قیمت نفت در واکنش به جنگ

با حمله رژیم صهیونیستی به ایران، تحت حمایت ایالات متحده آمریکا، موج جدیدی از ناامنی و تشنج در منطقه غرب آسیا ایجاد شد. این تجاوز سرآغاز جنگ میان ایران و رژیم صهیونیستی بود که می تواند تبعات مختلفی هم برای منطقه و هم برای جهان داشته باشد. به دلیل ماهیت پیش خور بازارهای نفتیو واکنش آن نسبت به ریسک های ژئوپلیتیکی، یکی از این تبعات احتمالی جنگ، افزایش قیمت نفت و مشتقات آن است که می تواند به اقتصادهای وابسته به واردات نفت از منطقه ضربه بزند. از این رو سنجش میزان اثرگذاری این جنگ بر قیمت های جهانی نفت برای بسیاری از دولت ها به منظور تنظیم رفتار خود در مواجهه با جنگ ضروری به نظر می رسد.

ضرورت و اهداف پژوهش

خاورمیانه به عنوان کانون استراتژیک تامین انرژی جهان، همواره یکی از حساس ترین نقاط در معادلات ژئوپلیتیکی بوده است. هرگونه تشدید تنش در این منطقه، به ویژه درگیری مستقیم میان جمهوری اسلامی ایران و رژیم صهیونیستی، ریسک اختلالات مهم و ساختاری را در بازارهای جهانی نفت ایجاد می کند که پیامدهای آن نه تنها محدود به منطقه نیست، بلکه به سرعت در زنجیره های تامین، قیمت گذاری و تعادل عرضه و تقاضای انرژی جهان بازتاب می یابد. این گزارش تحلیلی، بر ارزیابی این پیامدها و راهکارهای کاهش آسیب پذیری بازار تمرکز دارد.

دلالت های افزایش قیمت نفت

در ادامه به برخی از عواملی که می تواند به افزایش قیمت نفت طی منازعه ایران و اسرائیل منجر شود، پرداخته می شود:

تشدید نااطمینانی و شوک قیمتی اولیه

به صورت کلی بازارهای نفتی به سرعت نسبت به افزایش ریسک های ژئوپلیتیکی واکنش نشان می دهند. این واکنش ناشی از بیم مضاعف فعالان بازار و افزایش چشم گیر حق بیمه ریسک سیاسی در نرخ های قیمت نفت است. بنابراین افزایش نا اطمینانی در بحران فعلی می تواند عامل اصلی ایجاد شوک اولیه قیمت و نوسانات شدید در بازار باشد.

نقش حیاتی تنگه هرمز در تامین انرژی جهان

تنگه هرمز، با عبور تقریباً ۲۰ درصد نفت خام صادراتی جهان و حدود ۳۰ درصد تجارت گاز طبیعی مایع یک گلوگاه استراتژیک حیاتی است. تهدیدات مکرر ایران به بستن این گذرگاه، حتی اگر عملی نشود، از طریق ایجاد شوک روانی بازار، می تواند موجب افزایش ۱۰ تا ۳۰ دلاری قیمت نفت در بازار شود. تجارب دوران جنگ ایران – عراق و حملات سال ۲۰۱۹ به نفتکش ها نشان می دهد که هرگونه اخلال در ترافیک این گذرگاه، تبعات فوری و شدید قیمتی به دنبال دارد.

آسیب پذیری صادرات نفت ایران در شرایط بحران

صادرات نفت ایران، با حجم روزانه ۱.۵ تا ۲ میلیون بشکه، علیرغم محدودیت های تحریمی آمریکا، نقشی غیرقابلانکار در بازارهای چین و هند دارد. در شرایطی که بازار تحت محدودیت تولید اوپک پلاس قرار دارد، اختلال هرچند کوچک در این بخش، می تواند موج جدیدی از افزایش قیمت ها را به دنبال داشته باشد و فشار تورمی را تشدید کند.

ریسک سرایت منازعات به دیگر مناطق تولیدکننده

حمله سپتامبر ۲۰۱۹ به تاسیسات نفتی عربستان سعودی که موجب توقف ۵.۷ میلیون بشکه نفت در روز شد، نمونه آشکاری از پیامدهای سرایت تنش ها به زیرساخت های انرژی در کشورهای ثالث است. چنین اتفاقی قیمت نفت را بیش از ۲۰ درصد در کوتاه مدت افزایش داد. درگیری میان ایران و رژیم صهیونیستی احتمال هدف قراردادن زیرساخت های نفتی کشورهای مهم منطقه مانند عربستان، امارات و عراق را افزایش می دهد و می تواند تعادل عرضه جهانی را به شدت به هم بزند و قیمت ها را به سطوح سه رقمی سوق دهد.

پاسخ ها و پیامدهای جهانی

طبیعتا کشورهای مختلف تلاش خواهند کرد تا از افزایش قیمت ناشی از کاهش عرضه جلوگیری کرده و یا آثار آن را کاهش دهند. استفاده از ذخایر استراتژیک نفتی آمریکا و سایر کشورها، ابزاری موقت برای تعدیل شوک های عرضه است؛ با این حال تجربه بحران اوکراین در سال ۲۰۲۲ نشان داد که اثر این مداخله ها نهایتا کوتاه مدت و محدود است. افزایش تولید اوپک پلاس نیز راهکاری دیگر است. این راهکار نیز به به دلیل تاثیرپذیری از ملاحظات سیاسی، حفظ سهم بازار و روابط استراتژیک اعضای اصلی مانند عربستان سعودی نمی تواند راهکار بلندمدت مطمئنی باشد.

