سنجش آثار تعدیل قیمت حامل های انرژی در بخش های اقتصادی و خانوارها

بر اساس داده ‌های گزارش آژانس بین‌المللی انرژی درباره مقدار یارانه پرداختی به انرژی مصرفی در ۲۵ کشور، ایران در سال ۲۰۲۰ بالاترین سطح یارانه انرژی مصرفی را تخصیص داده و رتبه نخست را در زمینه پرداخت یارانه انرژی ازجمله گاز، برق و فرآورده‌های نفتی داشته است. با توجه به اینکه هدف از یارانه انرژی، حفظ قیمت ‌های پایین برای حمایت از مصرف‌کنندگان است، اما این یارانه‌ها هزینه بالایی دارند و دولت‌ ها باید هزینه زیادی را برای تامین این یارانه ‌ها بپردازند. این مسئله می‌تواند مانع تلاش دولت‌ها برای کاهش کسری بودجه شود و سرانجام، پرداخت ‌کننده نهایی هزینه این یارانه ‌ها خود مردم هستند که اغلب با تورم و کاهش قدرت خرید به سبب استقراض دولت رو به ‌رو می‌ شوند.

ضرورت و اهداف پژوهش

اصلاح یارانه انرژی از مهمترین موضوعات سیاستگذاری در حوزه رفاهی در دهه های اخیر است؛ زیرا یارانه های انرژی فسیلی در سطح جهان سالانه صدها میلیارد دلار است. این امر، مصرف بیش از حد سوخت های فسیلی را تشویق میکند و به انتشار بیشتر گازهای گلخانه ای در سراسر جهان دامن میزند. از یکسو، بهره مندی بیشتر ثروتمندان از یارانه های انرژی نسبت به افراد آسیب پذیر و اتلاف منابع، حاکی از واپس گرا بودن سیاست توزیع یارانه های انرژی است. از سوی دیگر، یارانه های انرژی عملکرد بلندمدت بخش انرژی و توسعه جهان کم کربن را تضعیف میکند. اصلاحات یادشده از نظر سیاسی حساس هستند و نیاز به حمایت و همراهی قوی مردم دارد؛ زیرا حذف/ کاهش یارانه های انرژی، افراد آسیب پذیر جامعه را به مراتب بیشتر از سایرین متاثر میکند. این اصلاحات به شیوه ای پایدار، نیازمند یک رویکرد جامع برای رفع چالش های چندوجهی پیش رو است. به گونه ای که بانک جهانی در برنامه ای که برای کمک به مدیریت بخش انرژی ارائه داده است، رسیدگی به نیازهای افراد فقیر و آسیب پذیر، ارتباط مؤثر با مردم به منظور ایجاد اجماع و اعتماد به روند اصلاحات و در پیش گرفتن رویکرد میان بخشی را از مهمترین پیش نیازهای اصلاحات یارانه انرژی برشمرده است. بررسی سیر هدفمند نمودن یارانه های انرژی در ایران نشان میدهد از برنامه اول توسعه بعد از انقلاب، این مهم همواره مورد توجه سیاستگذاران بوده است. از مهمترین تصمیمات در این خصوص میتوان به قانون هدفمندی یارانه ها و اجرایی شدن آن در دو فاز در سالهای 1389 و 1393 و افزایش قیمت بنزین در سال 1398 اشاره کرد. بر اساس مطالب بیان شده و اهمیت ساماندهی یارانه های انرژی و اصلاحات مربوط به آن در شرایط کنونی، گزارش حاضر بر اساس رویکرد تعادل عمومی، به دنبال بررسی و ارزیابی میزان اثرپذیری خانوارها و فعالیت های اقتصادی از افزایش قیمت حامل های انرژی (کاهش یارانه انرژی) است.

روش شناسی پژوهش

این گزارش در پی آن است که آثار افزایش قیمت (کاهش یارانه) حامل های انرژی بر شاخص هزینه زندگی خانوارهای شهری و روستایی و همچنین شاخص قیمت محصولات و خدمات فعالیتهای اقتصادی را مورد بررسی قرار دهد. به این منظور، بر اساس مدل قیمتی در چارچوب ماتریس حسابداری اجتماعی و شبه ماتریس حسابداری اجتماعی، این مهم برای سالهای 1385 و 1395 مورد بررسی قرار گرفته است. در این راستا از ماتریس حسابداری اجتماعی سال 1385 وزارت نیرو و ساخت شبه ماتریس حسابداری اجتماعی سال 1395 بر مبنای جداول عرضه و مصرف بانک مرکزی استفاده شده است.

