دیپلماسی ورزشی کشور قطر

در دهه اخیر، کشورهای حاشیه خلیج فارس از صنعت ورزش برای برندسازی و بازاریابی استفاده کرده اند و در این زمینه موفقیت های بسیاری نیز به دست آورده اند. لذا استفاده از تجربیات این کشورها می تواند جمهوری اسلامی ایران را در مسیر پیشرفت از زمینه دیپلماسی قرار دهد. قطر از جمله کشورهایی است که در چند دهه اخیر با اتخاذ «راهبرد ورزشی فعال» در سیاست خارجی، آن را به میدان سیاست خارجی و روابط بین الملل گره زده است و از این طریق منافع راهبردی خود را دنبال می کند. جمهوری اسلامی ایران نیز می تواند با استفاده از تجربیات قطر که حاصل از میزبانی جام جهانی 2022 و جام ملت های آسیا 2023 به این مهم دست یابد.

ضرورت و اهداف پژوهش

ورزش نقش بسزایی در سیاست بین الملل دارد و در ابعاد قدرت نرم و قدرت سخت (اقتصادی، تجاری و سرمایه گذاری) در سیاست خارجی دولت ها نقش آفرینی می کند. در بستر تحولات جدید اکثر کشورهای جهان به ویژه دولت های خاورمیانه به دنبال اثرگذاری در صنعت ورزش و توسعه سیاست های تجاری و اقتصادی خود در این چارچوب هستند. یکی از دولت هایی که در سال های اخیر در حوزه ورزش حضور فعال داشته است، قطر است. قطر با تصمیم فدراسیون جهانی فوتبال این شانس را پیدا کرد که میزبان پربیننده ترین رویداد ورزشی دنیا باشد. از همین رو این گزارش به دنبال این است تا ابعاد دیپلماسی ورزشی قطر و حوزه های توسعه و سرمایه گذاری ورزشی آن را مشخص کند تا بتواند زمینه های همکاری ایران با قطر را در حوزه ورزشی جستجو کند.

دیپلماسی ورزشی «شورای همکاری خلیج فارس»

«دیپلماسی ورزشی» استفاده استراتژیک از رویدادهای ورزشی به وسیله دولت ها برای ایجاد تصویر بین المللی مطلوب است. در دیپلماسی ورزشی، سیاست با استفاده از مفاهیم دیگر همچون ورزش، ملی گرایی، تجارت و دیپلماسی به طور جدایی ناپذیری باهم پیوند می خورد. در این چارچوب کشورهای شورای همکاری خلیج فارس راهبرد «دیپلماسی ورزشی فعال» را در هزاره سوم دنبال کرده اند. در دو دهه اخیر، منطقه خلیج فارس میزبان چندین رقابت بزرگ بود و ورزش به عنوان کانون برندسازی و بازاریابی شهرهای دبی، ابوظبی، منامه و دوحه قرار گرفته است.

درواقع در دو دهه اخیر در کشورهای حاشیه خلیج فارس صنعت ورزش رونق گرفته و این دولت ها اهمیت استفاده از ورزش های جهانی (به ویژه رویدادهای بین المللی برجسته همانند مسابقات «اتومبیل رانی فرمول یک» و جام جهانی) را برای قدرت نرم و دیپلماسی عمومی درک کرده اند. چندین دولت خلیج فارس از طریق حمایت مالی و سرمایه گذاری مستقیم در لیگ ها و رویدادهای برتر، به دنبال ارتقای جایگاه خود در رتبه بندی فیفا و کسب مدال های المپیک هستند. همچنین کانال های تلویزیونی همانند «بین اسپورت»، «شبکه ورزشی ابوظبی» و «دبی اسپورت» در حال تبدیل شدن به قطب اصلی تولید و پخش تلویزیونی هستند و بسیاری از روزنامه نگاران ورزشی، پخش کنندگان، تحلیلگران و مفسران را جذب می کنند.

زمینه و اهداف پروژه دیپلماسی ورزشی قطر

فضای ورزشی (اعم از میادین مسابقات، رسانه های ورزشی، طرفداران و علاقه مندان) زمینه بسیار خوب و سریعی برای شناساندن و فرستادن پیام و اطلاع رسانی به وجود می آورد. به گونه ای که یکی از وجوه دیپلماسی غیررسمی در قالب دیپلماسی ورزشی با هدف استفاده از ورزش برای کسب سایر مقاصد و تامین منافع ملی محسوب می شود. بر همین اسلوب، در دستگاه سیاست خارجی دوحه، پرداختن به امر ورزش در جایگاه یکی از استراتژی های مهم این کشور مطرح شده و با هدف شناسایی و تقویت حضور قطر در مجامع بین المللی به تصویب رسیده و متعاقبا مجموعه دستورالعمل های عملیاتی از سوی رئیس دولت ابلاغ شده است.

