منشور خصوصی سازی صنعت بذر و نهال کشور

صنعت بذر و نهال یکی از صنایع بسیار مهم در دنیا به شمار می رود؛ چراکه این صنعت با نیاز به غذا و خوراک به عنوان یکی از نیازهای حیاتی انسان و دیگر موجودات زنده سرو کار دارد. صاحب نظران، نیمه دوم قرن بیستم را عصر شکوفائی تولید محصولات کشاورزی و تقویت امنیت غذایی می دانند که سهم عمده این موفقیت ناشی از معرفی ارقام جدید گیاهی و نژادهای حیوانی، به دلیل افزایش تنوع و کیفیت است.  براین‌اساس نیاز به بازنگری در برنامه‌های اصلاح ارقام و توجه خاص به استفاده از فناوری‌ها روز جهانی در جهت افزایش تنوع ارقام و انتخاب مناسب‌ترین آن برای هر یک از شرایط متنوع اقلیمی و به‌ویژه خرد اقلیم‌ها، روزبه‌روز بیشتر احساس می‌شود. از آنجایی‌که اکنون اکثر تولید (رقم و هسته های اولیه) در کشور توسط موسسات تحقیقاتی سازمان تات کشاورزی تولید و سپس برای تکثیر نسل‌های بعدی در اختیار شرکت های خصوصی تولید کننده بذر و نهال قرار می‌گیرد، لازم است با توجه به نیاز بیشتر به تنوع و تکثر ارقام جدید و موفقیت جهانی در این زمینه، تجدید نظر اساسی در نظام مدیریتی این صنعت در کشور به‌همراه حمایت و پشتیبانی دولت از بخش خصوصی (حداقل در حد واحد های دولتی) ضروری بنظر می‌رسد.

ضرورت و اهداف پژوهش

بعد از جنگ جهانی دوم با تلاش گسترده کشورها، نهادهای بین المللی و همکاری مراکز علمی و تحقیقاتی ملی و فراملی، جامعه بشری توانست در نیمه دوم قرن بیستم شاخص های امنیت غذایی (کالری و پروتئین) را به سطح قابل قبول برساند و غذای کافی و متناسب با افزایش جمعیت جهان تامین کند. در ایران، اگرچه ظرف دهه های گذشته (از سال 1309) اقدامات نسبتا خوبی در زمینه معرفی ارقام جدید گیاهی و حیوانی صورت گرفته است و بسیاری از محققان معتقدند که حدود 50 درصد افزایش تولیدات گیاهی تنها به نوع رقم و بذر و نهال آن بستگی دارد؛ ولی تجدیدنظر اساسی در سیستم مدیریتی تولید و تکثیر بذر و نهال به تولید، معرفی ارقام جدید مناسب، مدیریت تکثیر و عرضه به کشاورزان کمک شایانی می کند. در ایران فرآوری و فناوری بذر، عمده ترین و اساسی ترین مشکل و گلوگاه در حوزه امنیت غذایی است که کمتر به آن توجه شده و اقدامات اجرایی چشمگیر و وسیعی چه از طرف بخش خصوصی و چه بخش دولتی تاکنون در این خصوص انجام نشده است. همین موضوع مهم ترین نقطه ضعف بذرهای تولید داخل در مقابل تولیدات شرکت های بذر خارجی است. از همین رو پژوهش حاضر اقدام به ارائه منشور خصوصی سازی صنعت بذر و نهال در کشور نموده است. تهیه و ارائه منشور خصوصی سازی صنعت بذر، در راستای اجرای اصل 44 قانون اساسی است که به موجب آن زمینه های لازم برای خصوصی سازی فرایندهایی همچون تحقیق، تولید، تامین، عرضه، ذخیره سازی و استاندارد سازی بذر در کشور، در جهت رفع عقب ماندگی های کشور نسبت به کشورهای هم تراز فراهم می شود.

آسیب شناسی وضع موجود تولید ارقام گیاهی و تامین بذر و نهال کشور

امروزه بازار جهانی تجارت بذر در اختیار هیچ دولتی نیست، بلکه شرکت های خصوصی بزرگ (عمدتا فراملی) بر آن حکومت می کنند و دولت ها در تولید و تکثیر و گواهی بذر و نهال عمدتا نقش حمایتی و نظارتی را بر عهده دارند تا بازار داخلی بصورت بازار آزاد رقابتی باقی بماند و از انحصار شرکت های بزرگ و اجحاف به کشاورزان جلوگیری شود. در ایران در سال 1382 با تصویب اولین قانون بذر ایران در مجلس شورای اسلامی، موسسه دولتی تحقیقات ثبت، کنترل و گواهی بذر و نهال تشکیل شد و تا امروز نیز نظام دولتی کماکان حاکم بر صنعت بذر باقی است. این وابستگی دولتی چالش های گوناگونی را برای صنعت بذر کشور به وجود آورده است. از جمله این چالش ها عبارتند از: «وابستگی تحقیقات به تخصیص اعتبار دولتی»، «وابستگی تحقیقات به دیدگاه متفاوت مدیران و محققان و سلایق آن ها» و «محرومیت تولیدکنندگان از دستیابی و انتخاب بذر برتر در سطح ملی و جهانی».

