پدیده لبوبو در ایران

توسعه فناوری و ارتباطات در عصر حاضر باعث گسترش سریع فرهنگ ها و محصولات مختلف در سطح جهانی شده است. یکی از پدیده های نوظهور در این زمینه، محبوبیت عروسک های کلکسیونی است که به ویژه در بین جوانان و نسل های جدید مورد توجه قرار گرفته اند. عروسک ها نه تنها به عنوان سرگرمی، بلکه به عنوان نمادهای فرهنگی و اجتماعی، بستری مناسب برای تبادل ایده ها و ارزش ها فراهم می کنند. در این راستا، پدیده ای به نام «لبوبو» در ایران، به نوعی نمایانگر این تغییرات فرهنگی و تجاری است و نیازمند بررسی دقیق تر و جامع تری در ابعاد مختلف آن خواهد بود.

ضرورت و اهداف پژوهش

اقبال به عروسک «لبوبو» یک رخداد جهانی است که در ایران نیز متاثر از این موج، به سرعت محبوبیت یافته و به یک پدیده فرهنگی و اقتصادی تبدیل شده است. این عروسک کوچک و بازیگوش که از داستان های یک هنرمند هنگ کنگی ساخته شده، با شرکت پاپمارت به بازار جهانی راه پیدا کرده است؛ اما آنچه در ایران رواج یافته، نسخه تقلبی و دسترسی به نام «لفوفو» است که به نوعی تفاوت عمده ای با نمونه اصلی دارد. مناقشه بر سر این عروسک زمانی جدی تر شد که دو گزارش متفاوت از رسانه های داخلی، ارقام متناقضی از فروش این محصول ارائه دادند: یکی مدعی فروش بیش از یک میلیون عدد لبوبو در ایران شد، در حالی که دیگری برآوردی حدود دویست هزار عدد ارائه کرد. این اختلاف آمار نشان دهنده پیچیدگی بازار ایران و فقدان داده های معتبر است. نوشتار حاضر به بررسی عمیق تر ابعاد فرهنگی، تجاری و فناورانه ظهور بازار اسباب بازی در ایران می پردازد. گزارش به تشریح خاستگاه جهانی لبوبو، مدل کسب و کار پاپمارت و ابعاد فرهنگی آن در سطح بین المللی می پردازد و نهایتا توصیه های سیاسی برای بهره برداری از این پدیده ارائه می کند.

درک پدیده جهانی

پدیده لبوبو نه تنها یک تب زودگذر، بلکه نماد بازار در حال رشد «اسباب بازی هنری» است که از فرهنگ مصرف خاص تغذیه می شود. موفقیت جهانی لبوبو به هنر “کاسینگ لانگ”، طراح آن، مرتبط است. او با ترکیب عناصر شرقی و غربی و الهام از افسانه های اسکاندیناوی، شخصیتی را خلق کرده که به سرعت محبوب شده است.

مدل کسب و کار پاپمارت که از سال 2017 همکاری خود را با لانگ آغاز کرده، به فروش «جعبه های شانسی» مبتنی است. این مدل، با استفاده از هیجان ناشی از عدم قطعیت و عناصر روانشناختی مانند علاقه به جمع آوری، به موفقیت های بزرگی دست یافته است. پاپمارت به توسعه مالکیت فکری به عنوان دارایی اصلی خود و تجاری سازی آن در مقیاس جهانی متمرکز است.

افزایش جمعیت «کودک بزرگسال» که به خرید محصولات هنری و ابزار سرگرمی می پردازند، نقطه قوت این بازار به شمار می آید. این بزرگسالان، اسباب بازی ها را به ابزاری برای فرار از مسئولیت های بزرگسالی و ابراز هویت تبدیل کرده اند. در این میان، پاپمارت با دمکراتیزه کردن هنر و ارائه محصولات با قیمت های مناسب، جایگاه منحصر به فردی پیدا کرده است.

