واکاوی اقدامات سازه ای ترکیه در حوضه آبریز فرامرزی ارس

حوضه آبریز رودخانه ارس یکی از حوضه های آبریز اصلی فرامرزی در ترکیه است که به دلیل وجود زیست بوم هایی نظیر منابع آب شیرین و تالاب ها از اهمیت ویژه ای برخوردار است. اطلاعات سازمان اقدامات هیدرولیکی ترکیه ادعا می کند که این کشور قادر خواهد بود پس از تکمیل ابرپروژه های سازه ای خود در حوضه آبریز فرامرزی ارس، حدود ٨٣ درصد از پتانسیل این حوضه آبریز در خاک خود را کنترل کند. در صورت تحقق این امر، خسارات جبران ناپذیری بر پیکره ی آبی این حوضه مشترک با ایران وارد خواهد شد. تغییر کیفیت آب ارس و پروژه های توسعه ای در بالادست این حوضه آبریز، در ترکیه، باعث کاهش دبی آورده این رودخانه و افزایش آلاینده ها می شود. این تغییرات نقش به سزایی در اقتصاد و ابعاد مختلف امنیت ایران، به ویژه در منطقه شمال غرب کشور، خواهد داشت.

ضرورت و اهداف پژوهش

بهره برداری از آب در حوضه های آبریز فرامرزی به طور مستقیم تحت تاثیر مناسبات سیاسی و امنیتی بین دولت ها است و می تواند راهبردهای سیاستی و امنیتی دولت ها را تحت تاثیر قرار دهند. شواهد متعدد از سیاست ها و برنامه های دولت مردان کشور ترکیه نشان می دهد که این کشور برای تامین نیازهای داخلی، بهبود شرایط اقتصادی و همچنین کسب نفوذ و قدرت سیاسی و مصادره کردن آب در منطقه، طرح ها و برنامه های جدی برای استفاده از آب به عنوان ابزاری استراتژیک، سیاسی و امنیتی دارد. این درحالی است که آب یک منبع صرفا ملی نیست و ماهیت اشتراکی دارد. گزارش حاضر به بررسی اقدامات ترکیه در حوضه آبریز فرامرزی ارس و معرفی بخشی از ابرپروژه داپ (پروژه ای که حوضه آبریز فرامرزی ارس و همچنین بخش هایی از حوضه آبریز فرامرزی دجله و فرات را پوشش می دهد) می پردازد. در این گزارش تلاش شده است که به بررسی سازه های ساخته شده، در دست ساخت و برنامه ریزی شده ترکیه در این حوضه فرامرزی پرداخته شود.

آسیب شناسی و بررسی چالش های حوزه آبریز ارس

تغییر کمیت و کیفیت جریان ورودی از رودخانه ارس به ایران می تواند منطقه آزاد تجاری ماکو و منطقه آزاد ارس، که نقش مهمی در اقتصاد کشور دارند، را متضرر کنند. همچنین دشت مغان که ١٠ تا ١۵ درصد امنیت غذایی ایران را تامین می کند، تحت تاثیر این موضوع قرار می گیرد. این در حالی است که طبق اظهارات معاون حفاظت و بهره برداری آب منطقه ای اردبیل، ورودی سد ارس در سال ١۴٠٢ به کمتر از ٢٣ متر مکعب رسیده در حالی که در سال های گذشته این میزان ورودی بیش از ١٠٠ متر مکعب بوده است. تغییر کیفیت آب ارس و پروژه های توسعه ای در بالادست در ارمنستان و ترکیه از جمله عواملی هستند که می توانند بر شدت مناقشه میان کشورهای ساحلی ارس بیفزایند. علاوه بر چالش های اقتصادی، عوامل ذکر شده کاهش آورد ارس و افزایش آلاینده ها (در اثر کاهش دبی آبی) را موجب خواهند شد.

تحلیل و بررسی سدهای ترکیه در حوضه آبریز ارس

بنابر آمار سازمان اقدامات هیدرولیکی ترکیه، میانگین پتانسیل حوضه آبریز ارس در کشور ترکیه برابر ۴,۴٧٣ میلیون مترمکعب در سال است و این یعنی ترکیه، ٨٣ درصد از پتانسیل حوضه آبریز ارس در خاک خود را کنترل خواهد کرد. بررسی ها نشان می دهد که کشور ترکیه در این حوضه آبریز تا قبل سال ٢٠٠٠ میلادی، چهار سد با مجموع ظرفیت ۶٢١ میلیون مترمکعب برای اراضی به وسعت تقریبی ٩٧,٠٠٠ هکتار داشته است و از سال ٢٠٠٠ تا سال ٢٠٢٠، پنج سد با مجموع ظرفیت ٨۴۶ میلیون مترمکعب برای اراضی کشاورزی به وسعت ١٢۴,٠٠٠ هکتار به بهره برداری رسانده است. به عبارتی کشور ترکیه در حال حاضر می تواند، حدود ١,۴۶٨ میلیون مترمکعب از آب حوضه آبریز فرامرزی ارس را مهار کند. این کشور از سال ٢٠١۴ شروع به احداث هفت سد دیگر نیز کرده است. مجموع ظرفیت سدهای در دست احداث ترکیه برابر ١,٨٧۴ میلیون مترمکعب برای اراضی کشاورزی به وسعت تقریبی ٧٠,٠٠٠ هکتار است. کشور ترکیه هفت سد برنامه ریزی شده نیز در دستور کار دارد. این سدها با ظرفیت ۴٠١ میلیون مترمکعب، حدود ٧٠,٠٠٠ هکتار اراضی کشاورزی را آبیاری خواهند کرد. در صورت اتمام طرح های مذکور، ترکیه قادر خواهد بود به میزان ٣,٧۴٣ میلیون مترمکعب از منابع داخلی خود را در این حوضه آبریز مهار کند.

