حکمرانی امنیت غذایی جمهوری اسلامی ایران

امنیت غذایی، یکی از بنیادهای کلیدی توسعه پایدار و ثبات اجتماعی هر کشور است که دسترسی کافی به غذای سالم و مغذی را برای تمام اقشار جامعه تضمین می‌کند. در جهان معاصر، چالش‌های متعددی مانند تغییرات اقلیمی، بحران‌های اقتصادی و تحولات ژئوپلیتیکی، امنیت غذایی جهانی را تهدید می‌کنند. جنگ‌ها و آشفتگی‌های منطقه‌ای، به‌ویژه جنگ اوکراین و روسیه، تأثیر عمیقی بر زنجیره‌های تأمین جهانی غذا گذاشته و به افزایش قیمت‌ها و محدودیت دسترسی به منابع غذایی منجر شده‌اند. از این رو، مدیریت هوشمند و برنامه‌ریزی دقیق مبتنی بر آینده‌پژوهی و شناخت تهدیدها، نقشی حیاتی در حفظ امنیت غذایی کشورها ایفا می‌کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

امنیت غذایی، مسئله‌ای حیاتی و حاکمیتی است که نقشی تعیین‌کننده در ثبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور دارد. حفاظت از منابع پایه تولید برای تضمین حقوق نسل‌های آینده، اهمیتی دوچندان می‌یابد. بحران اوکراین در شرایطی رخ داد که جهان پیش از آن نیز با اختلالات زنجیره تأمین ناشی از همه‌گیری کووید-۱۹، قیمت‌های فزاینده مواد غذایی و کاهش تولید در برخی کشورها دست‌وپنجه نرم می‌کرد. این جنگ، بحران جهانی غذا را به شدت تشدید کرد و باعث افزایش بی‌سابقه قیمت‌ها، به‌ویژه در شاخص قیمت مواد غذایی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) شد.

این افزایش قیمت، دسترسی اقتصادی به غذا را کاهش داده و گرسنگی را در سطح جهان گسترش داده است. بر اساس گزارش شاخص جهانی گرسنگی ۲۰۲۲، وضعیت در بسیاری از کشورها جدی یا هشداردهنده است. در عرصه بین‌الملل، قدرت‌ها از غذا به‌عنوان یک ابزار سیاسی بهره می‌گیرند و ناامنی غذایی می‌تواند به یک سلاح جنگی تبدیل شود. برای مقابله با این چالش‌ها، این گزارش وضعیت امنیت غذایی ایران و نیروهای کلیدی مؤثر بر آن را با رویکردی آینده‌پژوهانه بررسی می‌کند.

امنیت غذایی و سیاست گذاری در ایران

سیاست های عمومی نقش مهمی در تامین امنیت غذایی دارند و از طریق قوانین، استانداردها و نهادهای اجرایی نحوه رسیدگی به مسائل مرتبط را تعیین می کنند. به دلیل پیچیدگی و تنوع علل ناامنی غذایی که در بخش های مختلف جامعه نمود دارد، تقریبا تمامی سیاست های عمومی به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر امنیت غذایی در سطوح ملی، خانوادگی و فردی تاثیرگذار هستند. در جمهوری اسلامی ایران، اسناد بالادستی مانند قانون اساسی، سند چشم انداز و سیاست های کلی نظام به صراحت به موضوع امنیت غذایی اشاره دارند و دولت موظف است در برنامه های توسعه و قوانین بودجه سالانه، اقدامات لازم را برای تحقق این هدف تدوین و اجرا کند. امنیت غذایی به معنای دسترسی همه مردم در هر زمان به غذای کافی، ایمن و مغذی است که نیازهای تغذیه ای و ترجیحات آنان را برای زندگی سالم و فعال تامین کند. این مفهوم در چهار بعد تامین غذا، دسترسی به غذا، مصرف و سلامت غذا و تاب آوری (ثبات و پایداری) تحلیل می شود.

لذا در این بخش وضعیت امنیت غذایی ایران بر اساس داده های سازمان ملل متحد و بانک جهانی بررسی شده و مقایسه ای با کشورهای منطقه ارائه می شود تا تصویر جامع تری از شرایط موجود حاصل شود.

بُعد فراهمی و موجودی غذا

این مفهوم توسط برنامه جهانی غذا به این صورت تعریف می شود: «مقدار غذایی که در یک کشور یا منطقه به شکل تولیدات داخلی واردات ذخایر غذایی و کمک های غذایی وجود دارد». مهم ترین شاخص در خصوص ارزیابی بعد موجودی امنیت غذایی، متوسط تامین کفایت انرژی است.

این شاخص بر اساس جمعیت کشور، نیازهای تغذیه ای این جمعیت و سرانه انرژی غذایی مورد نیاز آن حساب می شود. بر اساس اطلاعات سازمان کشاورزی و غذای ملل متحد این شاخص برای ایران ۱۲۱ درصد محاسبه شده است. رژیم صهیونیستی با ۱۶۱ درصد آذربایجان و کویت با ۱۴۱ درصد و عربستان سعودی با ۱۳۶ درصد، ارمنستان ۱۳۵، ترکیه ۱۳۳، امارات متحده عربی ۱۲۷ و عمان ۱۲۶ درصد کشورهایی هستند که در منطقه غرب آسیا در وضعیت بهتری نسبت به ایران قرار دارند.