پدیده در ایران؛ ظهور بازار خاکستری «لفوفو»

بستر بازار لبوبو در ایران تحت تاثیر کالاهای تقلبی قرار دارد و نتایج آن به واسطه نفوذ دیجیتال و فعالیت شبکه های اجتماعی شکل گرفته است. عدم دسترسی به کانال های توزیع رسمی پاپمارت، باعث شده تقاضا به سمت بازارهای خاکستری و غیررسمی هدایت شود. جوانان ایرانی، به ویژه نسل زد، به واسطه سکوهایی چون اینستاگرام و تیک تاک با روندهای جهانی آشنا می شوند و حمایت های هنرمندان کیپاپ مانند لیسا از گروه بلک پینک به افزایش محبوبیت لبوبو کمک کرده است.

با وجود ادعاهایی درباره فروش یک میلیون عدد لبوبو در ایران، برآوردهای دقیق تر نشان می دهد که بازار کشور تنها حدود ۲۰۰ هزار واحد لبوبو (لفوفو) را در اختیار دارد و ارزش کل بازار به حدود ۱۰۰ میلیارد تومان (حدود یک میلیون دلار) می رسد. این بازار عمدتا از محصولات تقلبی تشکیل شده و نمایانگر نشت فرهنگ و سرمایه از اقتصاد خلاق داخلی ایران است. موفقیت لبوبو به نوعی انتقادی به ناکامی های صنعت خلاق کشور در جذب این نوع کالاهاست.

تحلیل ابعاد فرهنگی، تجاری و بین المللی پدیده لبوبو و تاثیر آن بر حکمرانی و هویت جوانان ایرانی

فراتر از یک روند مد (بسیار رایج،) پدیده لفوفو دارای ابعاد عمیق سیاستی در حوزه های اقتصاد فرهنگ و روابط بین الملل است. این بخش به تحلیل این ابعاد و پیامدهای آن برای حکمرانی در ایران می پردازد:

ابعاد فرهنگی: نسبت هویتی موضوع با نسل جدید

محبوبیت لبوبو (لفوفو) در ایران به چند عامل کلیدی مرتبط است:

• نسل زد Z: متولدین 1376 تا 1391 بومیان دیجیتال هستند که به دنبال اصالت و ابراز وجودند. آن ها تحت تاثیر رسانه های اجتماعی و چهره های تاثیرگذار قرار دارند و به کالاهای لوکس مقرون به صرفه تمایل دارند. لبوبو نیازهای این نسل را تامین کرده و با ارائه کالاهای تقلبی، شکاف بین آرزوها و واقعیت اقتصادی را پر می کند؛
• زیبایی شناسی «زشت-بامزه»: طراحی لبوبو به عنوان «زشت-بامزه» ارتباط نزدیکی با نسل جوان دارد که استانداردهای زیبایی متعارف را رد می کند. نقص های این شخصیت آن را قابل فهم تر و «اصیل تر» می سازد و نمادی از شورش بازیگوشانه علیه قوانین است؛
• آیین جعبه گشایی (unboxing): فرهنگ جعبه گشایی، شامل ویدیوهایی است که مصرف و نمایش را ارتقا می بخشند. این ویدیوها نه تنها جذابیت ایجاد می کنند بلکه موجب عادی سازی قمار و تحریک بازار کالاهای تقلبی هم می شوند.

این عوامل به شکل گیری محبوبیت لبوبو در بین جوانان ایرانی کمک کرده و به ابراز هویت و نیازهای فرهنگی آن ها پاسخ می دهد.

