تجربیات جهانی فضای نوآوری؛ ارتباط دانشگاه با صنعت و جامعه

در دنیای امروز، ارتباط صنعت و دانشگاه نقش موثری در رشد و توسعه کشورها و حضور آن ها در جوامع بین المللی دارد. با توجه به رشد لحظه ای تکنولوژی و رقابت شدید بین کشورها در عرصه های مختلف اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، برخورداری از دانش روز و دستیابی به روش های نوین، بهترین راه حل برای گام برداشتن در مسیر پیشرفت در زمینه های گوناگون، به خصوص در عرصه تکنولوژی است. برای رسیدن به چنین هدفی مهم است که مراکز علمی، صنعتگران و بنگاه های اقتصادی کشور با یکدیگر تعامل داشته باشد. نکته قابل توجه این است که ایجاد ارتباط بین دانشگاه و صنایع اغلب باید از طریق ایجاد نیاز در این دو نظام شکل بگیرد؛ یعنی علاوه بر اینکه دانشگاه نیاز به درآمدهای پژوهشی و فناوری داشته باشد، صنعت نیز به دنبال به روزرسانی روش های تولید و کاهش هزینه های خود با کمک علم روز باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

یکی از دلایل عقب افتادگی ایران در حوزه علم و فناوری، نقش کم دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی در فرایند توسعه صنعتی است. نقش پررنگ دانشگاه ها در توسعه صنعتی، خود را در قالب شاخص درآمدهای اختصاصی حاصل از ارتباط با صنعت نشان می دهد. این درآمدها شامل قراردادهای ارتباط با صنعت، تعداد شرکت های اسپینافی ذیل دانشگاه، موسسات و شرکت های مشترک با صنعت، صدور لیسانس و فروش محصولات فناورانه می شود. دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی یکی از مهم ترین بازیگران در حل مسائل علم، فناوری و نوآوری جامعه و صنعت هستند؛ اما این زیرساخت ها به دلیل وجود موانعی مثل عدم اعتماد صنعت و جامعه به دانشگاه، وجود موانع مالی و طیف عظیمی از مشکلات حقوقی بین دانشگاه و صنعت، نتوانسته اند به خوبی ایفای نقش کنند. زیرساختی که بتواند بین دانشگاه و موسسات آموزش عالی با صنعت، جامعه و نهادهای دولتی ارتباط برقرار کند در ایران وجود ندارد. در صورت وجود چنین زیرساخت هایی می توان از ظرفیت این نهادها در راستای حل چالش های بین دانشگاه و صنعت استفاده کرد. باتوجه به اهمیت موضوع مذکور، پژوهش حاضر به دنبال بررسی حلقه های واسط بین دانشگاه و صنعت در جهان است.

نهادهای واسط (میانجی) و نقش های عمده آن ها

میانجی ها نهادهایی هستند که به عنوان واسطه بر روی جنبه هایی از فرآیند نوآوری میان دو یا چند بخش ایفای نقش می کنند. نقش های عمده میانجی ها را می توان به صورت زیر دسته بندی و تعریف کرد:

• مشاور: شرکت یا سازمانی است که نقش ارائه اطلاعات و هدایت در زمینه تشخیص، اکتساب و کاربردسازی در رابطه با مالکیت فکری یا دانش و قابلیت فناوری را بر عهده دارد.
• کارگزار: شرکت یا سازمانی است که نقش واسطه را در انجام داد و ستد فناوری و دانش فنی میان دو یا چند بخش ایفا می کند.
• تسهیل گر: شرکت یا سازمانی است که موجبات منتفع شدن سازمان ها از همکاری با یکدیگر را فراهم می آورد و به عنوان واسطه سعی می کنند با نزدیک کردن ادبیات و گفتمان دو سازمان، موجبات همکاری را فراهم کنند.
• تهیه کننده منابع: شرکت یا سازمانی است که در تامین بودجه، پشتیبانی مواد و ملزومات برای خروجی های نوآوری به طرفین کمک می کنند.

انواع نهادهای واسط

مطالعات صورت گرفته نشان می دهد نهادهای واسط به چهار شکل در سطح دنیا به وجود آمده اند که عبارتند از:

• نهادهای واسطی که در قلب یک صنعت بوجود آمده اند تا نیازهای آن صنعت را از طریق ظرفیت های نوآوری کشور حل کنند و یکی از این ظرفیت های نوآوری دانشگاه ها هستند؛
• نهادهای واسطی که در بستر دانشگاه شکل گرفته اند. چنین نهادهایی با عنوان دفتر ارتباط با صنعت شناخته می شوند. چنین نهادهایی به صورت کاملا تخصصی موانع بین دانشگاه و صنعت را رفع کرده اند؛
• نهادهای واسطی که به صورت اهرمی و به شکل شرکت یا سازمان های مستقل در دنیا وجود دارند. این نهادها به صورت مستقل از صنعت و دانشگاه، مسائل صنعت و ظرفیت های دانشگاه را شناسایی کرده و موانع بین آن را رفع می کنند؛
• نهادهایی که در قالب اتحادیه و انجمن، بستری برای ارتباط دانشگاه و صنعت شده اند.

