تاب آوری اجتماعی ایرانیان در جنگ رمضان

تاب آوری اجتماعی به معنای توانایی یک جامعه در مقابله، سازگاری و بهبود پس از مواجهه با بحران ها و فشارهای مختلف است. این ظرفیت نه تنها شامل مدیریت شرایط اضطراری بلکه توانایی تبدیل چالش ها به فرصت های نوآوری و پیشرفت است. در دنیای معاصر تاب آوری اجتماعی به عنوان عامل کلیدی در حفظ انسجام ملی و امنیت پایدار شناخته می شود. ارتقای تاب آوری نیازمند ساختارهای نهادی قوی، سرمایه اجتماعی و همکاری میان نهادهای مختلف اجتماعی و دولت است. بررسی و تقویت این مولفه ها به جوامع کمک می کند تا در برابر بحران ها مقاوم تر و پویا تر عمل کنند.

ضرورت و اهداف پژوهش

تاب آوری اجتماعی در بحران ها و جنگ، مولفه ای کلیدی برای پایداری ملی است که فراتر از توان نظامی و اقتصادی به آمادگی جامعه برای تحمل، سازگاری و بازسازی اشاره دارد. گزارش حاضر با رویکردی تلفیقی و کیفی، دیدگاه های هشت کارشناس حوزه های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران را تحلیل کرده تا تصویری چندبعدی از تاب آوری اجتماعی ارائه دهد. این تاب آوری نه صرفا ایستا که پدیده ای پویا و چندلایه است که به کیفیت تعامل میان دولت، جامعه، نهادها، اقتصاد و فرهنگ وابسته است. مطالعه مقایسه ای تجربیات اوکراین و رژیم صهیونیستی برای استخراج درس هایی سازگار با شرایط ایران انجام شده است. هدف گزارش ارتقای تاب آوری از سطح تحمل واکنشی به تاب آوری مولد، نهادمند و پیش نگر با تمرکز بر «مقاومت فعال» و «پادشکنندگی اجتماعی» است. در نهایت گزارش سیاست های اجرایی برای تقویت تاب آوری اجتماعی ایران را طراحی و پیوند میان تحلیل ها و پیشنهادهای عملی را برجسته کرده است.

روش شناسی پژوهش

در این گزارش دیدگاه های هشت نخبه حوزه های علوم اجتماعی، اقتصاد و سیاست گذاری درباره تاب آوری اجتماعی ایران بررسی شده است تا مولفه ها و شاخص های دقیق تری استخراج شود. مصاحبه های نیمه ساختاریافته با تمرکز بر تعریف تاب آوری، عوامل موثر و شاخص های سنجش انجام و تحلیل شدند. دیدگاه ها بر اساس نوع سنجه ها به چهار دسته اقتصادمحور (شاخص های اقتصادی مانند تورم و بیکاری)، نهادگرا (اعتماد نهادی و سلامت روان)، اجتماعی-فرهنگی (سرمایه اجتماعی و انسجام) و راهبردی-تولیدی (اقتصاد سیاسی و فناوری) تقسیم شده اند.

تحلیل و وضعیت شناسی تاب آوری در ایران

تحلیل نشان می دهد در مواجهه با جنگ در ایران سه الگوی واکنش و سه سطح تاب آوری اجتماعی وجود دارد:

• گروهی که ابتدا جنگ را فرصتی برای تغییر سیاسی می دیدند ولی با نمایان شدن پیامدهای واقعی جنگ، دچار سرخوردگی و کاهش تاب آوری شدند؛
• گروهی با موضع خنثی و انتظار که با تداوم جنگ و مواجهه با پیامدهای آن، تاب آوری میانه و سیالی از خود نشان دادند؛
• گروهی که از ابتدا جنگ را تهدیدی جدی برای امنیت و انسجام ملی می دانستند و بر اساس هویت ملی، تعلق اجتماعی و مسئولیت جمعی تاب آوری بالاتری داشتند.

آیا جامعه ایران تاب آور است؟

با بررسی و تحلیل نظرات نخبگان می توان نتیجه گرفت که جامعه ایران تاب آور است اما این تاب آوری یکنواخت نیست. در لایه های فرهنگی و تمدنی، به دلیل منابع عمیقی مانند دین و هویت ملی تاب آوری بسیار بالاست. در لایه های اجتماعی هم در بحران ها، همبستگی قابل توجهی شکل می گیرد؛ اما در لایه های نهادی و اعتماد عمومی تاب آوری متوسط و رو به کاهش است و در لایه اقتصادی فشارهای معیشتی، تورم و کاهش قدرت خرید تاب آوری را تضعیف کرده اند. به طور کلی جامعه ایران مانند درختی پیر است با ریشه های قوی فرهنگی و شاخه های آسیب دیده از بی اعتمادی و فشارهای اقتصادی که نیاز به تقویت و ترمیم دارد.