بعد تجاری؛ نقض مالکیت فکری، زنجیره تامین کالای تقلبی و خطرهای مصرف کننده

بازار لفوفو نمونه ای از نقض مالکیت فکری است که علائم تجاری و کپی رایت شرکت پاپمارت را زیرپا می گذارد. پاپمارت برای حفاظت از مالکیت فکری خود، استراتژی تهاجمی شامل ثبت علائم تجاری و همکاری با گمرک ها را دنبال می کند، اما ظهور لفوفوهای تقلبی نتایج جانبی آن است. این محصولات از چین تولید شده و از طریق کانال های غیررسمی وارد ایران می شوند که منجر به از دست رفتن قابل توجهی از درآمد گمرکی و مالیاتی برای دولت می شود. همچنین، این اسباب بازی ها خطرات ایمنی جدی برای مصرف کنندگان دارند، زیرا تحت نظارت کیفیت قرار نمی گیرند.

ابعاد بین المللی: مطالعه موردی در ایجاد قدرت نرم توسط بخش خصوصی

تحلیل ابعاد ژئوپلیتیکی لبوبو در چارچوب نفوذ فرهنگی چین به شرح زیر است:

• مالکیت فکری تجاری چینی: مدل لبوبو نشان دهنده قدرت نرم چین است که از تولیدکننده به خالق فرهنگ تبدیل شده و فراتر از حمایت دولت عمل می کند. این تحول می تواند به ایران کمک کند تا با تمرکز بر خلق مالکیت های فکری جذاب، نفوذ فرهنگی خود را تقویت کند؛
• پذیرش مصرف کننده: مصرف کنندگان ایرانی لبوبو را به عنوان نماد زیبایی و جایگاه اجتماعی در نظر می گیرند و «چینی بودن» آن اهمیتی برایشان ندارد. با وجود مصرف غیرسیاسی این محصول، برخی تحلیل ها به استفاده از آن به عنوان ابزاری برای نفوذ فرهنگی و سیاسی اشاره دارند؛
• پیامدها برای دیپلماسی و تولید فرهنگی ایران: موفقیت لبوبو با تاکید بر این نکته که قدرت نرم از طریق تجاری و ارگانیک موثرتر است، درس های مهمی برای صادرات فرهنگی ایران به دنبال دارد. این پدیده فرصتی برای معرفی میراث فرهنگی ایران در قالب های مدرن فراهم می کند، اما همچنین ممکن است فرهنگ مصرفی و نقض مالکیت فکری را ترویج کند که به ادغام ایران در اقتصاد خلاق جهانی آسیب می زند.

راهبردهای کلیدی برای توسعه پایدار و حمایت از مصرف کننده

پدیده لبوبو به عنوان یک فرصت برای بازنگری و اصلاح رویه ها در نظر گرفته می شود. پیشنهاد می شود که یک چارچوب سه وجهی برای برخورد با چالش ها و بهره برداری از فرصت ها ایجاد شود. گام اول شامل اصلاحات زیرساختی در حوزه مالکیت فکری است که برای رشد پایدار ضروری است. گام دوم بر پرورش و حمایت از اقتصاد خلاق داخلی تمرکز دارد و در نهایت، گام سوم به حمایت از مصرف کننده و تنظیم بازار اختصاص دارد تا سلامت و عدالت در بازار حفظ شود.

راهبرد اول: اصلاح های تجاری و تقویت قوانین مالکیت فکری

راهبرد اول شامل اصلاحات تجاری و تقویت قوانین مالکیت فکری است:

• تقویت اجرای قوانین مالکیت فکری: اقدامات در راستای این توصیه عبارتند از: «توانمندسازی گمرک ایران با فناوری های نوین و آموزش تخصصی برای شناسایی و توقیف کالاهای تقلبی، با الگوبرداری از مدل های موفق جهانی»، «همکاری با سکوهای تجارت الکترونیک و شبکه های اجتماعی برای ایجاد رویه های سریع اعلان و حذف کالاهای تقلبی» و «تجهیز گمرکات به ابزارهای فناورانه برای راستی آزمایی برخط برچسب ها و هولوگرام ها»؛
• بررسی حقوقی و فقهی مدل های فروش مبتنی بر شانس: اقدام قابل انجام در راستای این توصیه عبارت است از: «بررسی ابعاد فقهی و حقوقی مدل های نوپدید فروش، به ویژه مدل هایی همچون جعبه های شانسی که در اقتصاد خلاق و فرهنگی کاربرد دارند».

