سالنامه مهاجرتی ایران 1400

کشور نیازمند مطالعات کیفی عمیق بخصوص در زمینه شناخت ریشه و دلایل مهاجرت، رفتارشناسی گروه های مختلف مهاجرتی اعم از نخبگان، ورزشکاران، هنرمندان، پزشکان و پرستاران در کشور است. تاکنون ایران نه تنها رویکردی منفعلانه نسبت به مهاجرت داشته است، بلکه از رویکرد جدید کشورهای توسعه یافته یعنی «گردش استعدادها» نیز بی   نصیب مانده است. اگرچه آمار فعلی بر کاهش مهاجرت دلالت دارد، اما این کاهش نتیجه منفی دارد. چراکه اولا وضعیت اقتصادی موجب این کاهش شده است، ثانیا ایران در حال حاضر با مازاد نیروی انسانی روبه رو است. در این راستا، انجام پیمایش های منظم سالیانه مهاجرتی از اهمیت زیادی برخوردار است. به طوری که تحلیل جایگاه ایران در شاخص های کلیدی مهاجرت و بررسی انواع مهاجرت ها می تواند در جهت تدوین سیاست های مناسب موثر باشد.

کلیدواژه: مهاجرت، نخبه، سالنامه، سیاستگذاری

ضرورت و اهداف پژوهش

مهاجرت پدیده ای چندوجهی با ابعاد مختلف اقتصادی و اجتماعی است که با استخراج داده ها و داشتن تصویر منظم سالیانه از روندهای مهاجرتی، می  توان به تاثیر عوامل مختلف بر این پدیده پی برد. همچنین، مهاجرت پدیده ای برآمده از برهم کنش نیروهای رانشی و کششی داخلی و بین المللی است. لذا در تحلیل و مدیریت آن باید تاثیر توامان این نیروها را در نظر داشت. همچنین میزان گستردگی کمی و کیفی مهاجرت در یک کشور، سطح جذابیت و کارآمدی سیاست ها و برنامه های کنترل و مدیریت مهاجرت آن کشور باید در مقایسه با دیگر کشورها سنجیده و ارزیابی شود.

به علاوه، رقابت شدید جهانی برای جذب و نگهداشت سرمایه های انسانی، عرصه مدیریت مهاجرت های بین المللی را برای کشورها بسیار چالش   برانگیز نموده است. بر این اساس، یکی از کاربردهای مهم انتشار سالنامه های مهاجرتی برای کشورها، بکارگیری اطلاعات مهاجرتی در تصمیمات کلان حاکمیتی و سیاستگذاری است.

در سالنامه 1400، برای اولین بار امکان رصد و پایش جریان های مهاجرتی در طول دو سال پیاپی در کشور فراهم آمده است. همچنین از نتایج پیمایش   ها و مطالعات کمی و کیفی مختلف برای تحلیل روندهای مهاجرت ها در ایران و جهان، شامل روند ماندگاری، خروج و بازگشت برگزیدگان کنکور سراسری و المپیادهای دانش  آموزی و همچنین روند خروج و بازگشت پناهجویان ایرانی استفاده شده است. این سالنامه در دو بخش شامل «نگاهی به وضعیت جهان در مهاجرت های بین المللی» و «نگاهی به وضعیت ایران در مهاجرت های بین المللی» ارائه شده است.

خلاصه ای از وضعیت مهاجرت در جهان

بر اساس آخرین آمارهای مهاجرتی، جمعیت مهاجران بین المللی (غالبا نسل اول) در سال 2020، به تراز 281 میلیون مهاجر رسیده است که نسبت به سال گذشته افزایش 9 میلیون نفری را نشان می دهد. لذا می توان گفت که حتی شیوع همه گیر ویروس کرونا و اعمال محدودیت های سخت و جدی برای جابجایی های بین المللی مانع افزایش مهاجرت در جهان نشده است. اغلب پیشبینی ها حاکی از آنست که جهان در دوران پسا کرونا با موج   های گسترده مهاجرتی روبه رو خواهد شد.

از طرف دیگر، کشورهای توسعه یافته تر و مهاجرپذیر در تلاش جدی هستند تا با معرفی و پیاده سازی برنامه های جذاب و تسهیلاتی از جمله معرفی فرصت های شغلی با درآمدهای بالا و ارائه ویزای سریع و رایگان، کادر بهداشت و درمان دیگر کشورها بخصوص کشورهای در حال توسعه از جمله ایران را جذب نمایند.

