باروری پایین و پاسخ های سیاستی

کاهش نرخ باروری در دهه های اخیر، یکی از مهم ترین چالش های جمعیتی جهانی و به ویژه در ایران محسوب می شود. این پدیده که تحت تاثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی قرار دارد، علاوه بر تاثیر بر رشد جمعیت، ساختار خانواده و تداوم نسل را نیز به مخاطره می اندازد. تغییر در تمایلات فرزندآوری، به خصوص کاهش تعداد فرزندان ایده آل، نشان دهنده تحولات فرهنگی عمیقی است که بر نظام های اجتماعی و خانوادگی تاثیر می گذارد. در ایران، کاهش سریع باروری و پیامدهای آن، اهمیت بررسی علل و عوامل موثر را دوچندان کرده و ضرورت طراحی سیاست های جامع و کارآمد برای حمایت از خانواده و افزایش نرخ باروری را برجسته ساخته است.

ضرورت و اهداف پژوهش

طی دهه های اخیر، کاهش چشمگیر باروری در ایران از مهم ترین تغییرات جمعیتی بوده است؛ به طوری که نرخ باروری کل از سال ۱۳۸۵ به زیر حد جایگزینی (۲.۱ فرزند) رسید و در سال ۱۳۹۰ حدود ۱.۸ فرزند برآورد شد. این کاهش، تهدیدی جدی برای بنیان خانواده، ساختار جمعیت و تداوم نسل محسوب می شود. با وجود سیاست ها و توصیه های رهبران سیاسی و مذهبی برای افزایش جمعیت، روند نزولی تولدها ادامه یافته است. برای حل این مسئله، لازم است علل و عوامل کاهش باروری در بسترهای اجتماعی-اقتصادی و فرهنگی شناسایی و ریشه یابی شود تا بتوان سیاست ها و برنامه های مناسبی برای جلوگیری از کاهش بیشتر و افزایش تدریجی نرخ باروری طراحی و اجرا کرد. این مطالعه با بررسی نظریات و تحقیقات مرتبط، به دنبال ارائه راهکارهای موثر برای ارتقای باروری در ایران است.

روش شناسی پژوهش

این مطالعه با استفاده از دو روش تحقیق اسنادی و فراتحلیل انجام شده است. ابتدا با بهره گیری از منابع علمی معتبر، مفاهیم و دیدگاه های نظری درباره کاهش باروری و سیاست های افزایش آن جمع آوری شد. سپس، با فراتحلیل مقالات علمی داخلی و خارجی منتشرشده طی چند دهه اخیر، عوامل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی موثر بر کاهش باروری شناسایی گردید. در این پژوهش، ۴۴ مقاله بر اساس معیارهای مشخص از پایگاه های معتبری مانند گوگل اسکالر، ساینس دایرکت و ایران داک انتخاب و تحلیل شدند تا نتایجی جامع تر و دقیق تر به دست آید.

علل کاهش باروری در جهان

در بخش برخی علل عمده کاهش باروری در کشورهای توسعه یافته به شرح زیر ارائه می شود:

عدم اطمینان اقتصادی و بازار کار

ناپایداری شغلی، مانند بیکاری و قراردادهای موقت، از عوامل مهم تاخیر در والدین شدن و کاهش باروری است. افزایش هزینه مسکن و کاهش درآمد، فشار زیادی بر جوانان وارد کرده و دستیابی به موقعیت شغلی ثابت را دشوار ساخته است. این شرایط منجر به تاخیر در ازدواج، تشکیل خانواده و فرزندآوری شده و نابرابری های اجتماعی و اقتصادی را تشدید می کند.

تعارض شغل با زندگی خانوادگی

با گسترش تحصیلات دانشگاهی، زنان به طور گسترده وارد بازار کار شده اند. امروزه، خانواده هایی که در آن هر دو والد شاغل هستند، جایگزین الگوی سنتی “مرد نان آور” شده اند. زنان ترجیح می دهند وظایف والدینی را با شغل خود ترکیب کنند که این امر نیازمند حمایت های ساختاری است.

تداوم نابرابری های جنسیتی در تقسیم کار خانگی و مراقبت از کودکان

با وجود حضور مادران در بازار کار، زنان همچنان سهم بیشتری در کارهای خانه و مراقبت از کودکان بر عهده دارند که این امر به کاهش باروری منجر می شود. برابری جنسیتی در خانواده، به ویژه مشارکت فعال مردان در امور منزل، برای افزایش باروری ضروری است. به همین دلیل، برخی کشورها مرخصی های والدینی غیرقابل انتقال را برای تشویق پدران به مراقبت از فرزندان اجرا کرده اند.

تبیین کننده های کاهش باروری در ایران

با مرور تحقیقات انجام شده در مورد علل و عوامل کاهش باروری در ایران، طی دو دهه اخیر، می توان عوامل بازدارنده فرزند آوری را در چهارچوب سه عامل «فردی»، «خانوادگی» و «اجتماعی – محیطی»، طبقه بندی کرد.

