آسیب شناسی تسهیلات ارزی بر ساخت داخل

صنعت ماشین‏ سازی یکی از مهم‏ترین صنایع رقابت‏ پذیر و اشتغال‏ زا در کشور است و علاوه بر تامین نیاز تولیدکنندگان داخلی، ارزش افزوده بالا، مزیت‏ های صادراتی و درآمدزایی بالایی را نیز برای کشور به همراه دارد. پیشرفت های تکنولوژی در دهه های اخیر در کنترل فرآیند و اندازه گیری پارامتر های مختلف صنعتی باعث شده است تا صنایعی مانند پتروشیمی، صنایع غذایی، صنایع خودرو سازی و دیگر صنایع، نیازمند دستگاه های صنعتی و ابزار آلات بسیار حساس و دقیق باشند. از این رو ماشین سازی با ساخت دستگاه ها و ماشین آلات تولید در اتوماسیون صنعتی نقش ویژه ای را ایفا می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

صنعت ماشین سازی در توسعه صنعتی کشورهای پیشرفته نقش پررنگی داشته است و توجه به آن نیز می تواند مزایا فراوانی به همراه داشته باشد. ماشین آلات خارجی به طور معمول دارای قیمت های بالایی هستند، بومی سازی آنها باعث کاهش قیمت ماشین آلات شده و هزینه های سرمایه گذاری ثابت واحدهای تولیدی و نیازهای ارزی را کاهش می دهد. هم چنین در مواردی که نیاز است در خط تولید نوآوری و ارتقاء کیفی محصولات انجام شود ماشین آلات خارجی نیازمند حضور شرکت های خارجی هستند که عموما متضمن هزینه های بالایی است اما ماشین آلات داخلی به راحتی توسط شرکت های سازنده ارتقا پیدا خواهند کرد که این موضوع در شرایط تحریم بسیار مهم تر خواهد شد زیرا در این شرایط بسیاری از شرکت ها حتی در ایران حضور پیدا نمی کنند. لازم به ذکر است که خدمات پس از فروش نیز در ماشین آلاتی که خرید خارج است بسیار دشوارتر از ماشین آلات داخلی است.

با توجه به این نکته که ماشین سازی صنعتی است که ارزش افزوده بالایی ایجاد می کند لذا تاثیر آن در اقتصادکلان نیز به وضوح قابل مشاهده خواهد بود. از این رو در این گزارش به بررسی مشکلات تسهیلات ارزی پیش روی صنعت ماشین آلات و ارائه راهکارهایی جهت حل این مسائل پرداخته شده است.

بررسی وضعیت صنعت ماشین آلات و مشکلات ناشی از تسهیلات ارزی بر آن

در داخل کشور طی سالیان گذشته به صنعت ماشین سازی توجه چندانی نشده است که آمار واردات ماشین آلات نشان دهنده این موضوع است. بنابر آمار گمرک جمهوری اسلامی ایران سالانه به طور متوسط 5.5 میلیارد دلار ماشین آلات صنعتی و تجهیزات وارد کشور شده هم چنین در بین بخش های مختلف صنعتی کشور بالاترین تراز تجاری منفی متعلق به ماشین سازی است. مجموع واردات ماشین آلات در سال های 1395 الی 1399، 4/27 میلیارد دلار و در همین بازه زمانی مجموع میزان تسهیلات ارزی دریافتی از صندوق توسعه ملی 3/15 میلیارد دلار است. تسهیلات ارزی دریافتی از صندوق توسعه به طور کلی می بایست صرف خرید ماشین آلات و دانش فنی شود. با توجه به این که هزینه دانش فنی در برابر هزینه تجهیزات پایین است، می توان نتیجه گرفت که این تسهیلات برای واردات ماشین آلات صرف شده است و بر طبق آمارهای مذکور بیش از 50 درصد واردات ماشین آلات در پنج سال گذشته با استفاده از تسهیلات ارزی صندوق توسعه انجام گرفته است. از این رو می توان نتیجه گرفت تسهیلات ارزی صندوق، باعث واردات و عدم استفاده از توان داخل شده است. در ادامه به برخی از مشکلات صنعت ماشین سازی که ناشی از تسهیلات ارزی می باشد، اشاره شده است:

فقدان تسهیلات ریالی برای طرح های ایجادی بزرگ

عمده واحدهای تولیدی بزرگ در کشور با استفاده از تسهیلات مالی ساخته می شوند. بانک ها و نهادهای مالی با توجه به ماهیت دیربازده بودن، حجم سرمایه گذاری بالا و ریسک های متعدد تمایلی به ارائه تسهیلات برای این طرح ها ندارند. لذا سرمایه گذاران به سمت صندوق توسعه ملی سوق پیدا می کنند و در حال حاضر مهم ترین منبع مالی برای دریافت تسهیلات در طرح های بزرگ، صندوق توسعه ملی شناخته می شود. تسهیلات صندوق نیز فقط به نیازهای ارزی طرح داده می شود و نیازهای ریالی آن تامین  مالی نمی شود. از طرفی بر مبنای اساسنامه صندوق، گیرندگان تسهیلات اجازه تبدیل ارز به ریال را ندارند. در نتیجه تامین مالی قسمت ریالی پروژه ناقص می ماند و عملا انجام پروژه متوقف خواهد شد.

بیش اظهاری در مبلغ ارزی درخواستی

همانطور که بیان شد برای هزینه های ریالی طرح های بزرگ، تسهیلاتی پرداخت نمی شود به همین منظور سرمایه گذاران تلاش می کنند تا با روش های مختلف تسهیلات ارزی خود را افزایش دهند تا نبود تسهیلات برای بخش ریالی طرحشان را جبران کنند. یکی از روش ها برای دریافت تسهیلات بیشتر، افزایش غیر واقعی مقدار سرمایه گذاری طرح و بیش اظهاری آن است که با این افزایش در مقدار تسهیلات ارزی، نبود تسهیلات برای هزینه های ریالی جبران شود. مسئولیت بررسی طرح توجیهی و میزان سرمایه گذاری طرح بر اساس نظامنامه تسهیلات ارزی صندوق بر عهده بانک عامل است که این مورد به شرکت های مشاور محول می شود و در این شرکت ها امکان افزایش میزان سرمایه گذاری به راحتی وجود دارد.

مشکلات فرآیند تعیین سهم بخش خارجی طرح ها

تسهیلات صندوق توسعه ملی مشمول قانون حداکثر استفاده از توان داخل است و به همین منظور پس از بررسی و تصویب اولیه طرح در بانک عامل، به منظور بررسی سهم داخلی و خارجی به وزرات صنعت و هیئت نظارت ارسال می شود. در فرایند بررسی طرح ها مشکلاتی وجود دارد که باعث رعایت نشدن قانون حداکثر استفاده از توان داخل و ضربه خوردن به تولید کنندگان ماشین آلات و تجهیزات داخلی خواهد شد و در نهایت منجر به جایگرینی ماشین آلات داخلی با واردات می شود. فساد در تعیین سهم داخلی و خارجی طرح ها، دقت پایین در تعیین بخش ساخت و اعلام مشخصات فنی بیش از حد نیاز صاحبان طرح جهت استفاده از تسهیلات ارزی از مشکلات این حوزه است.