سنجش آثار تعدیل قیمت حامل های انرژی در بخش های اقتصادی و خانوارها

سنجش آثار افزایش قیمت حامل های انرژی بر خانوارها و فعالیتهای اقتصادی در قالب افزایش شاخص هزینه زندگی خانوارهای شهری و روستایی و همچنین افزایش شاخص قیمت محصولات و خدمات فعالیتهای اقتصادی بسیار با اهمیت است. به همین منظور، آثار افزایش قیمت بنزین، گازوئیل، برق، گاز طبیعی، گاز مایع، نفت سفید، نفت کوره (نفت سیاه) و سایر فرآورده ها (روغن ها، روان سازها و سایر فرآورده های حاصل از نفت خام) در سالهای 1385 و 1395 در ادامه مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

تاثیر افزایش قیمت بنزین و گازوئیل و سایر حامل های انرژی بر شاخص هزینه زندگی دهک های درآمدی شهری

بررسی ها در سالهای 1385 و 1395 نشان می دهد که در سال 1385 چنانچه یک واحد (ریال) یارانه بنزین یا گازوئیل کاهش یابد، شاخص هزینه زندگی دهک های درآمدی چندین واحد (ریال) افزایش می یابد. بر این اساس چنانچه یک واحد یارانه بنزین کاهش یابد، شاخص هزینه زندگی دهک دهم افزایش می یابد که در میان دهکهای درآمدی شهری بالاترین است. همچنین در سال 1395 نیز اثر کاهش یارانه بنزین بر افزایش میانگین شاخص هزینه زندگی خانوارهای شهری بیشتر از گازوئیل می باشد.

تاثیر افزایش قیمت سایر حامل های انرژی- برق، گاز طبیعی، گاز مایع، نفت سفید، نفت کوره و سایر فرآورده ها بر افزایش شاخص هزینه زندگی دهک های درآمدی شهری در سال 1385 به گونه ای است که از میان سایر حامل های انرژی، برق به صورت میانگین بیشترین افزایش شاخص هزینه زندگی را بر خانوارهای شهری تحمیل میکند و پس از آن گاز طبیعی است که میانگین شاخص هزینه زندگی دهک های درآمدی شهری را افزایش میدهد. این تاثیر در سال 1395 نشان می دهد که کاهش یارانه گاز طبیعی به مراتب شاخص مخارج خانوارهای شهری را بیشتر افزایش میدهد.

تاثیر افزایش قیمت بنزین و گازوئیل و سایر حامل های انرژی شاخص هزینه زندگی دهکهای درآمدی روستایی

گزارش ها حاکی از آن است که در سال 1385، در صورت کاهش یارانه بنزین، بیشترین افزایش شاخص هزینه زندگی مربوط به دهک نهم روستایی است و در اثر کاهش یارانه گازوئیل بیشترین شاخص هزینه زندگی مربوط به دهک هشتم روستایی است؛ همچنین اثر کاهش یارانه گاز طبیعی به مراتب شاخص مخارج خانوارهای روستایی را بیشتر افزایش میدهد. گاز مایع و برق به ترتیب بعد از آن قرار میگیرند. همچنین در سال 1395 اثر کاهش یارانه بنزین نسبت به کاهش یارانه گازوئیل بر میانگین شاخص هزینه زندگی خانوارهای روستایی بالاتر است.

بررسی ها جهت آثار افزایش قیمت سایر حامل های انرژی را به دلیل کاهش یارانه بر افزایش شاخص هزینه زندگی دهکهای درآمدی روستایی نشان میدهد که در اثر کاهش یک واحد یارانه برق و گاز به ترتیب (037/0) و (0077/0) واحد میانگین هزینه زندگی خانوارهای روستایی افزایش می یابد که در بین سایر حامل های انرژی به مراتب بالاتر هستند. این در حالی است که در سال 1395 اثر کاهش یارانه گاز مایع شاخص هزینه زندگی خانوارهای روستایی را به صورت میانگین بیش از سایر حامل های انرژی افزایش میدهد.

