حمایت از پیام رسان های داخلی

زندگی امروزه انسان ها وابسته به فضای مجازی است و اساسا برقراری ارتباط بدون فعالیت در شبکه های اجتماعی و پیام رسان ها، بسیار دشوار است. ایران نیز از این موضوع مستثنی نیست و مردم از شبکه های اجتماعی و پیام رسان های متعددی که اغلب خارجی بوده و پایبند به به قوانین کشور نیستند استفاده می کنند. این موضوع موجب شده است تا حمایت از توسعه پیام رسان های داخلی به یکی از اولویت های اصلی حکمرانی و سیاست گذاری حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات تبدیل شود. این پیام رسان ها باید بتوانند ضمن ارائه خدمات قانونی، سهم ترافیک بیشتری در سبد مصرفی کاربران ایرانی به دست آورند؛ با این حال آمارها نشان می دهند، اقدامات و برنامه های حمایتی اتخاذ شده از طرف دستگاه های مختلف که عمده آن از طرف وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات انجام شده، انتظارات و اهداف سیاست گذاری در این حوزه را برآورده نکرده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

اختصاص سهم مهمی از اقتصاد دیجیتال ایران به پیام رسان های خارجی که بدون مجوز در کشور فعالیت می کنند و عدم استقبال رضایت بخش مردم از پیام رسان های داخلی، با وجود سرمایه گذاری های مالی کلان از طرف دولت در این بخش، نشان دهنده اهمیت حمایت از پیام رسان های داخلی است. طبق نتایج به دست آمده از مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران در سال 1401، میزان استفاده از پیام رسان واتساپ بین جوانان 18 تا 29 سال، 87.7 درصد، در گروه سنی 30 تا 49 سال 78.8 درصد و بین افراد بیش از 50 سال، 41 درصد بوده است. بعد از واتساپ، اینستاگرام با 49.4 درصد بیشترین میزان استفاده در میان تمام پیام رسان ها را به خود اختصاص داده است. به این منظور هدف از پژوهش حاضر، ضمن ارزیابی اقدامات حمایتی عمل آمده در این زمینه، ارائه پیشنهادهایی درجهت اثرگذاری بیشتر این اقدامات و تدوین برنامه ها و طرح های آتی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برای حمایت از پیام رسان های داخلی است.

اقدامات حمایتی به عمل آمده در زمینه حمایت از پیام رسان های داخلی

رویکرد مهم وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات نسبت به حمایت از پیام رسان های داخلی که از دولت دوازدهم آغاز شد و در دولت سیزدهم نیز ادامه پیدا کرد، حمایت از دو پیام رسان داخلی به جای تعداد بیشتری از آن ها است. در فاز دوم حمایت از پیام رسان های داخلی، درنهایت دو پیام رسان گپ و سروش به عنوان پلتفرم هایی که از حمایت دولت برخوردار خواهند شد، انتخاب شدند. با این حال لازم است دولت در کنار حمایت از این دو پیام رسان داخلی نسبت به به موارد زیر نیز اقدام موثر داشته باشد؛

• تقویت سرمایه گذاری خطرپذیر در حوزه پیام رسان های اجتماعی: یکی مهم ترین خلاهای موجود درحوزه ارائه تسهیلات و کمک های مالی به پیام رسان های داخلی که متاسفانه سیاست گذاران در دولت دوازدهم و سیزدهم، توجه کافی به آن نداشته اند، ضرورت «تغییر نگرش نسبت به سرمایه گذاری در صنعت دیجیتال و تامین مالی» است. سرمایه خطرپذیر (VC)، پول و اعتبارات مالی است که به همراه مشاوره های مدیریتی مستمر، بازارسازی، بازارگشایی و … توسط صندوق ها، نهادها و یا اشخاص حرفه ای فعال در این حوزه در اختیار شرکت های جوان نوپا، نوآور و آتیه دار قرار می گیرد. صندوق های حرفه ای سرمایه گذاری خطرپذیر، معمولا شرکت ها یا تعاونی هایی هستند که منابع مالی آن ها را دولت، صندوق های بازنشستگی، بنیادها، شرکت ها، افراد ثروتمند، سرمایه گذاران خارجی یا خود این شرکت ها تامین می کنند؛
• به کارگیری ابزارهای حقوقی و قانونی موثر: یکی از مهم ترین موانع فعالیت پیام رسان های داخلی، فقدان چهارچوب حقوقی موثر و کارآمد است. علی رغم تدوین سند «سیاست ها و اقدامات ساماندهی پیام رسان های اجتماعی» که یکی از اصلی ترین اهداف آن برطرف کردن خلاهای حقوقی پیرامون فعالیت پیام رسان های اجتماعی بود، ادامه ی پیدا کردن چالش های موجود در این حوزه باعث شد در فاز دوم حمایت از پیام رسان های داخلی، مرکز ملی فضای مجازی در جهت تشکیل کارگروهی با مشارکت قوه قضائیه و دادستانی اقدام کند. به صورت موازی و درراستای تهیه لوایح پنج گانه، رویکرد وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در دولت دوازدهم تهیه قانون حمایت از داده های شخصی بود که در دولت سیزدهم نیز مورد پیگیری قرار گرفت؛
• ارائه بهینه و موثر خدمات الکترونیک عمومی در پیام رسان های اجتماعی: نمونه های متعددی از پیام رسان های چندکاره در کشورهای چین و جنوب شرقی آسیا وجود دارد که خدمات عمومی الکترونیک به کاربران ارائه می دهند. به عنوان مثال اپلیکیشن وی چت در چین که ضمن انجام برخی از امور دولتی یا پرداخت قیوض و مالیات و… حتی امکان برگزاری دادگاه های مجازی را نیز برای کاربرانش در کشور چین فراهم کرده است؛ بنابراین اضافه شدن خدمات عمومی الکترونیک به اپلیکیشن های داخلی مزیت رقابتی بسیار مهمی است که می تواند به رشد طبیعی این برنامه ها در برابر برنامه های خارجی کمک قابل توجهی بکند؛

