نسبت مالیات ها به تولید ناخالص داخلی در ایران و جهان
بررسی درآمدهای مالیاتی و نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی در ایران و جهان
در هر جامعه، دولت کالاها و خدماتی را فراهم می کند که جامعه در تولید آن ها ناکام است. از این رو افراد بخشی از درآمد خود را در ازای این خدمات در اختیار دولت قرار می دهند. این پرداخت همان تعهدی است که امروزه با عنوان مالیات از آن یاد می شود. امروز دولت ها منابع به دست آمده از مالیات را در قانون گذاری، تنظیم گری، تأمین امنیت، بهداشت عمومی و آموزش پایه و… غیرهزینه می کنند. بسیاری از کشورهای دنیا سوابق طولانی تری را نسبت به ما در دریافت مالیات توسط دولت داشته اند. بنابراین، الگوگیری از آن ها می تواند دلالت هایی درباره سطح بهینه مالیات در اقتصاد ایران و نسبت وضع فعلی با شرایط مطلوب داشته باشد.
ضرورت و اهداف پژوهش
در اقتصاد هر کشور، دولت کارکردهای ویژه ای در تامین رفاه مردم دارد. این نهاد با ارائه خدمات عمومی مانند حفظ نظم و امنیت، گسترش زیرساخت ها، حمایت از محرومین به نمایندگی از جامعه و…، خلاهایی را پر می کند که به دلیل شکست بازار، این نظام نامتمرکز (جامعه) توانایی رفع آن ها را ندارد. از این لحاظ، خدمات دولتی هم محصولی است که مانند هر محصول دیگری، باید به اندازه مناسب مصرف شود؛ چرا که مصرف کم یا بیش از اندازه آن به نارضایتی افراد از کیفیت زندگی خود منجر خواهد شد. بنابراین، اندازه دولت نسبت به کل فعالیت های اقتصادی یک شاخص تعیین کننده رفاه جامعه است.
به نظر می رسد در این مسیر، جایگزینی برای مالیات با کارکرد تامین پایدار منابع دولت وجود ندارد. در نتیجه، از آنجا که مالیات مشخص کننده سطح درآمدها و در پی آن، هزینه دولت خواهد بود، می توان شاخص نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی را به عنوان معیاری برای سنجش اندازه دولت در مقایسه با اقتصاد در نظر گرفت. از این رو در این پژوهش به بررسی درآمدهای مالیاتی و نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی در ایران و جهان پرداخته شده است.
تعریف درآمدهای مالیاتی
مالیات به پرداخت های اجباری بدون ما به ازا به دولت عمومی گفته می شود. نداشتن ما به ازا به این معناست که مزایایی که دولت به مالیات دهندگان ارائه می کند، به طور معمول متناسب با پرداخت های آن ها نیست. با این معیار، بسیاری از پرداختی های مردم برای بیمه ها، مجوزها، خدمات محلی و… در دسته مالیات ها قرار می گیرند. به بیان دیگر، خیلی از کشورها حساب های مالی دولت های خود را با استانداردهای مشخصی گزارش می کنند؛ اما درباره ایران، این ساماندهی تا به حال انجام نشده است. با این توصیف، بخشی از مشارکت این پژوهش یکپارچه سازی همه درآمدهای مالیاتی دولت در ایران است.
در سمت دیگر، همه انواع درآمدهای مالیاتی یکسان نیستند. چه در ایران و چه در جهان، بخشی از مالیات ها به صورت مستقیم از درآمدهای افراد گرفته می شود؛ بعضی از آن ها به شکل حق بیمه دریافت می شود؛ بخشی از آن ها بر روی مبادله های کالاها و خدمات اعمال می شود و… . از دیدگاه اقتصادی، هرکدام از اجزای مالیاتی تاثیر متفاوتی بر عملکرد اقتصاد دارند. برای مثال، اتکای مالیات ها بر درآمد افراد ممکن است انگیزه آن ها را برای فعالیت اقتصادی بیشتر مختل کند؛ در حالی که مالیات بر کالاها و خدمات ممکن است انگیزه را برای پس انداز در برابر مصرف تقویت کند.
در ایران به طور عمده چهار دسته کلی از نهادها وظیفه دریافت مالیات ها را دارند:
- سازمان امور مالیاتی کشور که درآمدهای دولت مرکزی را تجمیع می کند؛
- بیمه های بازنشستگی و درمان عمومی که مشارکت های اجتماعی را وصول می کنند؛
- شهرداری ها که عوارض عمومی را جمع آوری می کنند؛
- گمرک جمهوری اسلامی ایران که مالیات بر واردات را دریافت می کند.
بنابراین، مجموع درآمدهای مالیاتی در ایران برابر جمع دریافتی های مالیاتی توسط این چهاردسته از نهادهاست.
نسبت مجموع درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی در ایران و جهان
در این پژوهش به بررسی نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی را در ایران برای سال 1402 در کنار چند کشور سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه و متوسط آن ها در سال 1401 پرداخته شده است. با گزارش مرکز آمار ایران از تولید ناخالص داخلی، نسبت مجموع درآمدهای مالیاتی به تولید در سال 1402 برابر 9.9 درصد است. با برآورد بانک مرکزی از تولید ناخالص داخلی، همین شاخص برابر 13.8 درصد است. درنهایت، با در نظر گرفتن یارانه های پنهان و تصحیح تولید ناخالص داخلی مرکز آمار، این شاخص به 8.1 درصد می رسد.
