بررسی و تحلیل چشم اندازهای تحولات بحرین
پس از جدایی بحرین از ایران در اواخر دوران پهلوی دوم و به طور اخص پیروزی انقلاب اسلامی با ماهیت و ایدئولوژی شیعه، روابط و ارتباطات کشور بحرین با جمهوری اسلامی ایران با فراز و نشیب های مواجه شد. اکثریت اهل تشیع و حاکمیت گروه اقلیت اهل تسنن و از طرف دیگر ارتباط گسترده سران آل خلیفه با عربستان، کشورهای غربی و حتی رژیم صهیونیستی، ساختار نظام سیاسی این کشور را با بحران مشروعت و تزلزل مواجه کرد. روابط ایران و کشور بحرین پس از مطرح شدن حرکت های مردمی موسوم به بیداری اسلامی و حمایت ایران از این جنبش ها و اعدام برخی سران مخالف به اتهام ارتباط با ایران، منجر به تیرگی و قطع ارتباط طرفین شد.سران آل خلیفه کوشیدند از راه های گوناگون حمایت کشورهای جبهه ی عربی و فرامنطقه ای را به خود جلب کنند.
اهمیت و ارزش تحقیق
همسایگی کشور بحرین با جمهوری اسلامی و به طور اخص پیوست فرهنگی و مذهبی اکثریت با آموزه ها و اهداف شیعه و از طرف دیگر اتحاد و ائتلاف تاریخی حاکمیت بحرین با کشور انگلستان اهمیت و همچنین ارتباطات مستقیم غیرمستقیم اقتصادی ـ سیاسی نظام سیاسی حاکم بر بحرین با کشورهای جبهه عربی و رژیم صهیونیستی و همچنین نوع نگاه آن ها به مسائل داخلی، منطقه ای و بین المللی ایران من جمله مسئله انرژی هسته، سیاست های منطقه ای و جهانی محور مقاومت، روند تحولات بحرین را برای جمهوری اسلامی ایران مهم و کلیدی تلقی کرده است. در همین چارچوب ضروری است نگاه و رصد دقیقی از روند تحولات این کشور صورت گیرد تا بتوان در سایه آن تصمیمات راهبردی مطلوب ارائه داد.
روند تحولات کشور بحرین
بحرین مدعی نظام سیاسی مشروطه موروثی در منطقه خاورمیانه است. آل خلیفه که قدرت را از سال 1820 قدرت را در دست گرفتند و تحت سرپرستی و اتحاد بریتانیا قرار گرفتند. 197 استقلال خود را از بریتانیا اعلام کردند و در سال 2002 قانون اساسی این کشور مبتنی بر اصول حقوق اسلامی فقه و کامن لا به تصویب رسید
این کشور همزمان با فعالیت جوانان در کشورهای عربی موسوم به بیداری اسلامی نیز شرکت کردند. نظام سیاسی که از ساختار موروثی و غیر دموکراتیک و اهل تسنن می باشد، بر اکثریت شیعه حکومت می کنند؛ همین امر باعث شد که به فعالیت های جوانان و فعالین به شدت برخورد و بسیاری از آن ها را اعدام و از حضور در ایران منع کند. آن ها که نظام سیاسی خود را متعهد به اهداف و ایدئولوژی وهابیت و عربستان می دانند، در راستای اهداف آن در منطقه گام برمی دارند. در همین چارچوب انواع تبعیض های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را علیه شیعیان اعمال می کنند؛ همین امر سبب استمرار تنش های قومی و مذهبی دراین کشور شده است. این دولت با ارتباط با کشوهایی مختلف منطقه چون عربستان سعودی، رژیم صهیونیستی و دیگر سرمایه گذاری های بانکی و مالی بستر توسعه و پیشرفت اقتصادی خود را برای کشور خود ایجاد کنند.