دیپلماسی نرم و تقویت سیاست همسایگی قطر

قطر برای تقویت قدرت نرم خود، بسته ای را برای تقویت رابطه با جهان و همسایه ها ارائه کرده است. مقامات قطر آمادگی خود را برای همکاری ورزشی با کشورهای همسایه اعلام کرده اند و از آن ها خواسته شده بود تا در جام جهانی قطر به این کشور کمک کنند. راهبردهای قطر با همسایه ها اغلب در قالب دیپلماسی ورزشی عملیاتی شده و این کشور از طریق دیپلماسی ورزشی درصدد نفوذ بر همسایه ها، توسعه گردشگری بلند مدت با همسایه ها، ارائه تصویر «شهروند خوب جهانی» از خود تنوع اقتصادی، برتری و ارائه خود به عنوان یک رهبر در منطقه در ابعاد فرهنگی و ورزشی است. قطر برای نیل رسیدن به اهداف خود راهبردهای «دوری از دشمنی با همسایه ها»، «تقویت چهره فرهنگی قطر»، «آگاهی از دستاوردهای قطر»، «نمایش فداکاری با ارزش های جهانی» و «جذب سرمایه گذاری خارجی» را در پیش گرفته است.

«دیپلماسی فوتبال» قطر و توسعه پیوند اقتصادی و فرهنگی با جهان

رابطه بین قدرت نرم یک کشور از طریق میزبانی رویدادهای بزرگ همانند المپیک و جام جهانی تقویت می شود. با رویداد جام جهانی ۲۰۲۲، وزارت خارجه قطر به دنبال این بود تا نشان دهد که چگونه ورزش به توسعه صلح، بهبود زیرساخت ها، مشروعیت و تغییر تصویر خاورمیانه کمک می کند و فضای تعامل مثبت بین منطقه و جهان را فراهم می گرداند. به همین خاطر، بخش بزرگی از تمرکز ورزشی قطر حوزه فوتبال است. رویکرد قطر به «دیپلماسی فوتبال» بر مبنای سه عنصر اصلی است که اهداف مکملی را در سطح جهانی دنبال می کنند. «شناسایی و برنامه ریزی برای توسعه و کشف استعدادهای داخلی»، «جذب سرمایه گذاری و حمایت های خارجی» و «میزبانی از طیف گسترده رویدادهای ورزشی» از جمله اهداف سه گانه این کشور در حوزه دیپلماسی فوتبال است.

اتهام «ورزش شویی» و چالش صنعت ورزش قطر

این اصطلاح در سال های اخیر باب شده است و راجع به سیاست های ورزشی کشورهای حوزه خلیج فارس استفاده می شود. بسیاری از تحلیلگران حقوق بشری معتقدند که دولت ها از ورزش برای ارائه تصویر مثبت از خود استفاده می کنند و تلاش می کنند تا تصویر سیاه کشورها در زمینه حقوق بشر و شرایط بد کارگران خارجی را تطهیر کنند. کشور قطر علی رغم تلاش برای تطهیر خود در مقابل نهادهای حقوق بشری اما متهم به نقض حقوق بشر در حوزه مختلف ازجمله ورزش است. مدعیان حقوق بشر معتقدند که قطر در فعالیت های ورزشی حقوق مهاجران کارگر رعایت نمی کند و در سایر حوزه ها ازجمله حمایت از گروه های تروریستی نیز فعال است؛ لذا سیاست دیپلماسی ورزشی باعث تطهیر چهره آن خواهد شد.

پتانسیل صنعت ورزش قطر

قطر در حوزه های مختلف ورزشی درصدد سرمایه گذاری است، شناسایی این حوزه ها در ابعاد سیاسی، اقتصادی و قدرت نرم می تواند زمینه همکاری با این کشور را در آینده در صنعت ورزش فراهم کند:

سیاست تنوع اقتصادی برای گذر از اقتصاد غیر انرژی

سیاست دیپلماسی ورزشی قطر برای ارائه تصویری از این کشور به عنوان کشوری پیشرفته بدون توجه به انرژی است. درواقع قطر می خواهد نشان دهد که از منابع انرژی می توان برای سیاست اقتصادی متنوع بهره جست. دیپلماسی ورزشی می تواند بر معیار سلامت جامعه و تنوع بخشیدن به بخش گردشگری و اقتصاد غیر هیدروکربنی کمک کند. از آنجایی که قطر از دیپلماسی ورزشی برای بهبود موارد فوق کمک گرفته است، لازم است که تجربه آن استفاده شود.