روش های موثر بهینه سازی در ارائه تسهیلات زیرساختی

اگرچه ارائه کمک های زیرساختی و فنی به پیام رسان های داخلی در سال های اخیر به درستی انجام گرفته است؛ متاسفانه مقایسه هزینه ارائه این خدمات توسط دولت با عملکرد پیام رسان داخلی و میزان اثرگذاری واقعی این خدمات بر روند جذب کاربران تناسب ندارد. این موضوع نشان می دهد که ارائه کمک های زیر ساختی و فنی مطابق آنچه گفته شد، انتظارات سیاست گذاران را برآورده نمی کند و بیش از آن که به ارتقای وضعیت پیام رسان ها منجر شود، باعث هدر رفت منابع عمومی خواهد بود. به همین خاطر لازم است وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در ارائه در ارائه حمایت های مذکور بازنگری کرده و به جای صرف هزینه در این حوزه، منابع خود را به روش های زیر بهینه سازد؛

• استفاده از شاخص عملکردی کلیدی (KPI) در این حوزه: شاخص عملکرد کلیدی، مقادیر قابل اندازه گیری برای ارزیابی میزان موفقیت یک فرد یا سازمان در رسیدن به هدف است. (با توجه به مصاحبه های انجام شده با فعالان و مسئولان پیام رسان های داخلی شاخص های عملکرد کلیدی مطلوب در این حوزه عبارتند از: الف) اشتغال ترافیک بیشتر در شبکه اینترنت؛ ب) دریافت امتیاز بالاتر از جانب کاربران در هنگام نصب و راه اندازی برنامه. (اشتغال ترافیک بیشتر در شبکه دریافت امتیاز بالاتر از جانب کاربران گواه عملکرد و کیفیت بالاتر آن پیام رسان است)؛
• جایگزینی سرویس های ابری در پیام رسان های داخلی به جای سرورهای فیزیکی و سخت افزاری: چنان چه بنابر دلایل غیرمنتظره مانند آتش سوزی، برای یکی از سرورها اختلالی رخ دهد، عملکرد پیام رسان مربوطه نیز مختل خواهد شد؛ در صورتی که سرویس های ابری نسبت به سرورهای فیزیکی از مصونیت بالاتر و ایضا عملکرد بهتر پیام رسان بر بستر آن ها برخوردار هستند؛
• راه اندازی سامانه یکپارچه API بر بستر پیام رسان های داخلی: وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات با راه اندازی این سامانه می تواند به صورت یکپارچه خدماتی را برای تمامی پیام رسان ها ارائه کند. یکی از مهم ترین کارکردهای این سامانه این است که کاربران بتوانند پیامک های دریافتی خود از یک سازمان یا نهاد خاص را مدیریت کرده و آن پیغام را به واسطه یکی از این پیام رسان ها (به صورت انتخابی) دریافت کنند و با این کار هزینه پیامک دریافتی خود را نسبت به گذشته به طور قابل ملاحظه ای کاهش دهند. این کار می تواند حمایتی برای پیام رسان های داخلی نیز محسوب شود؛