بُعد دسترسی به غذا

برنامه جهانی غذا، دسترسی غذایی را این گونه تعریف می کند: «توانایی یک خانوار برای تهیه منظم مقدار کافی غذا، از طریق ترکیبی از خرید، معاوضه کالا به کالا، استقراض، کمک ها و هدایای غذایی». یکی از شاخص های مهم اقتصادی در ارزیابی این بعد امنیت غذایی برابری قدرت خرید است. این شاخص در تعیین سطح معیشت و رفاه اقتصادی افراد نقش بسیار مهمی را ایفا می کند. در کشورهایی که برابری قدرت خرید بالاتری دارند، مردم قادر به خرید غذای با کیفیت بالاتر و متنوع تری هستند. بر اساس اطلاعات بانک جهانی این شاخص برای ایران ۱۵۴۹۹.۹ دلار برای هر نفر محاسبه شده است. قطر با ۱۱۳۱۵۷ دلار به ازای هر نفر بهترین رتبه نخست منطقه را دارد و امارات متحده عربی، کویت، عربستان سعودی، ارمنستان، رژیم اشغالگر قدس، عمان و ترکیه جایگاه بهتری نسبت به ایران دارند.

بُعد مصرف و بهره‌برداری از غذا

در تعریف اجلاس جهانی غذا، به «غذای ایمن و مغذی که نیازهای غذایی را تامین می کند»، اشاره دارد. برای اطمینان از این که افراد رژیم غذایی «ایمن و مغذی» داشته باشند، کافی نیست که تنها، مواد غذایی قابل دستیابی بوده و در دسترس خانوار قرار داشته باشد، بلکه در اینجا چندین عنصر دخیل هستند: انتخاب کالاهای خوراکی، نگه داری از آن ها، آماده کردن غذا و همچنین جذب مواد مغذى.

از شاخص های مهم در ارزیابی این بعد امنیت غذایی، شاخص شیوع سوء تغذیه است. این شاخص درصد افرادی را در هر کشور نشان می دهد که مصرف مواد غذایی ناکافی داشته اند و درواقع کالری مورد نیاز برای یک زندگی سالم و فعال را دریافت نکرده اند. بر اساس اطلاعات سازمان کشاورزی و غذای ملل متحد ۶.۵ درصد از مردم ایران دچار سوءتغذیه هستند. آذربایجان، رژیم اشغالگر قدس، ترکیه، عربستان سعودی، قطر، عمان و ارمنستان کشورهایی هستند که در منطقه در وضعیت بهتری نسبت به ایران قرار دارند.

بُعد ثبات و پایداری

امنیت غذایی وضعیتی است که در یک لحظه یک روز یا یک فصل اتفاق نمی افتد، بلکه وضعیتی دائمی و بر مبنای پایداری است. مفهوم ثبات و پایداری در حقیقت مربوط به سه بعد دیگر امنیت غذایی است: موجود بودن مواد غذایی، دسترسی به آن ها و مصرف مواد غذایی در تمامی زمان ها، بدون وجود هیچ گونه تهدیدی. از شاخص های تاثیرگذار بر سنجش پایداری امنیت غذایی ارزش واردات مواد غذایی به کل صادرات است. این شاخص که توسط سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد ارائه می شود، میزان ثبات و پایداری منابع ارزی برای واردات مواد غذایی را به نمایش می گذارد.

نیروهای کلیدی تاثیرگذار بر امنیت غذایی

در ادامه نیروهای کلیدی تاثیرگذار بر امنیت غذایی جمهوری اسلامی ایران بر اساس هر بعد امنیت غذایی مورد بررسی و شناسایی قرار می گیرد:

نیروهای کلیدی تاثیرگذار بر بعد فراهمی امنیت غذایی

فراهمی غذا متاثر از سه عامل: تولید، تجارت و ذخیره سازی است. تولید داخلی محصولات کشاورزی از کلیدی ترین اجزای امنیت غذایی است که برآیند مولفه هایی چون منابع پایه تولید (آب و خاک)، سرمایه گذاری در بخش کشاورزی، پشتیبانی و حمایت موثر از تولید، سرمایه انسانی ماهر، کمیت و کیفیت نهاده های تولید، نظام دانش، فناوری و اطلاعات، نظام مدیریت تولید و فراوری محصولات کشاورزی و نگرش نظام مند به زنجیره ارزش است.

نیروهای کلیدی تاثیرگذار بر بعد دسترسی امنیت غذایی

در موضوع «دسترسی به غذا»، دسترسی فیزیکی و دسترسی اقتصادی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بهبود دسترسی به غذا تحت تاثیر عواملی چون دسترسی تولیدکننده و مصرف کننده به بازار، قدرت خرید خانوار، میزان درآمد و اشتغال و پشتیبانی از اقشار آسیب پذیر است. در بین این عوامل، قدرت خرید خانوار نقش بسیار مهم و تعیین کننده ای دارد.

