توسعه تجارت ایران و پاکستان

ایران و پاکستان دو کشور همسایه با مرزهای مشترک طولانی، پیوندهای فرهنگی و ظرفیت های اقتصادی مکمل هستند که از قابلیت های قابل توجهی برای توسعه روابط تجاری برخوردارند. با این حال، سطح مبادلات تجاری میان دو کشور همچنان فاصله چشمگیری با ظرفیت های بالقوه موجود دارد. عواملی همچون تحریم های بین المللی، ضعف هماهنگی های تجاری، ناکافی بودن زیرساخت های مرزی و گمرکی و همچنین مشکلات حمل ونقل و لجستیک در مسیرهای ترانزیتی، از مهم ترین موانع توسعه تجارت میان دو کشور به شمار می روند. در شرایطی که توسعه تجارت منطقه ای به یکی از راهبردهای اصلی رشد اقتصادی و افزایش تاب آوری اقتصادی کشورها تبدیل شده است، بررسی وضعیت روابط تجاری ایران و پاکستان و شناسایی چالش ها و فرصت های موجود از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

ضرورت و اهداف پژوهش

پاکستان با جمعیتی بیش از 251 میلیون نفر و برخورداری از مرز مشترک زمینی با ایران، همواره در چارچوب ملاحظات امنیتی و سیاسی مورد توجه قرار گرفته و کمتر به عنوان یک شریک تجاری راهبردی در نظر گرفته شده است. با این حال، تحولات اخیر، به ویژه جنگ 12 روزه بهار 1404 و آغاز محاصره دریایی ایران از سوی ایالات متحده، ضرورت بازنگری در این رویکرد و بازتعریف روابط اقتصادی دو کشور را بیش از پیش آشکار ساخته است.

در چنین شرایطی، پرسش اساسی دیگر این نیست که آیا توسعه تجارت با پاکستان ضروری است یا خیر؛ بلکه این است که این مسیر با چه اولویت ها، الزامات و سازوکارهایی می تواند به صورت موثر و پایدار هموار شود. از این رو این گزارش در تلاش است تا با بررسی وضعیت زیرساخت های ارتباطی و چالش های موجود در تجارت میان دو کشور، راهکارهایی برای توسعه این رابطه در دو افق کوتاه مدت (شرایط اضطراری) و بلندمدت (شرایط عادی) ارائه دهد.

بررسی روابط ایران و پاکستان

سیاست توسعه تجاری ایران با کشورهای همسایه، مخصوصا در چند سال گذشته، با افزایش تحریم های خارجی افزایش یافته است. کشور پاکستان نیز ظرفیت بالقوه ای برای توسعه تجارت با ایران دارد. با وجود امضای موافقتنامه تجارت ترجیحی میان ایران و پاکستان و افزایش تجارت دو جانبه از زمان امضای این موافقتنامه؛ همچنان امکان توسعه بستر تجاری میان دو کشور وجود دارد.

توسعه تجاری میان دو کشور در وهله اول نیازمند شناسایی چالش های عمده در دو طرف مسئله است. پاکستان با چالش های مهمی در حوزه زیرساخت، بهره وری و مالی مواجه است. از طرفی ایران نیز برای تاب آوری در بخشی از شبکه تجاری خود نیازمند توسعه تجارت با پاکستان است.

فرسودگی و عدم انطباق زیرساخت های ریلی

مسیر ریلی میرجاوه-زاهدان به دلیل قدمت بسیار بالا (ساخت 1298ه.ش) و عرض ریل غیراستاندارد (1676 میلی متر)، باعث وابستگی کامل به واگن ها و لوکوموتیوهای پاکستانی شده است. این مسئله در کنار زیرسازی ضعیف، سرعت سیر را به 20 کیلومتر در ساعت و بار محوری را به تنها 15 تن کاهش داده است.

نقل و انتقال بانکی و کارمزدهای بالای آن

صادرکنندگان ایرانی برای نقل و انتقال بانکی از حواله جات استفاده می کنند اما با شروع تحریم ها و محدودیت های برای برگشت ارز به کشور، صادرکنندگان دچار مشکل شده اند.