کنش های منطقه ای و بین المللی و فرامنطقه ای بحرین
این کشور سیاست های منطقه ای خود را هم راستا با شورای همکاری خلیج فارس و منافع کشورهای عربی قرار داده است. به عنوان مثال در سال 2016 روابط خود را با ایران و سپس در سال 2016 با روسیه و سپس همانند کشورهای جبهه عربی روابط خود را با قطر قطع کرد. همچنین دخالت در مسئله بحران یمن، موضع گیری در مسئله برجام، عادی سازی روابط با رژیم صهیونیستی و… در همین چارچوب است که این کشور در مسائل منطقه به صورت غیرمستقل عمل می کند. در روابط بین الملل هم بنابر ائتلافی که عربستان با کشورهای غربی و به طور اخص ایالت متحده آمریکا دارد، فعالیت و جهت گیری می کنند. پس از آزاد سازی کویت و نقش فعال بحرین در حمایت از کویت، اتحاد و ائتلاف این کشور با آمریکا بیشتر شد؛ به طوری که اکتبر 1991 توافقنامه نظامی میان بحرین و ایالت متحده آمریکا امضا شد که بر اساس آن آمریکا حق ورد به بنادر و پایگاه دریایی دراین کشور تاسیس کرد.
مواضع بحرین در مسائل منطقه ای مرتبط با ایران
یکی از مسائلی که طی یکی دو دهه ی اخیر در روابط منطقه ای و بین المللی ایران مهم بوده است، پرونده ی هسته ای بود. زمانی که این پرونده به چالش میان ایران و آمریکا تبدیل شد، در سال 2007 از عواقب احتمالی درگیری میان ایران و ایالت متحده آمریکا احساس ناخشنودی کردند. پس از توافق ایران و آمریکا در قالب برجام برخی گزارش ها حاکی از حمایت شورای همکاری خلیج فارس از این اقدام بود؛ اما به تدریج با پیروزی ترامپ در انتخابات آمریکا و خروج وی از برجام، مورد تایید و حمایت مقامات بحرین قرار گرفت. ” خالد بن احمد آل خلیفه” در واکنش به این اقدام می گوید: «اگر برجام دیگری در کار باشد که کارآمد بوده باشد و جلوی دست یابی ایران به سلاح هسته ای، توسعهی برنامه های موشکی و سیاست های مخرب ایران در سطح منطقه را بگیرد ما از برجام جدید حمایت می کنیم».
با پیروزی بایدن در انتخابات ریاست جمهوری و مطرح شدن مسئله احیای برجام، کشور بحرین ازجمله کشورهای بود که تلاش کرد در روند مذاکرات قرار گیرد. سلمان بن حمد آل خلیفه در تماس تلفنی با بنامین نتانیاهو بر ازسرگیری مذاکره با ایران در قالب مبنا قراردادن مسائل گسترده تر چون برنامه های موشکی، محدودیت سیاست ها و اقدامات منطقه ای و حمایت ایران از گروه های شیعی و… تاکید داشت.
مواضع در مسئله یمن:
این کشور در مسئله درگیری های داخلی یمن کوشید با تشکیل ائتلافی شامل کشورهای عربستان، امارات، سودان، مصر و کویت در ششم فروردین 1394 به طور مستقیم در یمن حضور پیدا کنند. هرچند پنج سال بعدازاین تجاوز بیرون آمد اما کماکان حمایت های سیاسی از اقدامات عربستان در یمن را اعلام کرده است. همزمان با پیروزی باید در آمریکا و تاکید وی بر حل مسئله یمن، وزیر خارجه بحرین نیز بر حل وفصل این چالش تاکید داشت.
کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در سال 1994 تصمیمی مبنی بر لغو تحریم های درجه دو و سه علیه رژیم صهیونیستی اعلام کردند که مورد موافقت سران بحرینی قرار گرفت. این کشور سرانجام در 11 سپتامبر 2020 به طور رسمی رژیم صهیونیستی را به رسمیت شناخت و با امضای سندی در منامه روابط دیپلماتیک خود را پایه ریزی کردند.