مقایسه صنعت بذر و نهال ایران با دیگر کشورها مشابه

در این قسمت تجارب دو کشور چین و ترکیه به لحاظ جدیدتر بودن تحول بذری و موفقیت آنان در صنعت بذر از چند جنبه مهم مورد بررسی قرار می گیرد:

واردات بذر

این فاکتور نشان دهنده آمادگی کشورها برای دسترسی و استفاده از آخرین دستاوردهای جهانی جهت افزایش تولیدات کشاورزی کشور است. به طور کلی میزان واردات بذر در کشور های پیشرفته بسیار بیشتر از کشورهای در حال پیشرفت و کشورهای کم نقش در صنعت بذر و نهال است. بیشترین مقدار و ارزش واردات در دنیا متعلق به آمریکا، فرانسه و هلند است. چین نیز پیشرفت قابل توجهی داشته است ولی هنوز به فاصله حدود 300 میلیون دلاری از فرانسه قرار دارد. بیشترین واردات چین بذرهای علوفه، آفتابگردان، سبزیجات و نهال میوه است. بیشترین واردات چین از کشور آمریکا و سپس کشورهای اروپایی است. ترکیه با اختلاف حدود 150 میلیون دلاری پایین تر از چین است و ایران نیز پایین تر از این دو کشور قرار دارد.

صادرات بذر

این فاکتور جدای از جنبه اقتصادی و ارزآوری، معرف توان علمی کشور است که این توان در کشورهای پیشرو در تحقیقات پایه نظام دولتی و در تحقیقات کاربردی (تولید واریته های برتر) بخش خصوصی به چشم می خورد. آمارها نشان دهنده این است که بیشترین صادرات متعلق به 3 کشور آمریکا، فرانسه و هلند است. کشور چین که هنوز هم بخش دولتی آن نسبتا فعال است، فاصله زیادی از 3 کشور ذکرشده قرار دارد. در عین حال چین پس از مکزیک دومین بازار صادرات بذر به ایالات متحده را در اختیار دارد. به نظر می رسد سیستم تولید بذر ترکیه بر اساس رقابت منصفانه بین بخش دولتی و خصوصی شکل گرفته است و به همین دلیل نسبت به ایران، که متاثر از انحصار شدید دولتی است، وضعیت بهتری دارد ولی باز هم در صادرات فاصله نسبتا زیادی با چین دارد.

 تعداد ارقام (واریته ها)

این فاکتور معرف فرصت انتخاب کشاورزان از واریته های عرضه شده متناسب با شرایط اقلیمی، میکروکلیما نوع خاک، میزان و کیفیت آب و امکانات در اختیار یا در دسترس خود است. هر چه واریته های در دسترس بیشتر و سازگاری های محلی افزون تر باشد، علاوه بر افزایش شانس انتخاب مناسب ترین رقم برای هر کشاورز، پایداری تولیدات هم بیشتر می شود. در این مورد، تعداد ارقام ثبت و معرفی شده در چین در سال های 2011 تا 2015 حدود 5000 رقم و در ترکیه در سال های 2010 تا 2017 حدود 600 رقم بوده است که 27 درصد آن توسط موسسات دولتی (عمدتا غلات و علوفه)، 3 درصد دانشگاه ها و 70 درصد بخش خصوصی بوده است. در ایران تعداد کل ارقام ثبت و معرفی شده در سال 2010 تا 2018(که عملا کلیه ارقام سنوات قبلی را نیز در بردارد) جمعا برابر 34 رقم است. عمده این ارقام نیز گندم، جو و تعداد محدود حبوبات است. ولی شوربختانه در خصوص نباتات صنعتی از قبیل ذرت، چغندر، پنبه، دانه های روغنی، سبزی و صیفی تعداد معرفی رقم توسط نظام دولتی اندک بوده است.

اصول پیشنهادی منشور خصوصی سازی صنعت بذر و نهال کشور

بر اساس چالش های موجود و تجارب موفق کشورهای پیشرو در کشاورزی در امر صنعت بذر و نهال، با خصوصی سازی این صنعت موارد ذیل محقق می گردد:

• کاهش بار مالی دولت، محدود شدن وظایف دولت به تحقیقات پایه و استفاده بخش خصوصی از فناوری های روز جهان،
• ایجاد فضای مناسب و تشویق و حمایت به‌نژادگران (اشخاص حقیقی و حقوقی) دراستفاده از ژرم پلاسم بومی و تبادل ژرم پلاسم مفید و سالم ملی و بین‌المللی،
• فراهم کردن ساختار خصوصی مناسب در صنعت بذر و نهال به منظور استفاده از فرصت‌های حاصل از جهانی شدن (استفاده از فناوری‌های نوین ملی و بین‌المللی و جذب سرمایه‌های بخش خصوصی ملی و بین‌المللی) و حفظ منافع کشور برای ارتقای امنیت غذایی آن.

جمع بندی

فرآوری و فناوری بذر عمده ترین و اساسی ترین مشکل و گلوگاه تولید و تامین بذر و نهال در کشور است که کمتر به آن توجه شده است. لذا با توجه به نیاز بیشتر به تنوع و تکثر ارقام جدید و موفقیت جهانی در این زمینه، تجدیدنظر اساسی در سیستم مدیریتی ضروری به نظر می رسد. از همین رو پژوهش حاضر اقدام به ارائه یک نقشه راه در قالب منشور خصوصی سازی صنعت بذر و نهال کشور نموده است. همچنین در پژوهش حاضر تجارب کشورهای دیگر بررسی و با ایران مقایسه شده است. پس از بررسی آسیب ها و مقایسه ایران با این کشورها، منشور خصوصی سازی صنعت بذر و نهال کشور ارائه شد که یکی از اصول آن فراهم کردن امکان و فرصت انتخاب، دسترسی و بهره مندی به برترین و مرغوب ترین بذر و نهال مورد نیاز در یک رقابت آزاد برای کشاورزان است.

این مطالعه در مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران با همکاری روجا کیان پور و احمد زارع فیض آبادی در سال 1401 انجام شده ‌است.