در بین کشورهای سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه، فرانسه با 46 درصد بیشترین نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی را دارد؛ در حالی که مکزیک با 17 درصد دارای پایین ترین نسبت است. بنابراین، نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی در کشور ما باید نزدیک به 7 درصد افزایش یابد تا به پایین ترین نسبت در بین کشورهای سازمان برسد.
در متوسط کشورهای سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه، بیشترین سهم از در آمدهای مالیاتی به مالیات بر کالاها و خدمات با 32 درصد اختصاص دارد. پس از آن، مشارکت های اجتماعی و مالیات اشخاص حقیقی هر دو با نزدیک 25 درصد اجزای مهم هستند. در مقابل در کشور ما، مشارکت های اجتماعی با 41 درصد سهم از درآمدهای مالیاتی در رده نخست قرار دارد؛ در حالی که مالیات بر کالاها و خدمات با 33 درصد در جایگاه دوم و مالیات اشخاص حقوقی با 16 درصد در رتبه سوم هستند. همچنین، به نظر می رسد در مقایسه با متوسط سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه، سهم مالیات اشخاص حقیقی در ایران بسیار کوچک است.
پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی
با توجه به نتایج به دست آمده، به تقریب می توان گفت که هر چه درآمد سرانه در یک کشور بیشتر باشد، نسبت مالیات به تولید هم در آن بالاتر است. البته، این رابطه الزاما علی نیست و عواملی مانند نهادها و ساختارهای قوام یافته تر می تواند منشا مشترکی برای دو پدیده باشد. همچنین، بدون شک ترجیحات اجتماعی و فرهنگی کشورها هم در انتخاب سطح دلخواه مالیات به تولید موثر است. در ادامه، به عنوان توصیه سیاستی، چند محور اصلی مطرح پرداخته شده است:
- افزایش درآمدهای مالیاتی دولت؛ توصیه اساسی پژوهش حرکت به سمت درآمدهای مالیاتی بیشتر است. در شرایطی که امروز، راه جایگزین پایداری برای تامین درآمدهای دولت در ایران وجود ندارد، جهت گیری کلان مالیه دولت باید به سمت افزایش درآمدهای مالیاتی بیشتر باشد.
- اولویت دهی به مالیات اشخاص حقیقی و مالیات بر دارایی: مالیات بر اشخاص حقیقی و مالیات بر دارایی دو پایه هستند که بیشترین فاصله را با شرایط مطلوب دارند و توجه به آنها باید در اولویت باشد.
- افزایش نرخ مالیات بر ارزش افزوده و کاهش معافیت های کالاها: در سال 1401، متوسط نرخ مالیات بر ارزش افزوده در بین کشورهای سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه 19.2 درصد بوده است؛ در حالی که در سال 1402، این نرخ در کشور ما 9 درصد تعیین شده است. افزایش نرخ این مالیات تا سطح های متعارف می تواند با چالش کمتری درآمدهای دولتی را افزایش دهد.
- گسترش پوشش بیمه های اجتماعی عمومی: برخلاف مالیات بر ارزش افزوده، نقص اصلی بیمه های اجتماعی در ایران نه نرح پایین آن ها، بلکه پوشش ناکافی افراد در سطح کشور است.
- کاهش معافیت های اشخاص حقوقی: درباره شرکت ها تکمیل ناکافی درآمدها بطور عمده به معافیت های مالیاتی متعدد آن ها برمی گردد. بنابراین، گام مهم در افزایش درآمدهای مالیاتی کشور سامان دهی معافیت های مالیاتی اشخاص حقوقی است.
جمع بندی
در اداره هر دولت، نیاز است تا هر یک از افراد بخش از درآمد خود را در اختیار آن قرار دهند. این پرداخت همان تعهدی است که امروزه با عنوان مالیات از آن یاد می شود. از آنجا که مالیات مشخص کننده سطح درآمدها و در پی آن، هزینه دولت خواهد بود، می توان شاخص نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی را به عنوان معیاری برای سنجش اندازه دولت در مقایسه با اقتصاد در نظر گرفت. در بین کشورهای سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه، فرانسه با 46 درصد و مکزیک با 17 درصد به ترتیب بیشترین و کمترین نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی را دارند و این نسبت در ایران کمتر از 10 درصد است. به صورت ملی می توان گفت هر چه درآمد سرانه در یک کشور بیشتر باشد، نسبت مالیات به تولید هم در آن بالاتر است. لذا راهکارهایی برای افزایش درآمدهای مالیاتی دولت ارائه شد.
این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط سید سروش میرهاشمی با همکاری مهدی قاسمی سیانی، سید محمدحسن رسولی در سال 1404 انجام شده است.
سلام نقدی بر پژوهش مربوط به نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی
در پژوهش فوق صرفا ۴ منبع مالیاتی سازمان امور مالیاتی، بیمه های درمان و بازنشستگی، شهرداری و گمرک مدنظر هستند در حالیکه منابع دیگر از جمله کمک های خیرین در حوزه های مختلف بهداشت، درمان، آموزش، کمیته امداد، خمس و زکات محاسبه نشده است.
_تورم یک مالیات آشکار است که در اینمحاسبه پنهان مانده است و لازم است که به نرخ مالیات اصافه شود.
_ یارانه های پنهان که عمدتا در حوزه سوخت و انرژی هستند، یا قاچاق می شوند و یا به جیب مافیا می رود و لازم است این موصوع در محاسبات لحاظ شود.