موانع و مشوق های توافق ایران و آمریکا در سطح منطقه ای

سید محمد حسینی، کارشناس ارشد مرکز مطالعات سیاسی و بین الملل وزارت امور خارجه

علائم لفظی از سوی ایران و آمریکا برای آغاز مذاکرات در حال افزایش است. دولت آقای پزشکیان از همان اول تلویحا راهبرد خود در قبال تحریمها را مذاکره مستقیم با آمریکا  معرفی کرد و در روزهای اخیر این راهبرد را علنی کرده است. رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز در روز مبعث با مفاهیم حرف زدن معامله مراقبت نظام اسلامی را با راهبرد دولت همراه  نشان دادند. اگر نرمش قهرمانانه را مفهوم کلیدی بیانات رهبری برای آغاز مذاکرات برجام در نظر بگیریم در دوره جدید معامله» و مراقبت مفهوم کلیدی ایشان است. از سوی  دیگر دولت ترامپ نیز مذاکره با ایران پیرامون مسئله هسته ای را نسبت به اتخاذ راهکار جنگ مرجح» خوانده است؛ هر چند علائم موجود از دولت آمریکا نشان دهنده این است که  راهبرد مرجح مذاکراتی آمریکا با ایران تا جایی که ممکن باشد دیپلماسی اجبار خواهد بود. تذکر رهبری در باب «مراقبت نیز ناظر بر تمایل آمریکایی ها به «حداکثر برای خود؛  حداقل برای دیگری بود نتیجه مذاکرات احتمالی میان ایران و آمریکا را اهرم های امنیتی ،اقتصادی سیاسی و اجتماعی طرفین مشخص خواهد کرد اما آنچه در این میان حائز  اهمیت است متغیرهای مداخله گری است که برخی از آنها شتاب دهنده و یا ترغیب کننده توافق هستند و برخیشان به مثابه ترمز مانع از توافق میشوند. پیشتر عوامل پیش برنده و  ترمزهای توافق را دو سطح ملی ایران و آمریکا برشمردیم در این یادداشت تحلیلی به عوامل پیش برنده و موانع توافق در سطح منطقه ای می پردازیم. 

موانع توافق در سطح منطقه ای 

تنازع در موضوع فلسطین

مسئله فلسطین هسته اصلی تنشهای ساختاری در خاورمیانه است که ریشه های آنرا باید در نیمه دوم قرن ۱۹ و فرایندهای منتهی به فروپاشی عثمانی  جستجو کرد. طی بیست سال گذشته مسئله فلسطین پیچیدگی و ابهام بیشتری نیز به خود گرفته است. تکوین یافتگی و انسجام جبهه مقاومت عادی سازی روابط کشورهای عرب با  اسرائیل و منازعات پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ : مسئله فلسطین را بیش از پیش دچار پیچیدگی و عدم قطعیت کرده است. بسیاری از تحلیلگران سیاست خارجی معتقدند نود درصد از  ریشه های اختلاف ایران و آمریکا نیز به مسئله فلسطین و اشغالگری اسرائیل باز میگردد بر این اساس مادامی که مسئله فلسطین پویاییهای تنش زا و خود جوش دارد؛ توافق  احتمالی میان ایران و آمریکا را به شدت تحت تأثیر منفی قرار میدهد. 

مداخلات منطقه ای آمریکا

نظم منطقه ای برونزاد فرایندی است که از جنگ جهانی اول در منطقه خاورمیانه آغاز شده است و تاکنون نیز ادامه دارد مداخله قدرت های برون  منطقه ای در خاورمیانه و مهندسی ائتلافها و اتحادهای سیاسی و امنیتی در منطقه توسط آنها منجر به نظم پرتناقض و شکننده ای در منطقه شده است که همواره نیروهای معارض  خود را پرورش میدهد. آمریکا در شرایط کنونی به عنوان مهمترین قدرت خارجی است که نظم مورد نظر خود را از طریق اسرائیل و همپیمانان خود در منطقه پی ریزی کرده و تقویت  میکند. در نقطه مقابل این نظم کشورهایی نظیر ایران قرار دارند که مخالف نظم منطقه ای برونزاد هستند و معتقدند نظم منطقه ای باید درون زاد و از بطن فرایند سیاست همسایگی  با مشارکت قدرت های منطقه ای و با مشارکت مثبت قدرتهای برون منطقه ای باشد بنابراین نظم منطقه ای برون زاد در خاورمیانه با محوریت آمریکا و اسرائیل و مقاومت در مقابله  این نظم توسط ایران و جبهه مقاومت منجر به رویه های تنش زا در منطقه میشود و توافق احتمالی میان ایران و آمریکا را با چالش مواجه میکند. 