با این تفاسیر بایستی پیامدهای کاهش عرضه و افزایش قیمت را سنجید. یکی از این پیامدها کاهش تقاضا در سطح جهانی است. ادامه روند افزایش قیمت های نفت (بالاتر از ۱۲۰ دلار برای هر بشکه) مکانیسم های تعدیل طرف تقاضا را تحریک خواهد کرد که شامل «کاهش رشد اقتصادی کشورهای عمده واردکننده مانند چین و اتحادیه اروپا»، «تسریع در سیاست های بهره وری انرژی و کاهش وابستگی» و «توسعه و سرمایه گذاری روبه رشد در انرژی های جایگزین و تجدیدپذیر» خواهد شد. اگرچه کاهش تقاضا در میان مدت باعث تعدیل قیمت ها خواهد شد، اما در کوتاه مدت قادر به مهار کامل شوک های عرضه و نوسانات قیمتی نخواهد بود .

تحلیل آسیب پذیری اقتصادی کشورهای مختلف در مواجهه با شوک های نفتی

در این راستا می توان با توجه به وابستگی کشورها به نفت خاورمیانه و افزایش ۲۰ دلاری قیمت نفت، تاثیر اقتصادی آن بر تولید ناخالص داخلی تخمین زده است:

ارزیابی و تحلیل

• ژاپن و کره جنوبی: این دو کشور با وابستگی بالای بیش از ۸۰ درصد به نفت خاورمیانه، بالاترین سطح حساسیت را در مقابل اختلالات لجستیکی زنجیره تامین دارند. وابستگی به منابع انرژی جایگزین داخلی محدود بوده و بخش بزرگی از نفت وارداتی آن ها از منطقه مذکور تامین می شود. ایجاد شوک در عرضه و یا وقفه در تامین می تواند به طور مستقیم رشد اقتصادی این کشورها را تحت تاثیر منفی قرار دهد.
• هند: هند با ترکیب آسیب پذیری بالا و وابستگی قابل توجه (۶۰٪) به نفت خاورمیانه و رشد سریع مصرف انرژی، در معرض ریسک گوناگونی است. علاوه بر شوک مستقیم بر کسر تجاری/مالی، افزایش بهای انرژی می تواند به احساس نارضایتی ساختاری در کشور اثرگذار باشد که این بخش عمده ای از برنامه های توسعه اقتصادی این کشور را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
• اتحادیه اروپا: با وجود تلاش های قابل توجه برای تنوع بخشی به منابع انرژی، وابستگی حدود ۴۵ درصدی این مجموعه به نفت خاورمیانه به معنی ساختار شکننده تامین در مسیرهای خطوط واردات و ضعف در جایگزینی منابع سریع منجر به کاهش انعطاف پذیری اتحادیه اروپا در مواجهه با شوک های نفتی می شود. این موضوع اثرات اقتصادی و سیاسی قابل توجهی در این منطقه ایجاد خواهد کرد.
• چین: چین با وابستگی متوسط به نفت منطقه (۵۰٪) و اهمیت رهبری اقتصادی جهانی، آسیب پذیری نسبی دارد، اما سرمایه گذاری های گسترده این کشور در منابع انرژی جایگزین و زیرساخت های انتقال انرژی می تواند تا حدی اثرات منفی شوک های نفتی را کاهش دهد.
• ایالات متحده آمریکا: بالاترین سطح خودکفایی نفتی به دلیل تولید گسترده نفت شیل (بیش از ۱۳ میلیون بشکه در روز) و مدیریت موثر ذخایر استراتژیک نفت، نقش کلیدی در کاهش اثرات شوک های نفتی ایفا می کند. به همین دلیل، آمریکا کمترین آسیب پذیری اقتصادی را در بین کشور های جدول نشان می دهد، و می تواند تا حدی ثبات بازار های جهانی نفت را تضمین نماید.

جمع بندی

با حمله رژیم صهیونیستی به ایران، موج جدیدی از ناامنی و تشنج در منطقه غرب آسیا ایجاد شد. هرگونه تشدید تنش در این منطقه، ریسک اختلالات مهم و ساختاری را در بازارهای جهانی نفت ایجاد می کند که پیامدهای آن نه تنها محدود به منطقه نیست، بلکه به سرعت در زنجیره های تامین، قیمت گذاری و تعادل عرضه و تقاضای انرژی جهان بازتاب می یابد. طبیعتا کشورهای مختلف تلاش خواهند کرد تا از افزایش قیمت ناشی از کاهش عرضه جلوگیری کرده و یا آثار آن را کاهش دهند. استفاده از ذخایر استراتژیک نفتی آمریکا و سایر کشورها و افزایش تولید اوپک پلاس راهکارهای کوتاه مدت موجود هستند؛ با این حال به نظر نمی رسد این راهکارها در بلندمدت بتوانند جوابگو باشند. همچنین کاهش تقاضا در سطح جهانی در میان مدت می تواند به کاهش قمیت ها منجر شود ولی در کوتاه مدت کم اثر خواهد بود. با این تفاسیر و با بررسی وارد کنندگان عمده نفت از منطقه، میزان آسیب پذیری آن ها محاسبه و تحلیل شد.

این مطالعه در اندیشکده سرآمد در سال 1404 انجام شده است.