نکات اساسی در به کارگیری تجربیات بین المللی در توسعه پیام رسان های داخلی

اضافه شدن خدمات عمومی الکترونیک به اپلیکیشن های داخلی مزیت رقابتی بسیار مهمی است که می تواند به رشد طبیعی این برنامه ها در برابر برنامه های خارجی کمک قابل توجهی بکند. اپلیکیشن های داخلی با توجه به آشنایی با فرآیندهای بوروکراتیک داخلی و پروفایل کاربران ایرانی قادر هستند طراحی های بهینه ای برای بهره مندی از خدمات عمومی به کاربران ارائه کنند؛ اما جاذبه این شکل از حمایت و نمونه های خارجی آن می تواند ظاهری فریبنده برای سیاست گذار این حوزه داشته باشد. مرور این نمونه ها نشان می دهد توجه به حداقل سه نکته اساسی در به کارگیری تجربیات بین المللی بسیار ضروری است؛

• تنظیم گری امنیت داده ها و انتقال داده بین بخشی: کاربران اپلیکیشن های داخلی نباید نسبت به افشای اطلاعات شخصی خود در استفاده روزمره از پیام رسان ها نگران و بی رغبت باشند؛
• تقدم رشد طبیعی بر ارائه خدمات عمومی: اضافه شدن خدمات الکترونیک عمومی، بخشی از فرایند رشد طبیعی پیام رسان است؛ چراکه اولا جمعیت قابل توجهی از مردم کشور به طور روزمره از برنامه استفاده می کنند و با فرآیندهای آن آشنا هستند، پس نیازی به جذب کاذب کاربر نیست. ثانیا نیازی به سرمایه گذاری مضاعف برای فراهم کردن زیرساخت پرداخت، آن هم در مراحل اولیه رشد استارتاپ و قبل از جذب کاربر و سوددهی ندارد؛
• انتخاب بهینه خدمات عمومی برای ارائه در پیام رسان ها: شکل ارائه خدمات به منظور حمایت از پیام رسان های داخلی باید مورد توجه سیاستگذار قرار بگیرد. در مجموع و با توجه به ملاحظات یاد شده، توصیه می شود، اضافه کردن خدمات عمومی الکترونیک را به ویژه آن هایی که داده های شخصی و هویتی قابل توجهی از کاربر می گیرند، مرحله ای پایانی در مسیر حمایت از پیام رسان های اجتماعی در نظر بگیرند. مرحله ای که قوانین و مقررات حفاظت از داده های شخصی قابل تکیه و اجرایی باشند، انتقال داده های کاربران میان دستگاه ها و بین بخش عمومی و خصوصی، امن اما تسهیل شده باشد.

جمع بندی

فعالیت بدون مجوز پیام رسان های خارجی در کشور،اختصاص سهم مهمی از اقتصاد دیجیتال ایران به این پیام رسان ها و عدم استقبال رضایت بخش مردم از پیام رسان های داخلی، با وجود سرمایه گذاری های مالی کلان از طرف دولت در این بخش، نشان دهنده اهمیت حمایت از پیام رسان های داخلی است. هدف از انجام این پژوهش، ضمن ارزیابی مختصری از اقدامات حمایتی به عمل آمده، ارائه پیشنهاد در جهت اثرگذاری بیشتر این اقدامات و تدوین برنامه ها و طرح های آتی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برای حمایت از پیام رسان های داخلی است. به این منظور در این پژوهش پس از اشاره به ضرورت و اهمیت پرداختن به موضوع، اقدامات حمایتی به عمل آمده در زمینه حمایت از پیام رسان های داخلی در پنج گروه؛ تقویت سرمایه گذاری خطرپذیر در این حوزه، به کارگیری ابزارهای حقوقی و قانونی موثر، ارائه بهینه و موثر خدمات الکترونیک عمومی در پیام رسان های اجتماعی و ارائه کمک های زیر ساختی و فنی بر شاخص عملکرد کلیدی تقسیم بندی و به تفصیل توضیح داده شد. سپس روش های موثر بهینه سازی در ارائه تسهیلات زیرساختی ارائه شد و در پایان نکاتی اساسی به منظور بومی سازی پیام رسان های داخلی و جذب مخاطبان و کاربران ایرانی نسبت به پیام رسان های خارجی ارائه شد که اضافه شدن خدمات عمومی الکترونیک به اپلیکیشن های داخلی از جمله آن هاست.

این مطالعه در آزمایشگاه داده و حکمرانی با همکاری عمادالدین پاینده، فائزه اسماعیلی، مهسا نوری و سید احمد حسینی قورتانی در سال 1401 انجام شده است.