راهبردها و الزامات جهش تولید

رهبر معظم انقلاب ده سال اخیر را همچون تکه های پازلی برای تحقق مولفه های اقتصاد مقاومتی نام گذاری کرده اند. این موضوع نشان می دهد مسئله اقتصاد و جهش تولید چه میزان مورد تاکید و توجه حاکمیت بوده است، چرا که اساس رشد و توسعه کشور بر اساس تولید رقم خواهد خورد. کشوری می تواند روی پای خود بماند و به استقلال برسد که از ظرفیت درونی خود بهره مند شود؛ بنابراین توجه به تولید و ایجاد اشتغال مولد و پایدار ارمغانی است که در کنار مبارزه با فساد، مقابله با اقتصاد تک محصولی و عدم وابستگی به نفت و اقتصاد دانش بنیان در چرخه نظام تولید و توزیع رقم خواهد خورد.

ضرورت و اهداف پژوهش

ظرفیت های اقتصادی و آمادگی کشور برای جهش و همچنین جنگ تمام عیار اقتصادی دشمن علیه ایران اسلامی باعث شده جهش تولید برای اقتصاد کشور نه تنها مطلوب، بلکه امری ضروری باشد. با توجه به رهنمودهای رهبری و بررسی آیات الهی، مقابل تحریم های دشمن، تلاش و فعالیت و استقامت برای ساختن و ارتقای اقتصاد ملی است. استفاده و فعال سازی ظرفیت هایی مانند استعدادهای سرشار معنوی و مادی و ذخایر و منابع غنی و متنوع و زیرساخت های گسترده و مهم تر از همه، نیروی انسانی متعهد و کارآمد و جوان، نوید بخش شکوفایی اقتصاد ایران خواهد بود. وجود این ظرفیت های مادی و معنوی فراوان در کشور امکان جهش را فراهم می کند به منظور بهره برداری مناسب از این ظرفیت ها، تحقق جهش تولید ضروری است. از این رو در این پژوهش به مطالعه آثار جهش تولید بر اقتصاد ایران و عوامل موثر بر آن و بررسی چالش های پیش روی این حوزه پرداخته شده است.

آثار جهش تولید بر اقتصاد ایران

اگر اقتصاد کشور به بدن انسان تشبیه شود، سیستم دفاعی و امنیت بخش اقتصاد کشور، تولید است؛ یعنی چیزی که می تواند ویروس ها و میکروب های مهاجم اقتصاد را خنثی کند و آن را سالم نگه دارد، تولید است. متاسفانه اقتصاد ایران دچار مشکلات متعددی است؛ مشکلاتی مانند تحریم و مسئله قیمت نفت که می تواند به اقتصاد کشور آسیب برساند. در مقابل این مشکلات اگر در اقتصاد کشور همواره تولید مناسب و شایسته و رو به رشد وجود داشته باشد، اقتصاد کشور تبدیل به یک اقتصاد ملی قوی خواهد شد که توانایی مقاومت خواهد داشت. بنابراین، جهش تولید می تواند سبب کاهش اثرگذاری یا بهبود بسیاری از ضعف ها شود و آثار و پیامدهای مثبتی در اقتصاد کشور آشکار سازد. در ادامه به برخی از این آثار اشاره شده است:

• کاهش آثار تحریم: یکی از آسیب های تحریم بر اقتصاد کشور در سال های اخیر، ایجاد اختلال در تامین نیازهای ارزی کشور بوده است. جهش تولید با تقویت صادرات غیرنفتی این امکان را فراهم خواهد کرد تا با گسترش بازارها به ویژه از مسیر کشورهای همسایه، پوشش نیازهای ارزی کشور در شرایط تحریم فراهم شود.
• جلوگیری از کوچک شدن سفره مردم: جهش تولید با مهار تورم و افزایش قدرت خرید مردم، مانع کوچک شدن سفره آن ها خواهد شد.
• افزایش اشتغال: جهش تولید از طریق افزایش تولید ناخالص ملی، افزایش درآمد دولت و ایجاد فرصت های جدید شغلی می تواند به اشتغال زایی کمک کند.

عوامل موثر در تولید

شناسایی عوامل موثر در تولید از اهمیت به سزایی برخوردار است؛ زیرا با شناسایی این عوامل، امکان استخراج ظرفیت ها و احصای موانع و چالش ها در راستای استفاده از این عوامل به وجود خواهد آمد. عوامل موثر در تولید عبارتند از:

• بازار: در عامل بازار، سه بعد شامل تقاضای داخلی محصولات، صادرات و مسائل نهادی بازار مورد توجه است.
• سرمایه: مهم ترین مولفه جهش تولید، افزایش تولید است. برای افزایش تولید نیز لازم است سرمایه و سرمایه گذاری افزایش یابد.
• مواد اولیه: بدون وجود مواد اولیه، تولید امکان پذیر نیست. آنچه در زمینه تولید حائز اهمیت است، تکمیل زنجیره تامین مواد اولیه مورد نیاز تولید کالاهاست.
• نیروی انسانی: نیروی انسانی در کنار سرمایه، مهم ترین عوامل تولید هستند. نقش نیروی انسانی در پیشبرد امور یک جامعه دارای چنان اهمیتی است که موثرترین رکن تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی محسوب می شود.
• فرهنگ تولید: فرهنگ اقتصادی در هر جامعه، تبیین کننده هنجارها و ناهنجارهای اقتصاد جامعه است. فرهنگ های بسیاری به صورت عام در اقتصاد و به صورت خاص در جهش تولید موثر هستند.
• محیط کسب و کار: امروزه، بهبود محیط کسب و کار یکی از راهبردهای مهم توسعه اقتصادی در هر کشور به شمار می رود. هرچه محیط کسب و کار یک کشور شرایط بهتری داشته باشد، بهره برداری از فرصت های کارآفرینی بیشتر و در نتیجه عملکرد اقتصاد آن کشور و خلق ارزش و ثروت در آن جامعه نیز بیشتر می شود.

چالش های تولید

به منظور تحقق جهش تولید، لازم است چالش ها و موانع موجود در مسیر استفاده و بالفعل شدن ظرفیت ها شناسایی و برطرف شود. از این رو در ادامه به برخی از این موانع، در هر گروه از عوامل موثر بر تولید اشاره شده است:

• بازار: استفاده نکردن از ظرفیت های بازارهای دریایی – غیرفعال بودن دیپلماسی اقتصادی – عدم جذب سرمایه گذار داخلی و خارجی.
• سرمایه: پایین بودن سطح کیفی و کمی صنعت بیمه – عدم تامین نقدینگی – اولویت نداشتن تولید در نظام بانکی.
• مواد اولیه: وابستگی صنعت کشور به واردات کالاهای واسطه ای – کمبود مواد اولیه – نوسان قیمت.
• عامل نیروی انسانی: ناکارآمدبودن نظام تامین اجتماعی – بیکاری – فقر و نابرابری.
• عامل فرهنگ: عدم خواست عمومی و صرف منابع در امور غیرضروری – فرهنگ ترجیح کالای خارجی.
• محیط کسب و کار: عدم حمایت از مالکیت به ویژه مالکیت معنوی – عدم امنیت سرمایه گذاری – بی ثباتی در وضع قوانین.

سیاست های جهش تولید

جهش تولید برای کشوری که ظرفیت های خالی بسیاری در همه بخش ها دارد، کار دشواری نیست، بلکه با گردش به سمت استفاده بهتر از ظرفیت های موجود و ایجاد شرایط و بسترهای مناسبی برای بهره برداری از آن ها، می توان تولید را به صورت جهشی افزایش داد. بنابراین، تحقق جهش تولید، نیازمند یکسری سیاست هاست. در ادامه به برخی از این سیاست ها، در هر گروه از عوامل موثر بر تولید، پرداخته شده است:

بازار: توسعه صادرات – کارآمد کردن نظام توزیع کالاها و خدمات.

سرمایه: توسعه سرمایه گذاری از طریق نظام بانکی، ایرانیان خارج از کشور و… – کاهش خطرپذیری فعالیت های تجاری و اقتصادی کشور – جهت دهی به منابع صندوق توسعه ملی.

تامین مواد اولیه: اولویت دادن به تامین مواد موردنیاز صنایع داخلی کشور – تکمیل ظرفیت زنجیره ارزش افزوده مواد معدنی – افزایش تولید کالاهای اساسی.

نیروی کار: استقرار نظام جامع، یکپارچه، شفاف، کارآمد و چندلایه تامین اجتماعی کشور – حفظ و جذب جمعیت در روستاها و مناطق مرزی و کم تراکم – افزایش بهره وری نیروی کار.

فرهنگ تولید و مصرف: ترویج سبک زندگی اسلامی ایرانی – مدیریت مصرف.

محیط کسب و کار: بهبود مستمر محیط کسب و کار – افزایش بهره وری اقتصاد کشور با اصلاحات و اقدمات لازم به ویژه اصلاحات ساختاری و مدیریتی و کاهش هزینه های مبادله و رفع موانع.

جمع بندی

ظرفیت های اقتصادی و آمادگی کشور برای جهش و همچنین جنگ تمام عیار اقتصادی دشمن علیه ایران، باعث شده است که جهش تولید برای اقتصاد امری مطلوب و ضروری باشد. جهش تولید می تواند سبب کاهش اثرگذاری یا بهبود بسیاری از ضعف ها شود و آثار و پیامدهای مثبتی در اقتصاد کشور همچون کاهش اثر تحریم ها، جلوگیری از کوچک شدن سفره مردم و اشتغال زایی شود. عواملی چون بازار، سرمایه، مواد اولیه، نیروی انسانی، فرهنگ و محیط کسب و کار می توانند بر روی جهش تولید اثرات مثبت یا منفی داشته باشد. در این پژوهش به بررسی جزئی تاثیرات مثبت و منفی این عوامل در جهش تولید، و ارائه سیاست هایی جهت رونق جهش تولید بر اساس همین عوامل پرداخته شده است.

این مطالعه در اندیشکده نظام مسائل حکمرانی کشور توسط محمود نظرنیا در سال 1402 انجام شده است.