بعد مسافت و تراکم پایین جمعیت در مسیرهای مرزی

فاصله زیاد مرز تفتان تا مراکز جمعیتی و اقتصادی اصلی پاکستان (مانند فاصله 732 کیلومتری تا کویته) و عبور از مناطق کم تراکم بلوچستان، بهره وری تبادلات تجاری را تحت الشعاع قرار داده است.

غلبه تجارت غیررسمی

سهم بسیار بالایی از صادرات انرژی ایران (به ویژه گازوئیل) به پاکستان به صورت غیررسمی انجام می شود که در آمارهای رسمی دو کشور ثبت نمی گردد و امکان برنامه ریزی دقیق مالی و گمرکی را سلب می کند.

موانع امنیتی و سیاسی

حضور گروه های تروریستی و تکفیری در خاک پاکستان و تنش های مرزی ناشی از آن، همواره بر روابط اقتصادی سایه افکنده و مانع از پایداری پیوندهای تجاری شده است.

چالش های لجستیکی در پاکستان

بخش لجستیک پاکستان با وجود سهم 15 درصدی از تولید ناخالص داخلی، به دلیل سیستم های قدیمی و فقدان مدیریت واحد میان وزارتخانه های مختلف، هزینه های بالایی را به تجار تحمیل می کند.

تکیه بیش از حد بر حمل و نقل جاده ای

بیش از 94 درصد محموله ها در پاکستان از طریق جاده جابجا می شوند. این تمرکز باعث آسیب به زیرساخت ها و افزایش هزینه های لجستیک شده، در حالی که ظرفیت ریلی این کشور مدام در حال کاهش است.

راهکارهایی برای توسعه رابطه دو کشور در شرایط اضطراری

آغاز مجدد جنگ در 9 اسفند 1404 و توسعه تنش های نظامی در سطح کشورهای منطقه، نقشه تجاری ایران را دچار چالش های متعددی کرد که با توجه به وضعیت تجاری و مرز مشترک کشور پاکستان با ایران می تواند سهمی در رفع این چالش ها ایفا کند.

کالا با مبدا پاکستان

برای تامین بخشی از کالاهای اساسی مخصوصا برنج و گوشت قرمز می توان از پاکستان استفاده کرد و واردات این گونه کالاها را افزایش داد. به همین دلیل پیشنهاد می شود:

• افزایش واردات برنج از پاکستان به میزان 10 درصد و استفاده از گذرگاه های مرزی میرجاوه و ریمدان برای واردات؛
• افزایش واردات گوشت (دام زنده و لاشه) به میزان 30 درصد و استفاده از گذرگاه های مرزی ریمدان و پیشین برای واردات؛
• توسعه کشتارگاهی در مناطق مرزی مانند پیشین و چابهار برای پذیرش دام زنده؛

کالا از مسیر پاکستان

بخشی از کالاهای اساسی را نمی توان از مبدا پاکستان تهیه کرد زیرا که خود پاکستان نیز واردکننده است. برای این گروه از کالاها می توان در نظر داشت که به پاکستان وارد شده و سپس به ایران حمل شود. به همین دلیل پیشنهاد می شود:

• تامین بخشی از روغن پالم و دانه سویا از مسیر پاکستان؛
• استفاده اختصاصی از بندر گوادر برای مدتی مشخص جهت تسهیل واردات کالا از مسیر پاکستان.

راهکارهایی برای تعمیق رابطه دو کشور

امروزه توسعه روابط تجاری با پاکستان تنها منوط به شرایط اضطراری امروز و مسائل پیرامون جنگ نیست بلکه توسعه و تعمیق تجارت دو جانبه با پاکستان و سایر کشورها باید در دستور کار متولیان امر باشد. هدف توسعه تجارت با پاکستان می بایست دوبرابر کردن حجم و ارزش سبد تجاری در افق ده سال باشد.

