مطالعه تعاونی ها در سه برهه از تاریخ روسیه

تعاون در معنای همکاری و کار جمعی، ریشه در فرهنگ روسیه دارد و با مفاهیمی همچون زمین و مالکیت نیز ارتباطی وثیق دارد. در این کشور شکل گیری مفهوم کار اشتراکی به عنوان پایه ای نظری برای ظهور مقوله تعاون و به تبع، مصادیق عینی آن یعنی تعاونی ها بوده و برآمده از ضرورت تامین نیازهای جمعیتی بزرگی است که در جریان تحولات سیاسی، همچون جنگ های داخلی و خارجی و پیشینه تاریخی ناظر بر امپراطوری، به وجود آمده اند. تعاونی ها در استمرار حیات مردم روسیه، با تامین نیازهای اولیه و حفظ اقتدار سیاسی، و در حفظ امنیت ملی این کشور، با گسترش زنجیره تولید و مصرف به ویژه در کشاورزی و صنعت، همواره نقش مهمی ایفا کرده اند. با توجه به شرایط موجود اقتصادی که از سویی کمیابی ناگهانی کالاها رخ داده و از سوی دیگر شاهد افزایش سریع قیمت ها هستیم، به نظر می رسد با ارجاع به تجربه روسیه، اعطای نقش توزیعی به تعاونی ها راهکار مناسبی باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

تعاون در روسیه، در کسوت امر اجتماعی ریشه ای قوی دارد؛ تا جایی که همواره به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای سیاست گذاری در این کشور شناخته شده است. این اهمیت تا جایی است که در تمام فراز و نشیب های تاریخ روسیه، همواره دولت های نوپا به دنبال تحقق تعاون در طیف بزرگی از اهداف از تامین عمومی ارزاق تا جذب سرمایه بوده اند. فراز و فرودهای نظام تعاون و موفقیت و شکست تعاونی ها در برهه های مختلف تاریخ روسیه از سیاست های کلان حاکمیتی و برنامه های ادواری دولت های وقت اثر پذیرفته است. در بررسی مسیر نظام تعاون در طول تاریخ روسیه، باید به اقتضائات تاریخی در اقتصاد سیاسی هر دوره، اهداف نظام حاکم و شیوه قالب تامین معاش مردم در جامعه توجه کرد. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت تعاونی ها در سه برهه از تاریخ و انواع تعاونی های دوره کنونی روسیه پرداخته شده است.

تاریخچه نظام تعاون در سه برهه امپراتوری تزار، اتحاد جماهیر شوروی و دوره پساکمونیسم

در این بخش به بررسی وضعیت نظام تعاون در کشور روسیه در برهه های تاریخی شامل «امپراتوری تزار تا پیش از وقوع انقلاب 1917»، «پیروزی بلشویک ها و استقرار نظام اتحاد جماهیر شوروی» و «دوران کنونی که پس از سقوط کمونیسم شکل گرفت» پرداخته می شود.

امپراطوری تزار (پیش از انقلاب اکتبر1917)

مهمترین تحول در دوران امپراتوری تزار، تصویب قانون لغو نظام ارباب_ رعیتی بود که منجر به رهایی رعیت ها شد. از آن به بعد، رعیت های سابق می توانستند به صورت نیمه مستقل و در نقش دهقان در قالب شوراهای محلی کشاورزی به فعالیت بپردازند.

اتحاد جماهیر شوروی

در قرن بیستم و در پیوند با تحولات انقلابیون کمونیست، جایگاه و پایگاه تعاونی ها مجدد احیا شد، تا جایی که در این بازه زمانی، روسیه با توجه به تعداد تعاونی ها، شمار اعضا و تلاش برای نظریه پردازی، یکی از رهبران جنبش تعاون در جهان بشمار می آمد. انقلابیون در ابتدا درصدد احیای مدل سنتی تعاون برآمدند، اما از آنجایی که آن را برای رسیدن به مقصود خود مناسب نمی دیدند، پس از مدتی به نظریه پردازی روی آوردند. در این برهه، تعاون با نظریه پردازی کسانی چون الکساندر چایانوف، میخائیل توگان-بارانوفسکی و ولادیمیر لنین مورد توجه قرار گرفته و در صدر اقدامات انقلابیون قرار گرفت.

پس ازکمونیسم

 در روسیه پساکمونیستی، با وجود حاشیه شدن تعاونی ها، کماکان 3 نوع تعاونی فعال هستند: تعاونی های تولید روسی، جوامع مصرف کننده و تعاونی های مصرف جدید. در این ساختار، تعاونی های تولید سازمان های تجاری هستند، در حالیکه تعاونی های مصرف انجمن ها و سازمان های غیر انتفاعی را شامل می شوند. تعاونی های تولیدی جانشین مستقیم مزارع جمعی و اشتراکی سابق هستند. در تعاونی های مصرفی نیز مبادله در درون مناطق روستایی و با محوریت محصولات خانگی صورت می گیرد و خدمات آن شامل تامین، بازاریابی و پردازش است.