• عوامل فردی: این عوامل شامل نگرش ها، گرایش ها و وضعیت های فردی مانند تحصیلات، اشتغال، ناامنی روانی، مدگرایی و عدم رضایت زناشویی است که زوجین را از فرزندآوری بازمی دارد؛
• عوامل خانوادگی: این عوامل از مسائل بین فردی و خانوادگی نشأت می گیرد؛ مانند تغییر در کارکردهای خانواده، تحقیر نقش مادری و مسئولیت های سنگین و طولانی مدت والدینی؛
• عوامل اجتماعی – محیطی: این عوامل از ارتباط فرد با جامعه و محیط پیرامونش شکل می گیرد؛ مانند وضعیت نامناسب اقتصادی کشور، رکود، تورم، گرانی و گسترش فناوری های نوین ارتباطی.

مهم ترین سیاست های افزایش باروری در کشورهای توسعه یافته و ایران

در ادامه به تشریح برخی از سیاست های افزایش باروری کشورهای مختلف شرح داده شده است.

سیاست های موفق در کشورهای توسعه یافته

سیاست های جمعیتی دولت ها با هدف هماهنگی تغییرات جمعیتی و ارتقای رفاه اجتماعی اجرا می شوند. برخی از سیاست های موفق در این زمینه عبارتند از:

• فرانسه: مرخصی زایمان طولانی، کاهش مالیات با افزایش تعداد فرزندان و حمایت های مالی گسترده.
• سوئد: سیاست های کودک محور، تاکید بر برابری جنسیتی، مرخصی والدینی انعطاف پذیر و خدمات مراقبتی باکیفیت.
• آلمان: تغییر از سیاست های مردسالار به حمایت از تعادل کار و خانواده، افزایش مرخصی والدینی و و کاهش مالیات برای هزینه های کودکی.   

سیاست های تشویقی افزایش باروری در ایران

سیاست های جمعیتی ایران پس از دوره های افزایش و تحدید جمعیت، از سال ۱۳۸۵ به سمت تشویق باروری تغییر مسیر داد. در سال ۱۳۹۳، سیاست های کلی جمعیت ابلاغ شد و در برنامه ششم توسعه (۱۳۹۶-۱۴۰۰) حمایت اقتصادی و افزایش باروری به ۲.۵ فرزند مدنظر قرار گرفت. در سال ۱۴۰۰ نیز قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت به تصویب رسید که تسهیلات متعددی برای ازدواج و فرزندآوری ارائه می کند.

اثربخشی سیاست های جمعیتی و عوامل بازدارنده آن

بسیاری از جمعیت شناسان معتقدند سیاست های حمایتی مالی به تنهایی تاثیر کمی بر افزایش موالید دارند، زیرا هزینه های فرزندآوری بسیار بیشتر از این کمک هاست. موفقیت در این زمینه، نیازمند سیاست های جامع خانواده و اجتماعی است. سیاست های خانواده معمولا تاثیر کوتاه مدت در افزایش تولدها دارند و بیشتر زمان بندی والدینی را تغییر می دهند. برای تاثیر بلندمدت، سیاست ها باید نیازهای متنوع افراد را پاسخ دهند و تعادل بین کار و فرزندآوری را تقویت کنند. خدمات مراقبت از کودک با کیفیت، در دسترس و هماهنگ با ساعات کاری والدین می تواند باروری را، به ویژه برای زنان شاغل و تحصیل کرده، افزایش دهد.

عوامل بازدارنده اثربخشی سیاست های خانواده عبارتند از:

• بی ثباتی سیاستی و مالی: بازنگری و تغییرات مکرر در سیاست های خانواده، آن ها را غیرقابل پیش بینی و مبهم کرده و ممکن است حتی در کشورهایی با حمایت سخاوتمندانه تاثیر منفی بر باروری داشته باشد. کاهش بودجه معمولا منجر به محدود شدن این سیاست ها به گروه های خاص بر اساس آزمون وسع یا معیارهای دیگر شده و کمک هزینه ها، کاهش یافته یا برنامه های حمایتی حذف می شوند؛
• موثر نبودن سیاست های صریح و آشکار باروری: سیاست های حمایت از خانواده مهم اند، اما عوامل اقتصادی و اجتماعی مانند ناامنی مالی، هنجارهای جنسیتی سنتی و فشارهای تحصیلی، تاثیر بالایی بر باروری دارند. افزایش نرخ زاد و ولد ضروریاتی نظیر اصلاحات گسترده نهادی در بازار کار، آموزش و برابری جنسیتی را نیز می طلبد؛
• ناسازگاری سیاستی: سیاست های خانواده باید به صورت هماهنگ و هم پیوند اجرا شوند، زیرا ترکیب ناهمسان و بدون هماهنگی آن ها کارایی آن ها را از بین ببرد. اجبار به فرزندآوری می تواند استقلال افراد را کاهش دهد و باروری را وابسته به انگیزه های بیرونی کند، بنابراین هماهنگی و سازگاری سیاست ها اهمیت بیشتری از حمایت کلی دارد.