پیشنهادات جهت حل مشکلات ناشی از تسهیلات ارزی بر ساخت داخل

ریشه اصلی مشکلات ناشی از تسهیلات ارزی بر ساخت داخل و واردات ماشین آلات، فقدان تسهیلات ریالی در کشور برای طرح های بزرگ است. به همین منظور راهکار اصلی این گزارش مبنی برطراحی مدلی برای اعطای تسهیلات ریالی در کنار تسهیلات ارزی صندوق توسعه است. از این رو در ادامه به ارائه راهکارهایی جهت حل این مشکلات پرداخته شده است:

تامین مالی ریالی از بورس در کنار تامین مالی ارزی صندوق

 بورس به عنوان یکی از منابع مالی ریالی مهم موجود در کشور است. از طرفی نقدینگی بسیار زیادی در اختیار مردم قرار دارد که در توسعه تولید و صنعت قرار نگرفته است. هم چنین تسهیلات ارزی صندوق توسعه ملی از طریق بانک های عامل پرداخت می شود و طرح های تامین مالی شده از بورس از تسهیلات ارزی بی بهره هستند. لذا می توان برای ایجاد تسهیلات ریالی در کنار تسهیلات ارزی صندوق توسعه ملی از هدایت نقدینگی سرگردان مردم در بورس استفاده کرد. در این صورت نه تنها مشکل فقدان تسهیلات ریالی حل خواهد شد بلکه بورس نیز می تواند در پروژه های ملی بزرگ نیز با همکاری صندوق مشارکت کند.

ایجاد پلتفرم یارانه سود برای تامین مالی از بورس فقط برای خریداران ماشین آلات داخلی

 صندوق توسعه ملی نه تنها برای خریداران ماشین آلات و تجهیزات ساخت داخل حمایت ندارد بلکه با پرداخت  تسهیلات ارزی  باعث عدم استفاده  از توان داخل می شود. واردات ماشین آلات فشار بسیار زیادی به نظام ارزی کشور وارد می کند و استفاده از تسهیلات ریالی برای خریداری ماشین آلات ساخت داخل می بایست مورد توجه قرار گیرد. به همین منظور با رویکرد توسعه صنعتی می بایست تمهیداتی در نظر گرفته شود که سرمایه گذاران به خرید ماشین آلات داخلی تشویق شوند به طورمثال می توان سود تامین مالی ریالی را برای خریداران ماشین آلات داخلی کاهش داد و یا دوره تنفس باز پرداخت را افزایش داد.

اصلاح مشکلات فرآیندی

 با توجه به محدودیت منابع ارزی، جلوگیری از بیش اظهاری و جلوگیری از دور زدن سهم ارزی و ریالی برای دریافت تسهیلات ارزی بیشتر، لازم است برای طرح ها به صورت پیش دستانه سقف مبلغ تسهیلات ارزی تعیین شود تا تسهیلات ارزی به صورت بهینه تخصیص یابد.

جمع بندی

صنعت ماشین‏ سازی یکی از مهم‏ترین صنایع رقابت‏ پذیر و اشتغال‏ زا در کشور است اما در داخل کشور طی سالیان گذشته به صنعت ماشین سازی توجه چندانی نشده است. بنابر آمار گمرک جمهوری اسلامی ایران سالانه به طور متوسط 5.5 میلیارد دلار ماشین آلات صنعتی و تجهیزات وارد کشور شده هم چنین در بین بخش های مختلف صنعتی کشور بالاترین تراز تجاری منفی متعلق به ماشین سازی است. علت این امر مشکلاتی هم چون  فقدان تسهیلات ریالی برای طرح های بزرگ، فساد در تعیین سهم داخلی و خارجی طرح ها، دقت پایین در تعیین بخش ساخت و اعلام مشخصات فنی بیش از حد نیاز صاحبان طرح جهت استفاده از تسهیلات است. به منظور حل این مشکلات راهکارهایی هم چون استفاده از بورس در ایجاد تسهیلات ریالی در کنار تسهیلات ارزی صندوق توسعه ملی، تعیین سقف مبلغ ارزی تسهیلات جهت جلوگیری از بیش اظهاری و جلوگیری از دور زدن سهم ارزی و ریالی اشاره کرده است. 

این مطالعه در اندیشکده پیشران توسط علیرضا شجاع مرادی، محمدرضا بهره مند و میثم نریمانی در سال 1400 انجام شده است.