طراحی چشم انداز اصلاح مسیرهای ارتباطی ریلی و جاده ای

عمده چالش زیرساختی در تجارت دو جانبه مسائل پیرامون راه های جاده ای و ریلی میان دو کشور است. به همین دلیل پیشنهاد می شود:

• اصلاح خط میرجاوه-زاهدان به استاندارد شبکه سراسری و انتقال ایستگاه تعویض بوژی از زاهدان به میرجاوه،
• زیرسازی خط میرجاوه-زاهدان؛
• بازسازی و ارتقای ایستگاه میرجاوه به عنوان بندرخشک؛
• بازسازی و تعمیرات جاده های منتهی به گذرگاه ها و پایانه های مرزی.

ایجاد شبکه گمرکی هماهنگ و ارتقا چارچوب همکاری

مسئله گمرکی میان دو کشور از دیگر نکات نیازمند توجه است. ناهماهنگی میان ساعت کاری گمرک پاکستان با ایران از چالش کوچک اما اثرگذار بر روند تجاری دو طرف است. از این رو راهکارهای زیر پیشنهاد می شود:

• هماهنگ نمودن ساعت کار گمرکی دو طرف؛
• شبانه روزی کردن گمرکات ریمدان و میرجاوه؛
• ایجاد چارچوب برداشت زودهنگام با افق 5 ساله، افزایش 50 درصدی حجم و ارزش سبد تجاری، متعادل کردن تراز تجاری.

توسعه روابط تجاری از طریق پیوند با بخش خصوصی پاکستان

نکته مهمی که در پیوند تجاری با پاکستان باید در نظر داشت این است که در گزارش های متعدد به اهمیت بخش خصوصی مخصوصا انجمن ها و اتحادیه ها اشاره شده است. این بدین معنی است که نقش دولت تنها نظارتی و سیاستگذاری است و نقش اصلی در اقتصاد پاکستان را بخش های خصوصی ایفا می کند. به همین دلیل باید با اتحادیه ها و انجمن های مهم پاکستان موافقتنامه و چارچوب همکاری تنظیم شود. برخی از این نهادها عبارتند از: فدراسیون اتاق های بازرگانی و صنایع پاکستان، شورای کسب وکار پاکستان، انجمن صاحبان صنایع نساجی پاکستان، اتاق بازرگانی کراچی، اتاق بازرگانی لاهور، انجمن صادرکنندگان برنج پاکستان، اتاق بازرگانی و صنایع کویته.

جمع بندی

تحولات ژئوپلیتیک اخیر و تشدید محدودیت های دریایی، بازنگری در دالان های ترانزیت زمینی ایران را به یک ضرورت راهبردی تبدیل کرده است. در این میان، پاکستان با بازار ۲۵۱ میلیون نفری و وابستگی متقابل به ایران در کالاهای کلیدی نظیر برنج، گوشت و فرآورده های انرژی، محوری ترین شریک همسایه به شمار می رود. علیرغم امضای توافقنامه تجارت ترجیحی و رشد مراودات، ساختار تجاری دو کشور همچنان اسیر گلوگاه های ریشه داری است. فرسودگی شدید نوار ریلی میرجاوه-تفتان، غلبه حمل ونقل سنتی جاده ای، خلا مکانیسم های رسمی بانکی و پایداری چالش های امنیتی در بلوچستان؛ مانع از تحقق افق تجارت ۱۰میلیارد دلاری شده اند. این گزارش با تحلیل شاخص های صنعتی و تولیدات بزرگ پاکستان، پیشنهاد می کند که راهبرد توسعه روابط، از رویکرد سنتی فعلی به سمت «رسمی سازی تجارت انرژی»، «راه اندازی سیستم تهاتر بخشی» با محوریت اتحادیه های خصوصی و «نوسازی فوری زیرساخت های ریلی» حرکت کند.

این مطالعه در چشم توسعه مکران با همکاری یاسین کریمیان و مریم فاطمی در سال 1405 انجام شده است.