راهبرد دوم: پرورش اقتصاد خلاق داخلی

راهبرد دوم به پرورش اقتصاد خلاق داخلی اختصاص دارد:

• تاسیس قطب های خلاق: اقدام قابل انجام در راستای این توصیه عبارت است از: «حمایت مالی و قانونی از مشارکت های دولتی-خصوصی که هنرمندان، طراحان، بازاریابان و تولیدکنندگان کوچک را گرد هم می آورد. این مراکز باید منابعی برای ثبت مالکیت فکری و جذب سرمایه فراهم کنند و شکاف بین استعداد خلاق و قابلیت تجاری سازی را پر کنند»؛
• راه اندازی برنامه ملی «طراحی شخصیت»: اقدام قابل انجام در راستای این توصیه عبارت است از: «ایجاد یک برنامه رقابتی برای توسعه شخصیت های اصیل ایرانی در حوزه هایی مانند اسباب بازی و پویانمایی، با تاکید بر خلق مالکیت های فکری مشارکتی و الهام گرفته از فرهنگ بومی».

راهبرد سوم: حمایت از مصرف کننده و تنظیم گری بازار

راهبرد سوم بر حمایت از مصرف کننده و تنظیم گری بازار تاکید دارد:

• اجرای استانداردهای برچسب گذاری شفاف برای اسباب بازی ها: اقدام قابل انجام در راستای این توصیه عبارت است از: «الزامی شدن درج برچسب های واضح “کشور مبدا” و “محصول دارای مجوز رسمی” برای تمامی اسباب بازی ها و ابزارهای سرگرمی. این اقدام به مصرف کنندگان کمک می کند تا میان کالاهای اصلی و تقلبی تمایز قائل شوند و نیاز به نظارت نهادهای مربوطه، مانند سازمان ملی استاندارد را نشان می دهد»؛
• راه اندازی کارزارهای آگاهی بخشی عمومی درباره کالاهای تقلبی: اقدامات قابل انجام در راستای این توصیه عبارت است از: «توسعه کارزارهایی برای جوانان و والدین که بر خطرهای ملموس کالاهای تقلبی، از جمله خطرات سلامتی و کیفیت پایین، تمرکز دارند» و «ایجاد رسانه های مؤثر و غیررسمی برای نشر کارزار، با استفاده از روش های خلاقانه و بهره گیری از چهره های اثرگذار در رسانه ها، مشابه ابتکار پاپمارت برای تبلیغ لبوبو».

جمع بندی

پدیده لبوبو در ایران به عنوان یک نماد فرهنگی و اقتصادی رو به رشد نمایانگر تاثیرات جهانی بر نسل جوان است. این عروسک، با ظهور نسخه های تقلبی تحت عنوان «لفوفو»، چالش های جدی در عرصه مالکیت فکری و اقتصاد خلاق ایجاد کرده است. گرچه فروش این محصولات به حدود ۱۰۰ میلیارد تومان می رسد، محبوبیت لبوبو نشان دهنده نیازهای هویتی و فرهنگی نسل زد است. برای بهره برداری از این فرصت و غلبه بر چالش ها، پیشنهادهایی شامل ۱) تقویت قوانین مالکیت فکری و کنترل کالاهای تقلبی، ۲) پرورش اقتصاد خلاق از طریق حمایت از هنرمندان و طراحان و ۳) حمایت از مصرف کننده از طریق افزایش آگاهی و نظارت بازار ارائه شده است. این اقدامات می تواند به بهبود شرایط بازار و ارتقای هویت فرهنگی جوانان ایرانی کمک کند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی و گروه سیاست پژوهی و تحلیل داده نمافر با همکاری محمدجواد نصیری، محمدامین شفیع خانی و ارسلان ویسی سرچمی در سال 1404 انجام شده است.