رمزنشان اجتماعی

یکی از پدیده های نوین در دنیای امروز، وب نسل سوم (وب 3) یا شبکه غیرمتمرکز است. وب 3، به دنبال ایجاد پلتفرم هایی است که افراد اجتماع بتوانند بدون نیاز به واسطه ها با یکدیگر تعامل کنند و از هک، جعل و سرقت اطلاعات در امان باشند. این نسل جدید از شبکه اطلاعات سبب پیدایش یک نظام ارزش جدید با نام «توکن» یا رمزنشان شده است. در سال 2020 میلادی مفهوم جدیدی به نام رمزنشان اجتماعی (Social Tokens) نیز وارد عرصه وب 3 شد. از آنجا که ادبیاتی برای تبیین این مفهوم شکل نگرفته است، این گزارش سیاستی درصدد است تا تعریفی دقیق از رمزنشان اجتماعی ارائه دهد.

ضرورت و اهداف پژوهش

رمزنشان اجتماعی نمایشگر دیجیتال ارزش تولید شده در یک شبکه اجتماعی غیرمتمرکز است. این رمزنشان مانند سایر رمزدارایی ها، غیرمتمرکز است و روی یک بلاکچین (معمولا بلاکچین اتریوم) ساخته می شود. به زبان ساده، رمزنشان اجتماعی راهی برای تشویق افراد به کار در پروژه های مشترک در یک سازمان غیرمتمرکز خودمختار در ازای یک رمزدارایی است. رمزنشان اجتماعی مانند سایر فناوری های نوین، فرصت ها و مخاطراتی را به دنبال خواهد داشت. این رمزنشان می تواند با غیرمتمرکز کردن نظام مالی فضای مجازی در وب 3 و تعامل مستقیم تولیدکننده محتوا با مخاطب خود، وابستگی اقتصاد تولید محتوا در شبکه اینترنت را به تبلیغات کاهش دهد و با تمرکززدایی از اقتصاد شبکه اینترنت، سبب توزیع قدرت و ثروت حاصل از تولید محتوا شود. از این رو در این پژوهش به مطالعه اهمیت، فرصت ها و مخاطرات رمزنشان اجتماعی و ارائه راهکارهایی جهت حل این مسائل پرداخته شده است.

مفهوم دائو و رمز نشان

با توجه به غیرمتمرکز بودن فضای وب 3، سازمان هایی در این بستر شکل گرفته است که برای اداره یک نهاد و اجتماع، به نهاد مدیریت مرکزی نیاز ندارد. به این گروه ها «سازمان غیرمتمرکز خودمختار» یا به اختصار «دائو» گفته می شود. دائو عبارت از اداره گروهی از افراد که منافع و اهداف مشابهی دارند که بدون نیاز به نهادهای سنتی است. این مفهوم از طریق علاقه مندان به رمزدارایی ها و فناوری «بلاکچین» رایج شده است. بنابراین در دائو فعالیت دارای ارزش است و برای نشان دادن این ارزش و مبادله و تقسیم آن به نمایشگری به نام رمزنشان نیاز است.

به طور کلی یک نشان چیزی است که نمایش دهنده یک دارایی (ارزش) یا حق استفاده است؛ مانند یک اسکناس که نشان دهنده مقدار معینی از یک کالاست یا یک بلیت اتوبوس که نشان دهنده حق استفاده از صندلی آن اتوبوس برای مسیر مشخص و زمان محدود است. در فضای مجازی، یک رمزنشان، نمایش دهنده دیجیتالی یک دارایی فیزیکی یا مجازی (ارزش) یا یک حق است. این حق می تواند در قراردادی هوشمند شکل بگیرد. برای مثال، براساس قراردادی هوشمند در یک شرکت غذایی، اگر کسی ده نفر را درکانال این شرکت عضو کند، می تواند یک هفته غذای رایگان دریافت کند. از این رو قرارداد هوشمند و تحقق شرط آن، خود نوعی رمزنشان برای اثبات نتیجه قرارداد است.