افزایش قیمت بنزین و گازوئیل و سایر حامل های انرژی بر شاخص قیمت محصولات فعالیت های اقتصادی

نتایج آثار کاهش یارانه سایر حامل های انرژی بر افزایش شاخص قیمت محصولات و خدمات فعالیتهای اقتصادی در سال 1385 نشان میدهد که با کاهش یارانه برق و گاز طبیعی به ازای یک واحد، افزایش میانگین شاخص قیمت محصولات فعالیتهای اقتصادی نیز افزایش خواهد یافت. افزایش قیمت برق و گاز طبیعی نیز منجر به افزایش شاخص قیمت خدمات حمل و نقل لوله ای که در میان فعالیتها بیشترین میزان است می شود. همچنین در سال 1395 کاهش یارانه گازوئیل آثار بیشتری بر افزایش میانگین شاخص قیمت محصولات و خدمات فعالیتهای اقتصادی دارد.

گزارش ها در سال 1385 حاکی از آن است که کاهش یارانه سایر حامل های انرژی بر افزایش شاخص قیمت محصولات و خدمات فعالیتهای اقتصادی حاکی از آن است که با کاهش یارانه برق و گاز طبیعی به ازای یک واحد، افزایش میانگین شاخص قیمت محصولات فعالیتهای اقتصادی نیز افزایش خواهد یافت. همچنین در سال 1395 کاهش یارانه گازوئیل آثار بیشتری بر افزایش میانگین شاخص قیمت محصولات و خدمات فعالیتهای اقتصادی دارد؛ این مهم حاکی از آن است در سال 1395 افزایش قیمت نفت گاز به مراتب بیشتر از بنزین فعالیتهای اقتصادی را با افزایش شاخص هزینه مواجه میکند؛ در حالیکه در سال 1385 افزایش قیمت بنزین از گازوئیل اثرگذارتر بود.

پیشنهادات ارائه شده مبنی بر اصلاح یارانه ها انرژی

اصلاح یارانه های انرژی اقدامی بسیار پیچیده و چالش قابل توجه در سطح اقتصاد سیاسی است. این اصلاحات از نظر سیاسی حساس هستند و نیاز به حمایت و همراهی قوی مردم دارند لذا در ادامه به پیشنهاداتی مبنی بر اصلاح این یارانه ها پرداخته می شود:

• پایگاه رفاه ایرانیان و سایر پایگاه های داده تقویت و تکمیل شده و همکاری سایر دستگاه های اجرائی و سازمانهای دولتی با آن الزام آور شود. هر چه اطلاعات خانوارها و فعالیتهای اقتصادی دقیقتر باشد تصمیمگیری در خصوص پرداخت یارانه ها هدفمندتر خواهد بود؛
• با توجه به مطالعات صورت گرفته در جوانب مختلف طی یک برنامه میان مدت کاهش یارانه های پنهان انرژی در دستور کار قرار گیرد.

جمع بندی

همانطور که پیشتر از نظر گذشت هدف این گزارش سنجش آثار تعدیل/ افزایش قیمت (کاهش یارانه پنهان) حامل های انرژی است. از این رو بر اساس مدل قیمتی در چارچوب شبه ماتریس حسابداری اجتماعی، این مهم برای سالهای 1385 و 1395 مورد بررسی قرار گرفته است. برای این منظور از ماتریس حسابداری اجتماعی سال 1385 وزارت نیرو و شبه ماتریس حسابداری اجتماعی سال 1395 استفاده شده است که شبه ماتریس حسابداری بر مبنای جداول عرضه و مصرف بانک مرکزی ساخته شده است. در این گزارش علاوه بر سنجش تغییرات شاخص هزینه خانوار به تفکیک دهک های درآمدی و شهری و روستایی، تغییرات شاخص قیمت محصولات و خدمات فعالیت های اقتصادی نیز مورد بررسی قرار گرفته است. بررسی آثار تعدیل قیمت گازوئیل و بنزین در سال 1395 حاکی از آن است که افزایش قیمت نفت و گاز به مراتب بیشتر از بنزین افزایش شاخص هزینه فعالیتهای اقتصادی را موجب میشود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری با همکاری محمد کیانی ده کیانی، جمال کاکائی و افسانه شرکت در سال 1400 انجام شده ‌است.