قطبی سازی

دو قطبی منطقه ای راهبردی پر منفعت برای اسرائیل و آمریکا است که از طریق دوگانه سازی امنیتی در منطقه و ضدیت سازی با ایران دنبال میشود. قطبی سازی چه  سودی برای اسرائیل دارد؟ هر چقدر قطبیت در منطقه میان جبهه مقاومت و جبهه متمایل به بلوک غرب در منطقه افزایش یابد میزان دشمنی نسبت به اسرائیل کاهش می یابد  جنایات اسرائیل در منطقه توجیه میشود؛ فرایند عادی سازی اسرائیل با اعراب تسهیل میباید مسئله فلسطین در حاشیه قرار میگیرد؛ مداخله آمریکا در منطقه مشروعیت می یابد و  ایران به مسئله اصلی در خاورمیانه تبدیل میشود بنابرین اسرائیل و آمریکا همواره تلاش میکنند دو قطبی منطقه ای میان جبهه عبری عربی غربی با جبهه مقاومت با محوریت ایران  تشدید شود. فرایند دو قطبی سازی در ذات خود تنش زاست و توافق احتمالی ایران با آمریکا را دچار چالش اساسی میکند. 

عادی سازی مناسبات عرب – اسرائیلی

پیمان ابراهیم ظاهری تجاری اما ماهیتی به شدت سیاسی و امنیتی دارد که با هدف دو قطبی سازی در منطقه به حاشیه بردن مسئله  فلسطین محاصره امنیتی و سیاسی ایران و تقویت الگوی جدید مداخله آمریکا در منطقه نفوذ به جای حضور انجام میشود. ترامپ پیمان ابراهیم را برگه زرین سیاست منطقه ای آمریکا در دولت اول خود میداند و پیشبرد پیمان ابراهیم جزئی از سرفصلهای اصلی سیاست خاورمیانه ای ترامپ در دور دوم  خواهد بود. او معتقد است بحران فلسطین پس از ۷ اکتبر ناشی از معلق ماندن پیمان ابراهیم در دوره بایدن است. دولت ترامپ استمرار عادی سازی میان اعراب و اسرائیل را از سال  ۲۰۲۵ دنبال خواهد کرد و بدون شک این پیمان تعارضات ساختاری در خاورمیانه را به خصوص میان ایران و آمریکا تقویت میکند. 

متغیرهای پیش برنده توافق در سطح منطقه ای 

ثبات طلبی

ثبات و بی ثباتی در منطقه تابعی از منافع و کنش بازیگران منطقه ای است. در حال حاضر منافع بسیاری از قدرتهای منطقه ای و برون منطقه ای در ایجاد آرامش و ثبات  در خاورمیانه تعریف شده است. خلیج فارس پس از توافق ۱۰ مارس میان ایران و عربستان به ثبات نسبی رسیده است و همه کشورهای پیرامون خلیج فارس شامل ایران عراق  عربستان ،کویت ،امارات قطر، بحرین و عمان خواهان حفظ ثبات در خلیج فارس هستند. آمریکا اتحادیه اروپا چین و روسیه نیز فعلاً ثبات و آرامش در خلیج فارس را به بی ثباتی  ترجیح میدهند. پس از سقوط بشار اسد ) و تغییر توازن قدرت در خاورمیانه قدرتهای منطقه ای و برون منطقه ای ثبات در این منطقه را نیز دنبال میکنند تا توازن قدرت جدید  تثبیت گردد. ترکیه سوریه جدید ،لبنان ،اردن مصر تشکیلات خودگردان عراق و حتی اسرائیل ثبات در منطقه را ترجیح میدهند. با وجود آنکه با سقوط دولت بشار اسد و محاصره  حزب الله لبنان موازنه قدرت را علیه جبهه مقاومت تغییر داده است اما جمهوری اسلامی ایران نیز با انگیزه های متفاوت در شرایط ابهام آمیز کنونی بی ثباتی جدید در منطقه شامات را  علیه منافع خود میبیند و در شرایط کنونی خواهان ثبات در منطقه شامات است. بنابراین ثبات طلبی بازیگران مؤثر در خاورمیانه یکی از روندهایی است که میتواند به توافق احتمالی  ایران و آمریکا کمک نماید. 