همجنین، با تهیه و توزیع واکسن های ضدویروس کرونا در کشورهای مختلف، این احتمال می رود که جهان با وضعیتی روبرو شود که مناطق مختلف جغرافیائی براساس برنامه های موفق مدیریت پاندمی و نیز دسترسی شهروندان کشورها به واکسن، به مناطق سبز و قرمز از نظر کرونا تقسیم شوند. این تقسیم بندی خود می تواند تبدیل به یک پیشران برای تشدید میل به مهاجرت و جابجایی از مناطق قرمز به سوی مناطق سبز گردد.

با این حال رویکردهای متناقض مدیریت مهاجرت نیز وجود دارد. به این معنی که کشورهای مهاجرپذیر برای مواجهه با ورود مهاجران غیرقانونی عمدتاً از طریق کنترل شدید مرزها و یا اعمال محدودیت های فیزیکی هستند. در واقع کشورهای مهاجرپذیر صرفا در پی بهره برداری از مزیت های مهاجرت بخصوص در زمینه جذب نیروهای زبده دیگر کشورها هستند. علاوه بر این موارد، همکاری بین المللی و اجماع سازنده برای کنترل و مدیریت مهاجرت نیز وجود ندارد.

خلاصه ای از وضعیت مهاجرت در ایران

بازتولید چرخه ناآگاهی، بی برنامگی و بی اقدامی در حوزه مهاجرت، نه تنها باعث کاهش و یا رفع اثرات نامطلوب مهاجرت در کشور نمی شود، بلکه موجب از دست رفتن تمام منافعی است که این پدیده می تواند برای کشور به همراه داشته باشد.

هم زمانی شرایط سخت اقتصادی ناشی از تحریم ها، تلاطم های شدید نرخ ارز و نرخ تورم، همراه با رکود شدید اقتصادی و افزایش نرخ بیکاری در اثر شیوع کرونا باعث تشدید میل به مهاجرت در ایران شده است. هر چند ممکن است به دلایل مختلف این میل به مهاجرت در حال حاضر امکان بروز خود به شکل مهاجرت واقعی را پیدا نکرده باشد. به طور کلی، نتایج مطالعات و بررسی های رصدخانه مهاجرت ایران از طریق پیمایش  های انجام  شده نشان می   دهد که «چشم   انداز و جاذبه سرزمینی» که می   توان آن را به عنوان یک عامل ترکیبی برآمده از عوامل مختلفی همچون «فراهم بودن شرایط ایفای نقش در فرآیند توسعه و پیشرفت ایران»، «احساس تعلق ایرانیان نسبت به تابعیت خود»، «مفید و موثر بودن در ایران یا خارج» و «تصور نسبت به آینده کشور» در نظر گرفت، نقش بسیار زیادی بر شاخص های میل و تصمیم به مهاجرت در میان گروه   های اجتماعی مختلف دارد.

نداشتن سیاست منسجم در مسیر مدیریت واقع  بینانه و فرصت محور مهاجرت و اعلام آمار بی پشتوانه و غیرمستند در حوزه مهاجرت های بین   المللی در کشور، باعث القا این تفکر شده است که ایران کشوری است با بالاترین آمار مهاجرت در دنیا و تمام مهاجرت ها به قصد عدم بازگشت است. این تصویر ذهنی اعتماد به نفس و امید اجتماعی را کاهش می دهد.

از طرفی دیگر، درک دینامیسم مهاجرت دانشجویان و تحصیل کردگان در ایران نیازمند یک تغییر پارادایم اساسی است. تاکنون غالب تحلیل ها و رویکرد به این موضوع تاکنون مبتنی بر پارادایم «خروج تحصیل کردگان و دانشجویان» بوده و غالب سیاست ها و برنامه  های اجرا شده نیز در این راستا طرح   ریزی شده اند که اثربخشی لازم را نداشته یا کمتر بوده است. در حالی که پارادایم جدید مهاجرتی در جهان، بیشتر ناظر به «گردش استعدادها» است. براساس آخرین آمارهای مستند، رتبه دانشجوفرستی ایران در جهان در طول چند سال به دلایل مختلف، روندی نزولی داشته است. بر اساس رویکرد «گردش استعدادها»، کاهش رتبه دانشجوفرستی ایران در بازار جابجایی بین المللی دانشجویان می تواند جای نگرانی باشد. چراکه حضور فعال در این بازار تضمین کننده جریان تبادلات علمی و فناوری ایران با دنیا است.  اگرچه آمار تعداد دانشجویان خارجی در سال 1399 نسبت به 1390 رشد زیادی داشته است، اما به دلیل فقدان آمادگی و مهیا بودن زیرساخت های زیست بوم بازار بین المللی آموزش در کشور، این حوزه به شکل کمّی گسترش یافته و برنامه مدونی برای جذب و رسوب دانشجویان بین المللی و یا سرریز علمی و فناوری آن ها در کشور مشاهده نمی شود.