سرمایه گذاری قطر در حوزه آکادمی ورزشی

قطر مبلغ زیادی را در توسعه استعدادهای داخلی سرمایه گذاری کرده است. در سال ۲۰۰۴ آکادمی چند رشته ای اسپایر تاسیس شد و از آن به بعد خود آکادمی به طرز چشمگیری موفق بوده است و نتایج ۱۵ سال بعد، به صورت پیوسته شروع به نشان دادن کرد. به عنوان نمونه موفقیت غافلگیرکننده قطر در جام ملت های آسیای ۲۰۱۹ و 2023 گواهی بر کیفیت این آکادمی بود. بهترین گل زن این مسابقات، مهاجم و ستاره قطر یعنی المعز علی از محصولات آکادمی اسپایر و فارغ التحصیلان آن بود. این آکادمی به شکل گسترده ای بر رده های سنی زیر ۲۳ سال کار می کند و در چند سال گذشته در ورزش های مختلف نتایج درخشانی را به دست آورده است.

زمینه های همکاری در پزشکی ورزشی

بازار جهانی فیزیوتراپی و پزشکی ورزشی در سال 2020، حدود 8.2 میلیارد دلار تخمین زده شد و پیش بینی می شود که تا سال 2027، 8.3 درصد رشد داشته باشد و به رقم 14.9 میلیارد دلار برسد. قطر دارای امکانات پزشکی ورزشی آینده نگرانه مانند بیمارستان سبیتار در دوحه است که اولین مرکز تخصصی حوزه پزشکی ورزشی در منطقه است و توسط فیفا به عنوان یک مرکز عالی پزشکی ورزشی مورد تایید قرار گرفته است. درواقع قطر با داشتن بهترین زیرساخت های ورزشی جهان موقعیت خود را به عنوان یک مقصد ورزشی جهانی تثبیت کرده است.

راهکارهایی برای جمهوری اسلامی ایران برای بهره گیری از تجربیات قطر

یکی از راهکارهای کشور قطر برای گذر از اقتصاد غیر انرژی، استفاده از صنعت ورزش برای اقتصاد متنوع، به ویژه در بخش گردشگری است؛ از آنجا که قطر در حوزه صنعت ورزش کشور موفقی بوده است، لازم است از تجربه های این کشور استفاده کرد.

• در کشور قطر «کمیته عالی تحویل و میراث» وظایف سرمایه گذاری ها و مدیریت جام جهانی را بر عهده دارد. ایران باید سازوکارهای اجرایی و دامنه فعالیت های «کمیته عالی تحویل و میراث» را بشناسد و از طریق نهادهای مختلف مربوط با آن وارد روابط دیپلماتیک شود. استفاده از طرح های این کمیته می تواند برای آینده ورزش ایران مفید باشد.
• قطر در حوزه سرمایه گذاری بر روی آکادمی ورزش بسیار فعال است. به عنوان نمونه آکادمی اسپایر از نمونه های موفق سرمایه گذاری کشور قطر است. ایران باید از تجربیات چنین آکادمی در حوزه ورزش استفاده کند و با آن همکاری داشته باشد.
• پتانسیل برگزاری مسابقات مختلف ورزشی در قطر نشان از آن دارد که فارغ از جام جهانی این کشور به یک قطب اصلی دیپلماسی ورزشی در جهان تبدیل شده است. وزارت ورزش، فدراسیون فوتبال و سایر فدراسیون های ورزشی ایران باید طرح و برنامه های را برای توسعه دیپلماسی ورزشی قطر و استفاده از امکانات و تجربه های آن را برنامه ریزی کنند.

جمع بندی

«دیپلماسی ورزشی» استفاده استراتژیک از رویدادهای ورزشی به وسیله دولت ها برای ایجاد تصویر بین المللی مطلوب است. در دو دهه دیپلماسی ورزشی و صنعت ورزش به عنوان کانون توجه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به ویژه قطر تبدیل شده است و اهمیت این موضوع در سیاست «تنوع اقتصادی» آن مشهود است. از جمله مهم ترین اهداف قطر در این زمینه می توان به تقویت سیاست همسایگی، توسعه پیوند اقتصادی و فرهنگی با جهان و رفع اتهام «ورزش شویی» از ورزش قطر اشاره کرد. این کشور در حوزه های مختلف ورزشی درصدد سرمایه گذاری است. شناسایی این حوزه ها در ابعاد سیاسی، اقتصادی و قدرت نرم می تواند زمینه همکاری با این کشور را در آینده در صنعت ورزش فراهم کند. جمهوری اسلامی ایران نیز می تواند از تجربیات قطر در این زمینه استفاده کند.

این مطالعه در موسسه پژوهشی فرهنگ دیپلماسی و گفتگو توسط محسن کشوریان آزاد در سال 1401 انجام شده است.