الگوی جدید مداخله امریکا

دولت آمریکا پس از تجربه گران دولت سازی در عراق و افغانستان و به خصوص در حین جنگ سوریه الگوی موازنه از دور موازنه فراساحلی – offshore  balancing به جای موازنه سازی از نزدیک را به عنوان راهبردی کلان در خاورمیانه برگزیده است تا 

• اولاً هزینه های سیاست خارجی خود را در خاورمیانه کاهش دهد. 
• ثانیا قوای خود را برای رقابت با قدرتهای نوظهور در نظام بین الملل مانند چین متمرکز نماید 
• ثالثاً نظم جدید بین المللی را با الگوی جدید موازنه از دور و احاله مسئولیت به هم پیمانان منطقه ای پی ریزی نماید. 

الگوی موازنه از دور اکنون میان دو حزب دموکرات و جمهوری خواه نیز به اجماع رسیده است. در سند راهبردی رهبری در سال 2025 نیز تأکید شده است مجموعه سیاست های  منطقه ای و کمک های آمریکا به هم پیمانان باید در جهت تقویت الگوی موازنه از دور آمریکا باشد پیشبرد الگوی موازنه از دور میتواند توافق احتمالی آمریکا با ایران را تقویت نماید. 

امنیت انرژی

امنیت انرژی شامل حفظ تولید و امنیت کریدورهای انرژی یکی از سیاستهای اصلی آمریکا در منطقه است. تهدید امنیت انرژی اقتصاد سیاسی بین المللی و شبکه  تجارت بین الملل را با مخاطره مواجه میکند بنابراین اهرم های امنیتی آمریکا در قبال هر گونه تهدیدی نسبت به امنیت انرژی بلافاصله فعال میشود حمله ائتلاف نظامی در سال  ۲۰۲۴ به رهبری آمریکا علیه یمن نمونه ای از حساسیت آمریکا نسبت به امنیت انرژی است. از آنجا که افزایش تنش با ایران میتواند امنیت انرژی در منطقه را در معرض مخاطره قرار   مهار کردن کنش سلبی و امنیت زدای ایران از طریق توافق موقت یا دائمی میتواند محرکی برای تشویق آمریکا به انعقاد توافق با ایران باشد.

تثبیت توازن جدید قدرت

با بهره از نظریه نئورئالیسم موازنه قدرت در منطقه وضعیتی همواره متزلزل است وقتی خلاء قدرت حاصل میشود تلاش برای پر کردن خلاء قدرت آغاز  و موازنه قدرت به هم میریزد و موازنه جدیدی شکل میگیرد بازیگرانی که از موازنه جدید راضی هستند سعی میکنند تا وضعیت جدید را تثبیت کنند اکنون در منطقه پس از  مجموعه جنگهای پس از ۷ اکتبر موازنه قدرت در منطقه به سود ترکیه اسرائیل و عربستان تغییر کرده است و این سه کشور مستظهر به کمکهای آمریکا سعی در حفظ موازنه جدید  دارند. کنش امنیتی ایران و دیگر اعضای جبهه مقاومت بزرگترین تهدید برای موازنه جدید در منطقه است. بنابراین توافق احتمالی ایران با آمریکا متغیری است که تثبیت موازنه  جدید در منطقه را تقویت میکند و از این جهت مشوقی برای آمریکا خواهد بود تا با ایران به توافق برسد.