نیروهای کلیدی تاثیرگذار بر بعد استفاده و بهره برداری

سومین بعد امنیت غذایی استفاده و بهره وری از غذا یا «مصرف و سلامت غذا» است که به الگوی مصرف و ویژگی های این الگو وابسته است. طراحی این الگو باید بر مبنای اصول علمی (تامین مقادیر کافی انرژی، پروتئین، ویتامین و ریزمغذی ها) و انطباق با ظرفیت های منابع آب و خاک، فرهنگ غنی ایرانی – اسلامی، قیمت تمام شده سبد غذایی، ارتقاء سلامت جامعه و ترکیب جمعیت باشد. سایر عوامل اثرگذار بر این رکن شامل سلامت غذا، دانش غذا و تغذیه، سوءتغذیه، تنوع غذایی و کیفیت آب آشامیدنی است. قابل ذکر است که سلامت غذا در دو رکن فراهمی و دسترسی نیز بسیار حائز اهمیت است و موضوع غذای سالم باید «از مزرعه تا سفره» مدنظر باشد.

نیروهای کلیدی تاثیرگذار بر بعد ثبات و پایداری

بعد چهارم امنیت غذایی ثبات و پایداری در سه رکن فراهمی، دسترسی و مصرف است. عوامل بی ثباتی و ناپایداری در رکن فراهمی غذا در کشور عمدتا شامل سرمایه گذاری و حمایت ناکافی و غیر هدفمند از تولید، بهره برداری غیراصولی و خارج از توان اکولوژیک منابع پایه و طبیعی، تغییر اقلیم و پیامدهای ناشی از آن، بلایای طبیعی، مخاطرات بیولوژیک و تکانه های سیاسی است. عوامل بی ثباتی و ناپایداری در رکن دسترسی به غذا عمدتا شامل نوسانات قیمتی، تغییرات مکرر سیاست های اقتصادی تکانه های سیاسی و اجتماعی، تورم، کاهش قدرت خرید و ناپایداری منابع درآمدی و اشتغال است. عمده ترین عوامل بی ثباتی و ناپایداری در رکن مصرف غذا نیز نگرانی از کیفیت، سلامت و تقلبات محصولات غذایی و تبلیغات غیرواقعی در حوزه محصولات غذایی است.

نظام مسائل امنیت غذایی جمهوری اسلامی ایران

در ادامه، نظام مسائل امنیت غذایی جمهوری اسلامی ایران تحلیل و عوامل موثر در هر یک از ابعاد مختلف این حوزه شناسایی شد. در بعد «موجودی»، ۲۹ عامل کلیدی از جمله کمبود آب، خشکسالی های مکرر، کاهش نیروی کار جوان و محدودیت های مالی برجسته شدند. در بعد «دسترسی»، ۵۶ عامل موثر مانند نوسانات قیمت غذا، سیاست های ناهماهنگ حکومتی، هزینه های بالای حمل و نقل و فرصت های شغلی محدود تشخیص داده شد. همچنین در بعد «مصرف و بهره برداری»، ۳۵ عامل کلیدی نظیر ناکافی بودن برنامه های آموزشی در مدارس و جوامع، شیوع بیماری های مرتبط با تغذیه، سوء تغذیه ناشی از فقر و کمبود مواد غذایی و کمبود خدمات بهداشت روانی و حمایت های اجتماعی تعیین شد. در نهایت، در بعد «ثبات و پایداری»، ۳۱ عامل از جمله ضعف در اجرای قوانین حفاظت از جنگل ها، وابستگی به سوخت های فسیلی برای تولید انرژی، فقدان سیاست های مالی مناسب در زمان بحران و نبود تدابیر موثر برای کنترل نوسانات ارزی شناسایی شدند.

جمع بندی

امنیت غذایی به عنوان یکی از مسائل حیاتی توسعه پایدار، دارای چهار بعد کلیدی شامل موجودی، دسترسی، استفاده و بهره برداری و ثبات و پایداری است. در ایران، با وجود تامین بیش از نیاز انرژی غذایی، چالش هایی مانند کمبود آب، نوسانات قیمت، ضعف در سیاست گذاری و سوء تغذیه، امنیت غذایی را تهدید می کند. عوامل محیطی، اقتصادی و اجتماعی از جمله دلایل بی ثباتی این حوزه به شمار می روند. سیاست های کلان کشور بر تامین غذا و بهبود دسترسی تمرکز دارند، اما خلاهایی در اجرا و هماهنگی وجود دارد. تحلیل نظام مسائل امنیت غذایی ایران نشان می دهد که تحقق امنیت غذایی پایدار نیازمند مدیریت بهینه منابع، تقویت تولید داخلی و ارتقای سطح رفاه جامعه است.

این مطالعه در مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری در سال 1403 انجام شده است.