منابع اصلی تاب آوری جامعه ایران

تاب آوری جامعه ایران از پنج منبع اصلی تغذیه می شود:

• سرمایه فرهنگی و تمدنی شامل سنت های همیاری، فرهنگ تشیع، حافظه تاریخی و باورهای دینی که معنای جمعی به بحران می دهد؛
• نیروی اجتماعی و شبکه های غیررسمی مانند خانواده، مسجد و گروه های داوطلبانه که نقش ضربه گیر اجتماعی را دارند؛
• ظرفیت بسیج و مقاومت در شرایط اضطرار مانند جهاد سازندگی و مشارکت های مردمی؛
• سازگاری اقتصادی اجباری از طریق کاهش مصرف، چندشغله شدن و تغییر سبک زندگی که هزینه های اجتماعی دارد؛
• حفظ حداقل های معیشتی مانند دسترسی به کالاهای اساسی و خدمات درمانی که شرط اصلی تاب آوری است.

نقاط شکنندگی تاب آوری جامعه ایران

تاب آوری جامعه ایران با چند تهدید مهم مواجه است:

• کاهش سرمایه اجتماعی و اعتماد نهادی که باعث اتکای بیش از حد به شبکه های غیررسمی و ناپایداری بلندمدت می شود؛
• اقتصاد در مسیر فرسایشی با تورم مزمن، کاهش قدرت خرید و چشم انداز تاریک که توان روانی و معیشتی را کاهش می دهد؛
• انباشت شکاف های عدالت که می تواند نارضایتی ها را تشدید کند.

تاب آوری در رژیم صهیونیستی و کشور اوکراین

اوکراین و رژیم صهیونیستی هر دو با بحران های نظامی شدید مواجه شدند و توان بسیج سریع و اعتماد بالا به ارتش را داشتند، اما الگوی تاب آوری اجتماعی متفاوت بود. در اوکراین انسجام ملی، بازسازی اعتماد به دولت و نقش فعال جامعه مدنی مقاومت گسترده را ممکن کرد؛ اما در اسرائیل هرچند اعتماد به ارتش بالا بود، بی اعتمادی به دولت و شکاف های سیاسی و اجتماعی تاب آوری را شکننده کرد. همچنین نوع تهدید نیز متفاوت بود؛ جنگ در اوکراین وجودی و آشکار اما در اسرائیل جنگ فرسایشی و پیچیده بود. تجربه ها نشان می دهد تاب آوری اجتماعی فقط به قدرت نظامی وابسته نیست، بلکه نیازمند اعتماد سیاسی، انسجام اجتماعی و حمایت روانی است. تاب آوری پویایی ای است که باید در بحران های طولانی حفظ شود.

تجربه اوکراین، رژیم صهیونیستی و ایران امروز

اکنون با مطالعه و مرور اقدامات رژیم صهیونیستی و کشور اوکراین در رابطه با تاب آوری، فرصت آن رسیده است تا از سیاست ها و برنامه های آن ها در رابطه با تاب آوری ایران امروز تجربه ها، فرصت ها و امکاناتی را استخراج کرد. در ادامه به بررسی این اقدامات و تجربیات گوناگون پرداخته می شود:

شناخت تکثر اجتماعی و افکارسنجی مستمر (متناسب با قشر خاکستری)

در ایران با تنوع قومی و طبقاتی، یک نسخه واحد تاب آوری کارآمد نیست. تجربه رژیم پس از ۷ اکتبر نشان داد گروه های مختلف واکنش متفاوتی به بحران دارند، به خصوص قشر خاکستری که بزرگ ترین بخش جامعه است و نیاز به تضمین های عینی مثل پناهگاه محلی و خدمات روانشناختی بدون ثبت نام دارند. برنامه های تاب آوری باید متناسب با هر قشر طراحی شوند: برای قشر خاکستری امنیت روزمره، برای اقشار مذهبی سنتی مساجد به عنوان پایگاه حمایتی و برای جوانان تحصیل کرده شهری نقش های تخصصی و حمایت مالی. افکارسنجی مستمر ضروری است تا نیازها و راهکارهای مناسب هر گروه شناسایی شود.

بسیج همگانی بدون تبعیض و استفاده از تمام ظرفیت های محله

بسیج در جنگ یعنی مشارکت همه افراد بر اساس توانایی هایشان، از پول و تخصص تا وقت و حضور فیزیکی. اوکراین با پلتفرم United24 نشان داد کمک های خرد می تواند به تامین تجهیزات نظامی بزرگ منجر شود. در ایران، نهادهایی مثل بسیج مستضعفین باید به «پلتفرم باز» با سه سطح کمک مالی، خدماتی و تخصصی تبدیل شوند. همچنین باید قراردادهایی با بخش خصوصی برای حمایت از آسیب دیدگان و تبدیل ظرفیت ها به نیازهای دفاعی منعقد شود. موفقیت مستلزم شفافیت و نمایش نتیجه کمک ها به جامعه برای حفظ انگیزه مشارکت است.