تعاونی ها در روسیه امروز

در زمان زمامداری ولادیمیر پوتین، مجدد کاربرد تعاونی ها، به عنوان ابزاری برای سیاست گذاری مطرح شدند و برای گروه هایی چون کشاورزان کوچک، بازرگانان و کارآفرینان، تعاونی هایی با هدف افزایش کنترل بر مشاغل شکل گرفت. ناگفته پیداست که این نوع تعاونی ها، با شکل گیری دستوری و مدیریت متمرکز، از روح تعاون حاکم بر اروپای غربی -به عنوان مهد تعاون- کاملا دور هستند، اما مطالعه آن ها می تواند چهره تعاون در روسیه امروز را برای مخاطب به تصویر بکشد.

انواع تعاونی ها در روسیه

براساس اعلام پایگاه اطلاعاتی CIPOCA در ژانویه 2017 نشان می دهد که از حدود 67 هزار و 209 تعاونی ثبت شده، حدود نیمی از آن ها گزارش مالی سالیانه خود را ارائه داده و بدین ترتیب فعال هستند. در ادامه به بررسی برخی از این تعاونی ها پرداخته شده است.

تعاونی های تولید کشاورزی

این تعاونی ها، سازمان های تجاری هستند که شهروندان را برای تولید محصولات کشاورزی در قالب یک شرکت واحد گرد هم می آورند. اعضای تعاونی بخشی از املاک و یا ابزارهای مالی را شریک شده و برای تعاونی یک صندوق سهام تشکیل می دهند. تعاونی ها اراضی اشتراکی را با اعضای این صندوق ها می توانند زیر کشت ببرند، به اعضا اختیار اجاره بدهند و یا اراضی را بازخرید کند. در موارد اول و سوم، زمین ها جزء مستغلات تعاونی محسوب می شوند.

تعاونی های مصرف کشاورزی

این گروه از تعاونی ها غیرتجاری بوده و شهروندان، خانواده ها، دهقانان و کلیه نهادهای مربوطه را در فرایند تولید کشاورزی درگیر می کنند. این تعاونی ها با هدف کاهش هزینه محصولات کشاورزی و یا ایجاد مازاد درآمد، عرضه، پردازش، خدمات و…. شکل گرفته اند.

تعاونی های اعتبار مصرف شهروندان

جوهر اصلی تعاون اعتبار مصرفی، تعاونی های اعتبار مصرفی شهروندان است، که توسط شهروندان برای رفع نیازها و کمک متقابل مالی تاسیس شده اند. این تعاونی ها نیز دارای ساختار سه سطحی حکمرانی هستند. در سطح فدرال، لیگ اتحادیه های اعتباری قرار دارد که در سال 1994 ایجاد شده است. ماموریت اصلی این لیگ توسعه تعاون اعتبار مصرفی به عنوان یکی از موسسات جامعه مدنی در روسیه است.

تعاونی مصرف کنندگان

در این کشور هنوز هم تعاونی مصرف به عنوان بخش عمده ای از نظام تعاون محسوب می شود که بخش بزرگ آن را مسکن در بر می گیرد و تنها 6 درصد آن مربوط به کشاورزی است. این نوع از تعاونی ها در طول جنگ کبیر میهنی نیز نقش مهمی ایفا کردند، به طوریکه وظایف تامین و تقویت نیروها در جنگ، حمایت مالی و تجهیزات حمل و نقل را به عهده گرفتند.

تعاونی های ویلایی و باغبانی

تعاونی های ویلا و باغبانی، بزرگترین بخش تعاونی های جنبش تعاون در روسیه هستند. آن ها سازمان های غیر تجاری هستند که توسط شهروندان با هدف حصول اهداف مشترک اقتصادی- اجتماعی با فعالیت در حوزه های باغبانی و گلکاری و زیباسازی کسب و کارهایی را راه اندازی کردند.

جمع بندی

تعاون در روسیه، در کسوت امر اجتماعی ریشه قوی دارد، تا جایی که همواره یکی از مهمترین ابزارهای سیاست گذاری محسوب می شود. نظام تعاون در کشور روسیه در برهه های تاریخی شامل امپراتوری تزار تا پیش از وقوع انقلاب 1917، پیروزی بلشویک ها و استقرار نظام اتحاد جماهیر شوروی و دوران کنونی که پس از سقوط کمونیسم شکل گرفت، پرداخته می شود. در زمان زمامداری ولادیمیر پوتین، مجددا تعاونی ها، به عنوان ابزاری برای سیاستگذاری مطرح شدند و برای گروه هایی چون کشاورزان کوچک، بازرگانان و کارآفرینان، تعاونی هایی با هدف افزایش کنترل بر مشاغل شکل گرفت. براساس اعلام پایگاه اطلاعاتی CIPOCA در ژانویه از حدود 67 هزار و 209 تعاونی ثبت شده، حدود نیمی از آن ها فعال هستند. امروزه انواع تعاونی ها از قبیل تعاونی کشاورزی، تعاونی اعتبار مصرف شهروندان، تعاونی های ویلایی و باغبانی و… در روسیه با اهداف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی شکل گرفته است.

این مطالعه در اندیشکده تعاون و توسعه توسط لیلا عرب سرخی در سال 1400 انجام شده است.