند، افراد با تابعیت مضاعف در موارد زیر می توانند از خدمت سربازی معاف شوند:

• فرد دارای تابعیت مضاعف در صورتی که در هفت سال پیاپی ساکن کشوری خارج از فنلاند باشد؛ در این صورت فرد احضار نخواهد شد و حتی نیازی ندارد که برای معافیت اقدام نماید. با این حال اگر همان فرد پیش از ۳۰ سالگی به فنلاند بازگردد، به سربازی اعزام خواهد؛
• فرد دارای تابعیت مضاعف که در کشوری دیگر ساکن است نیز حتی اگر هفت سال پیاپی ساکن کشور دیگری نباشد، اگر ثابت کند که پیوندهای خانوادگی، تحصیلی و شغلی با آن کشور دارد یا در صورتی که سایر مسائل شخصی او به آن کشور گره خورده باشد، معاف خواهد شد؛
• اگر شخص دارای تابعیت مضاعف حداقل ۴ ماه خدمت سربازی را در کشوری دیگر گذرانده باشد، معاف خواهد شد؛
• اگر شخص علاوه بر تابعیت فنلاندی، تابعیت سوئد، دانمارک یا نروژ را داشته باشد، طبق توافق کشورهای نوردیک شخص باید خدمت سربازی خود را در کشوری بگذراند که در آن به طور معمول ساکن است. البته شایان ذکر است که کشورهای فوق همگی نظام خدمت سربازی اجباری دارند.

ترکیه

در ترکیه مردان ۱۸ تا ۴١ سال مشمول خدمت سربازی اجباری هستند. مدت خدمت سربازی برای کسانی که تحصیلات دانشگاهی ندارند، ۱۲ ماه و برای فارغ التحصیلان دانشگاه ۶ تا ۱۲ ماه (بر اساس سطح تحصیلات) در نظر گرفته شده است. از مشمولان خواسته می شود تا در ۲۰ سالگی برای خدمت ثبت نام و در ۲۱ سالگی خدمت خود را آغاز کنند. شهروندان ترکیه ای که حداقل به مدت سه سال (۱۰۹۵ روز) اقامت یا اشتغال در خارج از کشور داشته باشند، با پرداخت ۶٠٠٠ هزار یورو یا معادل ارزی آن می توانند از سربازی معاف شوند.

ارائه پیشنهاد برای ایران با توجه به تجربه کشورهای مورد مطالعه

مطالعه وضعیت نظام سربازی در کشورهای مورد بررسی نشان می دهد که همه این کشورها قوانینی برای شهروندان ساکن و مقیم خارج از کشور و همچنین افراد دارای تابعیت مضاعف وضع کرده اند. در هیچ یک از کشورهای بررسی شده الزام یا معافیت کامل برای این افراد در نظر گرفته نشده است، اما تحت شرایط خاصی که برخی مشمولان واجد آن باشند، می توانند از معافیت بهره ببرند. در برخی از کشورها شرایط معافیت آسان تر و در برخی سخت تر در نظر گرفته شده است. علاوه بر موارد ذکر شده به نظر می رسد یکی از راه های مناسب برای مدیریت مشکل خدمت نظام وظیفه جوامع خارج از وطن طراحی چارچوبی برای خدمت غیرنظامی در قالب های مشابه امریه یا به کارگیری آن ها در مناصب اداری و کنسولی یا فعالیت های پژوهشی بنیادین و مورد نیاز برای کشور فرستنده باشد. به این گونه هم این مشکل و مانع برای بازگشت آن ها رفع شود و هم مهاجران می توانند با توجه به ویژگی ها و قابلیت های خود خدماتی را برای کشور فرستنده ارائه دهند.

جمع بندی

امروزه یکی از موانع جذب جمعیت دایسپورا در کشورهای مختلف موضوع سربازی است؛ لذا کشورهای مختلف برای حل مشکل سربازی راهکارهای مختلفی را به کار گرفته اند. پژوهش حاضر به بررسی تجربه کشورهای مصر، یونان، ارمنستان، فنلاند و ترکیه در این زمینه پرداخت. در کشورهایی همچون مصر، ارمنستان و ترکیه با پرداخت مبالغ قابل توجه ارزی، امکان معافیت برای افراد مذکور فراهم می شود. در یونان شرایط معافیت برای افرادی که واقعا به کشور دیگری مهاجرت کرده و سال هایی از زندگی خود را در آنجا گذرانده اند فراهم شده است. در فنلاند، افراد دارای تابعیت فنلاندی، مجبور به بازگشت به وطن برای گذراندن خدمت سربازی خود هستند. علاوه بر موارد ذکر شده به نظر می رسد یکی از راه های مناسب برای مدیریت مشکل خدمت سربازی این افراد طراحی چارچوبی برای خدمت غیرنظامی در قالب های مشابه امریه یا به کارگیری آن ها در مناصب اداری و کنسولی یا فعالیت های پژوهشی بنیادین و مورد نیاز برای کشور فرستنده باشد.

این مطالعه در اندیشکده «ایرانیان» توسط محمدمهدی دهدار و به سفارش سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در سال 1402 انجام شده است.