آرایش تمام جنگی و پذیرش عمومی وضعیت جنگ

در ایران کم اهمیت جلوه دادن یا بزرگ نمایی تهدید خارجی بدون برنامه عملیاتی آسیب زننده است. تجربه اوکراین نشان می دهد جامعه باید جنگ را مسئله ای عمومی بداند تا بخش خصوصی و مردم همکاری کنند. آرایش تمام جنگی یعنی هر سازمان وظیفه مشخصی در بحران داشته باشد، مثل اختصاص نیروهای امدادی یا پذیرش مجروحان. پذیرش جنگ نباید باعث ترس شود بلکه با شفاف سازی و پذیرش شکست های اطلاعاتی، اعتماد جامعه حفظ می شود. برای مدیریت بهتر، باید «قانون دفاع ملی همگانی» با تعریف معافیت ها، جریمه امتناع کنندگان و کنترل اطلاعات نظامی تصویب شود تا هماهنگی و تاب آوری تقویت شود.

بسته جامع سیاستی برای تاب آوری اجتماعی ایران

از جمله مصادیق این بسته عبارتند از:

استقرار فرماندهی واحد جبهه داخلی

پیشنهاد ایجاد نهاد مستقل و متمرکزی با عنوان «قرارگاه ملی جبهه داخلی» یا «سپر ملی» با مأموریت فرماندهی و هماهنگی امور پشت جبهه در بحران ها مطرح شده است. این نهاد زیر نظر شورای عالی امنیت ملی عمل می کند و مسئول مدیریت پناهگاه ها، اطلاع رسانی، توزیع کالا و بسیج مردمی خواهد بود. همچنین «سکوی ملی تاب آوری» به صورت اپلیکیشن و کد USSD برای دسترسی ساده راه اندازی می شود که امکاناتی مثل نقشه پناهگاه ها، ثبت درخواست کمک، راستی آزمایی شایعات، کارت دیجیتال بحران و تامین مالی جمعی شفاف را فراهم می کند. این ساختار با مدیریت متمرکز، کارآمدی پاسخ عمومی را در بحران افزایش می دهد.

توسعه شبکه سراسری پناهگاه های چندمنظوره

تاب آوری اجتماعی نیازمند زیرساخت های فیزیکی برای حفظ جان و ادامه حداقلی زندگی است. به جای ساخت پناهگاه های جدید پرهزینه، ظرفیت های موجود مثل ایستگاه های مترو، زیرزمین بیمارستان ها و مساجد باید استانداردسازی شوند (درب مقاوم، ذخیره آب و غذا، ژنراتور، تجهیزات پزشکی). در ساخت و سازهای جدید، «اتاق امن» به عنوان الزام قانونی تعریف شود تا در زمان بحران محل پناه باشد. همچنین در هر محله مرکز تاب آوری چندمنظوره ای با خدمات آب گرم، غذا، اینترنت محدود و فضای امن ایجاد شود که کانون پیوند اجتماعی و کاهش اضطراب باشد. مدیریت این مراکز برعهده معتمدان محلی آموزش دیده خواهد بود.

طراحی سپر معیشتی و اقتصادی در شرایط بحران

تاب آوری اجتماعی نیازمند امنیت اقتصادی پایدار است. پیشنهاد شده «کارت معیشت بحران» برای خانوارهای آسیب پذیر با فهرست کالاهای اساسی ماهانه شارژ شود تا احساس رهاشدگی کاهش یابد و التهاب بازار کنترل شود. توزیع بسته جیره خشک ۷۲ ساعته نیز ضروری است که اقلامی مانند کنسرو، آب معدنی و پاوربانک داشته باشد. بیمه بیکاری بحران برای کارگران غیررسمی و کسبه خرد پیش بینی شود تا درآمدشان در مواقع بحران حفظ شود. همچنین دولت باید با بخش خصوصی قراردادهای دفاعی-اقتصادی ببندد تا ظرفیت های حمل و نقل و خطوط تولید اضطراری به تاب آوری ملی کمک کنند.

جمع بندی

تاب آوری اجتماعی در ایران دارای پایه های فرهنگی و اجتماعی قوی اما با ضعف هایی در نهادها، اعتماد عمومی و اقتصاد روبه رو است. پژوهش حاضر با تحلیل نظرات نخبگان و تجربه اوکراین و رژیم صهیونیستی، ضرورت تقویت تاب آوری پویای ایران را نشان داد که فراتر از قدرت نظامی شامل اعتماد سیاسی، انسجام اجتماعی و حمایت روانی است. سیاست های پیشنهادی شامل ایجاد «قرارگاه ملی جبهه داخلی» برای هماهنگی بحران، استانداردسازی پناهگاه های موجود، تاسیس مراکز تاب آوری محلی و طراحی «سپر معیشتی» برای تضمین امنیت اقتصادی است. این اقدامات با هدف ارتقای تاب آوری مولد، نهادمند و پیش نگر تدوین شده اند تا ایران بتواند در مواجهه با بحران های آینده، مقاومت و بازیابی خود را افزایش دهد.

این مطالعه در اندیشکده شرح با همکاری حجت الله صیادی، امیرحسین صارمی و مهدی محمدیان در سال 1405 انجام شده است.