پیشنهادات سیاستی ارائه شده جهت بهبود حوزه آب های فرامرزی ایران

ایران از نظر امنیت در حوزه های آب شرب، کشاورزی، اقتصادی، انرژی و محیط زیست به شدت به منابع آبی این حوضه آبریز وابسته است. در این راستا، تغییر کمیت و کیفیت جریان ورودی از رودخانه فرامرزی ارس به ایران، که بخش اعظم آن از کشور ترکیه سرچشمه می گیرد، در اثر کنترل آب می تواند امنیت آب شرب، امنیت غذایی کشور، امنیت انرژی و محیط زیست را به مخاطره جدی بیندازد. بر این اساس موارد زیر توصیه می شود:

• دیپلماسی آب برای ایران در حوضه آبریز فرامرزی ارس نیازمند استفاده از ابزارهای نوین از جمله دیپلماسی عمومی، دیپلماسی رسانه‌ای و دیپلماسی علمی است. استراتژی همسو و همه ‌جانبه برای متقاعد کردن مردم، متخصصان و سیاست‌گذاران آبی کشورهای ساحلی حوضه آبریز ارس، به ویژه ترکیه، باید با استفاده از این ابزارها تدوین شود. ضروری است که این استراتژی با توجه به منافع جمهوری اسلامی و شیوه اجرایی مناسب واقعی شود، زیرا شواهد نشان می ‌دهند که در این زمینه کشور اقدامات کافی نکرده و نیاز به توجه ویژه دارند؛
• مدیریت آب در ایران، با مشکلاتی همچون بخشی ‌نگری، نادیده گرفتن آینده و راه ‌حل‌ های موقتی مواجه است. حوضه آبریز ارس نقش حیاتی در تامین آب نه تنها برای شمال غرب کشور، بلکه برای کل کشور دارد و حل مسائل به‌صورت موقت نمی ‌تواند پایداری و امنیت آبی کشور را فراهم کند؛
• در حوزه سیاستگذاری آب بطور عام، کشور نیازمند ظرفیت سازی های نهادی، سازمانی، اجتماعی و فردی است. آنچه کشور فاقد آن است و یا به خوبی به آن نپرداخته و بر روی آن سرمایه گذاری نکرده است، ظرفیت سازی های نهادی، سازمانی، اجتماعی و فردی در سطوح محلی تا بین المللی می باشد. این درحالی است که این گونه ظرفیت سازی ها، سال ها است که در دستورکار موسسات بین المللی قرار گرفته است.

جمع بندی

ترکیه از جمله کشورهای منطقه غرب آسیا است که در دهه های اخیر درصدد استفاده از منابع آبی خود و توسعه آب محور در راستای ایجاد قدرت اقتصادی، پیشبرد اهداف سیاسی و تبدیل آب به عنوان یک ابزار فشار سیاسی بوده است. بررسی ها نشان می دهد که کشور ترکیه در حوضه آبریز فرامرزی ارس تا قبل سال ٢٠٠٠ میلادی، چهار سد با مجموع ظرفیت ۶٢١ میلیون مترمکعب برای اراضی به وسعت تقریبی ٩٧,٠٠٠ هکتار داشته است و از سال ٢٠٠٠ تا سال ٢٠٢٠ ، تعداد پنج سد با مجموع ظرفیت ٨۴۶ میلیون متر مکعب برای اراضی کشاورزی به وسعت ١٢۴,٠٠٠ هکتار به بهره برداری رسانده است و در آینده نزدیک با احداث هفت سد دیگر، بخش اعظم ظرفیت های این حوضه آبریز را به اختیار خود درآورد. ایران از نظر امنیت در زمینه های آب شرب، کشاورزی، اقتصادی، انرژی و محیط زیست به شدت به منابع آبی این حوضه آبریز وابسته است لذا بهره برداری از این آب ها نیازمند رعایت دیپلماسی آب و مدیریت صحیح آن می باشد.

این مطالعه در اندیشکده رستار با همکاری حجت میان آبادی، سعید نسترنی عموقین و سیده زهرا قریشی در سال 1402 انجام شده ‌است.