رمزنشان اجتماعی

رمزنشان انگیزشی برای حق دسترسی به خدمات تعریف شده در یک سازمان غیرمتمرکز خودمختار (DAO) را رمزنشان اجتماعی می گویند. این مفهوم معمولاً تعویض پذیر، قابل انتقال و غیرثابت است. به زبان ساده، راهی برای تشویق افراد به کار در پروژه های مشترک در یک DAO در ازای یک رمزارز است. این رمزنشان می تواند در ازای سایر رمزارزها یا امتیازات ویژه در جامعه ای که رمزنشان با آن مرتبط است، مبادله شود؛ مانند دسترسی به محتوای خاص یا حق رأی در تصمیم های راهبردی آینده.

همان طور که گفته شد، نشان ها و رمزنشان ها نمایش دهنده یک ارزش یا حق هستند. در رمزنشان اجتماعی، این ارزش در نمونه های شخصی و انجمنی آن، به شکل مانیتایز شده شهرت و اعتبار یک شخص یا انجمن نمود پیدا می کند و در رمزنشان سکو، نمایش دهنده ارزشی است که به دلیل فعالیت کاربران در پلتفرم تولید شده است.

همانطور که اشاره شد رمزنشان های اجتماعی دارای انواع متفاوتی هستند که در ادامه به آن ها اشاره شده است:

۱. رمزنشان اجتماعی شخصی

این رمزنشان ها را افراد، برای ارائه خدمات ممتاز به مخاطبان خود صادر می کنند. این خدمات می توانند شامل دسترسی به پاتوق های اختصاصی، جلسات پرسش و پاسخ زنده و… باشند.

• مثال: رمزنشان «الکس ماسمج»(Alex Masmej) به سرمایه گذارانی که حداقل ۵۰۰۰ رمزنشان الکس داشته باشند، امکان دسترسی انحصاری به خبرنامه و چت خصوصی تلگرام او را می دهد.

۲. رمزنشان اجتماعی انجمن

رمزنشان های انجمن راهی برای دسترسی به جامعه ای خاص هستند و توسط یک انجمن، معمولاً سازمانی خودمختار و غیرمتمرکز، صادر و کنترل می شوند. هدف این رمزنشان ها جذب اعضای جامعه از طریق محتوای انحصاری و مزایایی مانند دسترسی به کالاهایی با نسخه محدود، دسترسی اولیه به محتوا و ورود به رویدادهای خصوصی است.

• مثال: رمزنشان های هواداری باشگاه های ورزشی مانند «پاری سن ژرمن»، «آث میلان»، «منچسترسیتی»، «بارسلونا» و «پورتو» به طرفداران حق رأی در مورد مسائلی مانند طراحی کالاها و سفرهای باشگاه را می دهند.

۳. رمزنشان اجتماعی سکو

این رمزنشان ها نشان دهنده نوعی فعالیت در سکوهای اجتماعی هستند. این فعالیت ها می توانند شامل هر چیزی، از خواندن همه مقالات در یک وب سایت تا اشتراک گذاری تصاویر باشد.

• مثال: سکوهایی که رمزنشان اجتماعی تولید می کنند مانند «استیمیت» (Steemit) که بر اساس فعالیت کاربران در تولید محتوا به آن ها پاداش می دهد.

فرصت ها و مزایای رمزنشان اجتماعی

این فناوری مانند سایر فناوری های نوین، فرصت ها و مزایایی را به دنبال خواهند داشت. برخی از این فرصت های فناوری عبارتند از:

• تنظیم روابط دولت و مردم: دولت می تواند به وسیله رمزنشان اجتماعی، بین برخی از خدمات دولتی و فعالیت های مردمی رابطه برقرار کند؛
• مردمی سازی فرایندها: دولت می تواند از این فرصت برای مردمی سازی بسیاری از فرایندها استفاده کند، مثلا می تواند بخش بزرگی از نظارت بر عملکرد افراد و نهادهای خصوصی را به مردم بسپارد و پاداش هر بازخورد و گزارش را با رمزنشان اجتماعی بدهد؛
• کاهش فساد: ساخت یک دائو برای تنظیم روابط بین دولت و شهروندان موجب می شود وظایف اداری بین آحاد جامعه و نظارت عموم مردم بر شرکت ها و دستگاه ها تقسیم شود که می تواند به کاهش فساد در لایه های میانی اقتصادی و سیاسی کشور منجر شود؛
• تقویت اقتصاد تولیدکنندگان محتوای دیجیتال: تقسیم ثروت حاصل از داده در شبکه و تسهیل تامین مالی جمعی توسط رمزنشان اجتماعی و استقلال تولیدکنندگان محتوا از تبلیغات و شرکت های واسطه، سبب تقویت اقتصادی آن ها می شود.