در حال حاضر هیچ کدام از نهادهای واسط به جز دفاتر ارتباط با صنعت در ایران وجود ندارند و حتی این نهاد نیز با چالش های جدی مواجه است. اضافه شدن تسهیلگران ارتباط صنعت و دانشگاه، بدون افزودن بار مالی جدید به هیچ یک از نهادهای دانشگاهی و صنعتی می تواند بخش جدی از مشکلات هر دو نهاد را مرتفع کند.

تجربه ارتباط جامعه و صنعت با دانشگاه در کشورهای مختلف جهان

بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان می دهد که انواع مختلفی از تسهیلگرها و واسطه گرهای بین مراکز دانشی و صنعت وجود دارند که هرکدام به نحوی بین مراکز دانشی (دانشگاه ها، موسسات آموزش عالی، شرکت های دانش بنیان ذیل دانشگاه و …) و صنایع نقش آفرینی می کنند. این موسسات و شرکت ها نیز در قالب یک بخش تخصصی در بیرون از دانشگاه مثل مراکز نوآوری و در داخل پارک های علم، فناوری و نوآوری و دفاتر ارتباط با صنعت دانشگاه ها فعالیت می کنند. مراکز نوآوری دارای تقسیم  بندی های متفاوتی هستند که سه مورد از آن ها به شرح زیر است:

• مراکز نوآوری درون سازمانی: این مراکز، تمام فعالیت های مربوط به نوآوری از الهام ایده تا آماده کردن نمونه اولیه را در قالبی درون سازمانی انجام می دهند. معمولا این مراکز از نظر اندازه و تعداد کارکنان بزرگ هستند و حوزه فعالیت آن ها گسترده است؛
• مراکز نوآوری دانشگاهی: در این مدل، شرکت ها در یک دانشگاه سرمایه گذاری می کنند تا از طریق محققان آن دانشگاه بتوانند نوآوری فناورانه داشته باشند؛
• مراکز نوآوری اهرمی: این مراکز نوآوری، فعالیتی شبیه به شتاب دهنده ها دارند، شامل تعدادی متخصص و مربی هستند و با شرکت های بزرگ در ارتباط هستند و از این طریق به جذب استارت آپ ها می پردازند و از طرفی، برای این استارت آپ ها فرصت های کاری ایجاد می کنند تا کالا و محصولات خود را از طریق این کمپانی ها در بازار تست کنند.

تجربه ارتباط جامعه و صنعت با دانشگاه در ایران

دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی، یکی از بازیگران مهم زیست بوم علم و فناوری کشور هستند. افزایش نقش آن ها در این نظام به واسطه حل مسائل و نیازهای صنعتی، در نهایت موجب توسعه اقتصادی کشور خواهد شد. یکی از راهکارهایی که به واسطه آن می توان نقش دانشگاه ها در حل مسائل کشور را ارزیابی کرد، شاخصی است که به صورت «نسبت درآمدهای پژوهشی به کل درآمد دانشگاه» محاسبه می شود. بر اساس گزارش معاونت اداری، مالی و مدیریت منابع وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، نسبت کل درآمد پژوهشی دانشگاه های ایران به کل درآمد دانشگاه ها در دانشگاه های سطح یک، 10 درصد، سطح دو، 7/1 درصد و سطح سه و چهار، 7/0 درصد است. در حالی که میانگین درآمد پژوهشی دانشگاه های خارج از ایران و به ویژه آمریکا در سال 2018 معمولا بالای 10 درصد از کل درآمد دانشگاه بوده است و میانگین گردش مالی ناشی از ارتباط با صنعت برای هر دانشگاه معمولا بالای 50 میلیون دلار است. همچنین رتبه کشور ایران از نظر شاخص همکاری صنعت و دانشگاه در حوزه تحقیق و توسعه، بر مبنای گزارش سازمان مالکیت فکری جهانی در سال 2021، 120 است که نسبت به کشورهای منطقه در وضعیت نامناسبی قرار دارد.

جمع بندی

دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی، یکی از بازیگران مهم زیست بوم علم و فناوری کشور هستند و افزایش نقش آن ها در این نظام به واسطه حل مسائل و نیازهای صنعتی، در نهایت موجب توسعه اقتصادی کشور خواهد شد. نقش پررنگ دانشگاه ها در توسعه صنعتی، خود را در قالب شاخص درآمدهای اختصاصی حاصل از ارتباط با صنعت نشان می دهد. صنعت بستری است تا زمینه خلق ثروت و رشد اقتصادی را با پشتوانه علمی و پژوهشی فراهم کند. در حال حاضر از میان نهادهای واسط تنها دفاتر ارتباط با صنعت در ایران وجود ندارند و حتی این نهاد نیز با چالش های جدی مواجه است. بنابراین گسترش و ایجاد ارتباط میان صنعت و دانشگاه یکی از رویکردهای اصلی است که کشورهای پیشرفته و درحال توسعه بر آن متمرکز شده اند. اضافه شدن تسهیلگران ارتباط صنعت و دانشگاه، بدون افزودن بار مالی جدید به هیچ یک از نهادهای دانشگاهی و صنعتی می تواند بخش جدی از مشکلات هر دو نهاد را مرتفع کند.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد دانش بنیان با همکاری مصطفی امینی و عسگر سرمست در سال 1401 انجام شده  است.