آسیب شناسی سیاست های جمعیتی در ایران

در ایران، اختلاف نظر بر سر تعریف سیاست جمعیتی وجود دارد. طرفداران افزایش موالید آن را محدود به کنترل رشد جمعیت می دانند؛ اما حامیان مدیریت پنجره فرصت جمعیتی، سیاست را شامل اقدامات قانونی وسیع برای بهبود کیفیت زندگی و توسعه اجتماعی می دانند. برخی از صاحب نظران، ضعف قوانین جمعیتی، نبود مرجع مالی مشخص، نبود بودجه و آشفتگی مقررات در این حوزه را برجسته کرده اند. در این راستا سه شاخص کلیدی زیر یرای اصلاحات پیشنهاد می شود:

• مصالح عامه: با توجه به ماهیت متغیر جمعیت، باید شرایط، موقعیت های زمانی و مکانی و مصلحت کشور، رصد مستمر شود و بر اساس این رصد مستمر و دوراندیشی های دقیق، قانون گذاری شود. از این رو باید در تقنین قوانین، مصلحت سنجی لحاظ شود؛
• منطقه گرایی جمعیتی: توزیع نامتعادل جمعیت و محدودیت مالی دولت باعث شده منطقه گرایی جمعیتی اهمیت پیدا کند. در ایران، توجه به آمایش سرزمینی محدود است و سیاست های واحد در مناطق مختلف با تفاوت های اقلیمی و فرهنگی نیز ناکارآمدند. بهره گیری از این شاخص می تواند تعادل جمعیتی را حفظ کند و موفقیت سیاست ها را افزایش دهد؛
• اصل تناسب: بر اساس اصل تناسب، قوانین جمعیتی باید متناسب با ساختار جمعیت کشور باشد تا کمترین آسیب به خانواده ها و جامعه وارد شود؛ این امر برای رفع نقاط ضعف و آسیب های سیاست های جمعیتی جمهوری اسلامی ایران ضروری است.

راهبردهای کلان و نقش جنسیتی در افزایش باروری ایران

سیاست های خانواده در کشورهای توسعه یافته باید به تغییرات و چالش های اقتصادی، اجتماعی و نقش های جنسیتی توجه کنند و با تمرکز بر سلامت، آموزش و رفاه، محیطی دوستدار خانواده و کودک ایجاد کنند. با توجه به تحولات اجتماعی فرهنگی گسترده در ایران نیز تعداد معدودی از محققین و صاحب نظران سیاست های کلان و زیر بنایی برای افزایش میزان باروری ارائه کرده اند. برخی از این راهبردها عبارتند از:

• بازگرداندن امنیت و اطمینان به جامعه: دولت باید با سیاست های حمایتی همه جانبه، نیازهای اقتصادی جوانان را رفع کرده و با برنامه های فرهنگی، از آسیب های اجتماعی جلوگیری نماید.
• ترویج سبک زندگی متناسب با مسئولیت های خانوادگی: الگوی اشتغال و فعالیت های اجتماعی زنان باید به گونه ای باشد که با فرزندآوری و مسئولیت های مادری تداخل پیدا نکند و انتخاب های فردی آنان را محدود نسازد.
• تغییر در نقش های جنسیتی: برای افزایش باروری، به ویژه در میان زنان شاغل، ترکیبی از تغییرات در حیطه خصوصی و عمومی ضروری است. در حیطه خصوصی، مردان باید در کارهای خانه مشارکت فعال داشته باشند و در حیطه عمومی، سیاست ها باید از خانواده هایی که هر دو والد شاغل هستند، حمایت کنند.

جمع بندی

کاهش چشمگیر باروری در ایران، تهدیدی جدی برای ساختار جمعیتی کشور ایجاد کرده است. عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، از مهم ترین علل این پدیده به شمار می روند. با وجود سیاست های تشویقی، نرخ زاد و ولد همچنان پایین است. این پژوهش نشان داد که عواملی چون نااطمینانی اقتصادی، تعارض نقش های شغلی و خانوادگی و نابرابری جنسیتی، از موانع اصلی فرزندآوری هستند. برای افزایش باروری، تغییرات نهادی، حمایت جامع از خانواده ها و ترویج نقش های مشارکتی میان مردان و زنان ضروری است. ترکیبی از سیاست های خانوادگی و اجتماعی که متناسب با شرایط فرهنگی ایران طراحی شده باشد، می تواند راهکار موثری برای ارتقای نرخ باروری در کشور باشد.

این مطالعه در مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت توسط شهلا کاظمی پور در سال 1403 انجام شده است.