چشم انداز روابط و تحولات بحرین با ایران
تحولات و روابط آینده بحرین زیر سایه سه مسئله ی اساسی روابط با ایران، دخالت ها و عربستان و عادی سازی روابط با رژیم صهیونیستی خواهد بود. نظام اقلیتی حاکم بر بحرین از ابزارها و روش های مختلفی جهت عدم تاثیرپذیری شیعیان از انقلاب اسلامی ایران جلوگیری کند. همچنین ساختار نظام سیاسی پادشاهی، موروثی و مبتنی بر ارتباط گسترده با عربستان وهابی، امکان انجام اصلاحات را دراین کشور از میان برده است؛ این امر به بحران مشروعیت دراین کشور منتهی شده است. مسئله ارتباط و عادی سازی برخی کشورهای عربی ازجمله بحرین با رژیم صهیونیستی میتواند تبعات مختلف امنیتی چون شکاف و انشقاق در جهان اسلام، نارضایتی ملت های عرب علیه دولت های خود، تنش و دودستگی در جهان اسلام و تامین مطلوب تر امنیت و منافع رژیم صهیونیستی منجر شود.
راه کارها و پیشنهادات راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران.
با توجه به اشتراکات فرهنگی، مذهبی و تمدنی اکثریت مردم بحرین با ایران، می بایست اقدامات راهبردی زیر در دستور کار قرار گیرد
1- تدوین برنامه های راهبردی ایران و بحرین با مبنا قراردادن مسائل مختلف، هدف گذاری، امکان سنجی و نگاه ساختاری به مسائل این کشور
2- به رغم اشتراکات فرهنگی و تمدنی اما چند سال اخیر در اثر ملاحظات سیاسی، روابط دو کشور قطع شده است؛ لذا می بایست تعاملات فرهنگی بیشتر مبنای تعاملات و روابط میان دو کشور قرار گیرد
3- توانمند سازی اکثریت شیعیان بحرین از طریق افزایش سطح علمی و مهارتی باعث می شود که آن ها در نظام سیاسی بحرین جایگاه واقعی خود را پیدا کنند؛ لذا باید این امر در دستور کار قرار گیرد.
4- ازآن جایی که هرگونه ارتباط و تعامل ایران با کشور بحرین تحت تاثیر تعامل و ارتباط ایران با عربستان است؛ می بایست اقدامات لازم برای بهبود روابط ایران و عربستان برداشته شود.
جمع بندی
کشور بحرین اشتراکات فرهنگی و مذهبی با جمهوری اسلامی ایران دارد. این کشور که در دهه آخر دوران پهلوی از ایران جدا شد، اکثریت جامعه آن را شیعیان تشکیل می دهند که تحت حکومت اقلیت سنی قرار دارند. حاکمان این کشور به نام آل خلیفه از همان ابتدای تاسیس تاکنون روابط و تعاملات گسترده ای با انگلستان، آمریکا و کشورهای جبهه عربی داشتند؛ اما با پیروزی انقلاب اسلامی با ماهیت شیعی، این تعاملات بیشتر و بیشتر شد. تحولات موسوم به بیداری اسلامی و حمایت مستقیم و غیرمستقیم ایران از جنبش های مردمی و برخورد خشن و اعدام منتقدان آل خلیفه سبب تیرگی روابط ایران با بحرین و کشورهای موسوم به شورای همکاری خلیج فارس شد. شورایی که در مسائل منطقه ای، بین المللی و فراجهانی تحت تاثیر ایدئولوژی وهابیت و منافع عربستان و کشورهای غربی ـ صهیونیستی قرار دارند. جمهوری اسلامی ایران که اشتراکات فرهنگی و مذهبی با اکثریت مردم کشور بحرین دارد می تواند این مقوله را به عنوان اقدامات راهبردی جهت تعاملات و ارتباطات خود قرار دهد.
این مطالعه در مرکز مطالعات راهبردی شبه جزیره توسط سید ابوالحسن میری در سال 1400 انجام شده است.