از طرفی، ایران در حال حاضر با مازاد سرمایه های انسانی روبروست و سهم بکارگیری نیروهای تحصیلکرده در بخش های مختلف اقتصادی همچنان بسیار پایین است. در چنین شرایطی سرریز سرمایه های انسانی به خارج از کشور اجتناب ناپذیر است.

پیشنهادهای سیاستی

مهمترین نقاط نیازمند سیاستگذاری در حوزه های مختلف مهاجرت به شرح زیر است:

• سیاستگذاری در حوزه جابجایی بین المللی دانشجویان: در خصوص مهاجرت دانشجویان، باید از طریق نهادهای معتبر و غیرتجاری به دانشجویان اطلاعات مفید از بازار کار، پس از فراغت از تحصیل در کشورهای مقصد ارائه شود. در خصوص جذب دانشجویان خارجی پیشنهاد می شود که هدف اصلی از جذب دانشجویان بین المللی و تعداد مطلوب دانشجویان خارجی که بتوانند پس از تحصیل در ایران اجازه اقامت دریافت کنند، مشخص شود. همچنین ایجاد پایگاه داده   ای به روز از وضعیت دانشجویان ایرانی در خارج از کشور و دانشجویان خارجی ساکن ایران، جهت حکمرانی مبتنی بر داده در موضوع مهاجرت های دانشجویی در هر دو جریان ورودی و خروجی لازم است.
• سیاستگذاری پیرامون مهاجران ورودی به ایران: در این راستا لازم است که مواردی مانند «تدوین برنامه کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت بکارگیری نیروی کار خارجی در کشور»، « امکان افزایش مدت ویزا یا تعریف ویزای کارآموزی پس از تحصیل در کشور برای دانشجویان خارجی»، « تسهیل جابه جایی های کم هزینه برای نیروی کار خارجی در ایران» و … تدوین و اجرا شوند.
• سیاستگذاری در حوزه مهاجرت   های اجباری–پناهجویی: اهداف اصلی در خصوص پناهندگان می تواند بر اساس پیمان جهانی پناهندگان شامل این موارد «کاهش فشار بر کشورهای میزبان در خصوص میزبانی از پناهندگان»، «تقویت اعتماد به نفس پناهندگان»، «گسترش دسترسی به راه حل کشور سوم» و «پشتیبانی و حمایت از پناهندگان برای بازگشت ایمن و با حفظ احترام در کشورهای مبدا» باشد.
• سیاستگذاری در حوزه مهاجرت های بازگشتی: کشور باید با حفظ ارتباط خود با مهاجران خارج از کشور، علاوه بر رصد ظرفیت های انسانی، علمی، فناوری و مالی موجود در خارج از کشور، به شناسایی نیازهای داخلی بپردازد و ظرفیت و بستر مناسبی جهت بهره مندی از تخصص مهاجران ایرانی خارج از کشور ایجاد کند تا بتواند به طراحی سیاست ها و برنامه های مشوق گسترده و همه جانبه برای بازگشت متخصصان بپردازد. نهایتا با استفاده از اطلاع رسانی جامع و صحیح، اثربخشی و کارآیی طرح ها و سیاست های در دست اجرا را به حداکثر برساند.

جمع بندی

بررسی آمار مهاجران نشان می   دهد که مهاجرت به خارج از کشور رو به کاهش بوده و مهاجرت تحصیلی به داخل کشور افزایش داشته است. اما تحلیل کیفی این آمار بیانگر نتایج نامناسب این تغییرات دارد. رویکرد «گردش استعدادها» در این سال ها در بین کشورهای توسعه یافته گسترش یافته است ولی رویکرد ایران در این راستا همچنان منفعلانه است. بر اساس نتایج این پژوهش، مهمترین نقاط نیازمند سیاستگذاری در حوزه های مختلف مهاجرت شامل «جابجایی های دانشجویی»، «مهاجرت های کاری-اقتصادی»، «مهاجرت های اجباری و پناهجویی» و «مهاجرت های بازگشتی» شناسایی شدند. برای هر کدام از این حوزه ها پیشنهادهای سیاستی ارائه شد.

این مطالعه در رصدخانه مهاجرت ایران توسط بهرام صلواتی در سال 1400 انجام شده است.