مسائل رمزنشان اجتماعی

با توجه به این که گسترش فناوری بلاکچین وبه طور کلی وب نسل سه در عرصه های مختلف، اتفاقی است که به زودی رخ خواهد داد، شناسایی نقاط خطرآفرین این فناوری امری مهم و ضروی است. در ادامه به برخی از این چالش ها اشاره شده است.

• عدم تعریف قانونی و حقوقی مفاهیم و اصطلاحات زیست بوم رمزنشان اجتماعی؛
• ناشناخته بودن رمزنشان اجتماعی در جامعه به دلیل تازگی و نبود آموزش همگانی برای چنین فناوری هایی؛
• امکان استفاده از گروهک های تروریستی از رمزنشان اجتماعی برای ارتباط های اجتماعی و مالی؛
• عدم ثبات قیمت رمزنشان های اجتماعی؛
• امکان ایجاد شبکه های اجتماعی ضدامنیتی.

ارائه پیشنهادهایی جهت توسعه و بهبود شرایط رمزنشان اجتماعی

با توجه به منویات مقام معظم رهبری در مورد سیاست های کلی نظام، مبنی بر مردمی سازی، تمرکززدایی و انعطاف پذیری قوانین و با توجه به این که نمی توان از شیوع این دسته فناوری های نوظهور جلوگیری کرد باید در راستای استیفای حداکثری از مزایا و پیشگیری از معایب، سیاست های تنظیم گرانه اتخاذ کرد. در نهایت پیشنهادهای این گزارش عبارت است از:

• ساماندهی سازمان های غیرمتمرکز خودمختار؛
• پیامدشناسی پذیرش قانونی فناوری های رمزنشان اجتماعی و دائو؛
• ساماندهی سکوهای تولید رمزنشان اجتماعی؛
• تعریف و طبقه بندی حقوقی و استفاده از محیط آزمون تنظیم گری؛
• ایجاد زیرساخت برای توسعه رمزنشان های اجتماعی داخلی؛
• آموزش همگانی و نخبگانی و نظارت بر صرافی ها، سکوها و ناشران.

جمع بندی

در سال 2020 میلادی مفهوم جدیدی به نام رمزنشان اجتماعی وارد عرصه نسل سوم اینترنت (وب 3) شد. رمزنشان اجتماعی، رمزنشان انگیزشی برای حق دسترسی به خدمات تعریف شده در یک سازمان غیرمتمرکز خودمختار است. این رمزنشان معمولا تعویض پذیر، انتقال پذیر و غیرثابت است و به سه نوع شخصی، انجمن و سکو تقسیم می شود. این رمزنشان می تواند با غیرمتمرکز کردن نظام مالی فضای مجازی در وب 3 و تعامل مستقیم تولیدکننده محتوا با مخاطب خود و با تمرکززدایی از اقتصاد شبکه اینترنت، سبب توزیع قدرت و ثروت حاصل از تولید محتوا شود. اما رمزنشان اجتماعی با مسائلی همچون عدم تعریف قانونی و حقوقی، ناشناخته بودن و امکان ایجاد شبکه های اجتماعی ضدامنیتی روبه رو است. از این رو باید در راستای استیفای حداکثری از مزایا و پیشگیری از معایب، سیاست های تنظیم گرانه ای در این حوزه اتخاذ شود.

این مطالعه در اندیشکده دینا با همکاری سید محمدحسین موسوی و مرتضی انصاری در سال 1402 انجام شده است.