آسیب پذیری شبکه بانکی در برابر حملات سایبری

بانک ها و موسسات مالی از ارکان حیاتی اقتصاد هر کشور به شمار می روند. نقش این مجموعه ها در تامین نقدینگی، مدیریت و تسویه تراکنش ها، اعطای اعتبار، نگهداری سپرده ها، و ارائه خدمات پرداخت موجب شده است به منزله شریان اصلی چرخه اقتصادی عمل کنند. هر گونه اختلال در عملکرد این نهادها می تواند به سرعت از سطح خدمات بانکی فراتر رود و به ثبات اقتصادی، اعتماد عمومی و حتی امنیت ملی آسیب وارد کند. ویژگی های ساختاری بانک ها نظیر گردش بالای سرمایه، حجم عظیم تراکنش ها، انباشت داده های حساس و وابستگی دیگر بخش ها به کارکرد بانکی باعث شده اند که این نهادها در صدر اهداف حملات سایبری پیچیده و سازمان یافته قرار گیرند.

ضرورت و اهداف پژوهش

تجربه حمله سایبری به بانک سپه ایران و بانک پاسارگاد در خرداد 1404 نشان داد که زیرساخت های مالی کشور، با وجود برخی پیشرفت ها، همچنان در برابر حملات پیشرفته آسیب پذیرند. این حمله ابعاد مختلفی از ضعف را آشکار کرد؛ از جمله تمرکز بیش از حد سامانه ها، نبود شبیه سازی بحران، وابستگی به گزارش های داخلی، به روز رسانی ناکافی و کاستی در مدیریت بحران. این رویداد بیانگر آن است که امنیت سایبری بانکی در ایران نه فقط یک چالش فناورانه، بلکه یک مسئله راهبردی و ملی است که نیازمند توجه جدی در سه سطح، فناوری، انسانی و نهادی است. از این رو در این پژوهش به مطالعه لزوم ارتقای امنیت و توسعه زیرساخت های بانکی در ایران براساس تجارب کشورهای دیگر و بررسی ضعف های سیستم بانکداری ایران و ارائه راهکارهایی در این حوزه پرداخته شده است.

مرور تجارب جهانی در برابر تهدیدات بانکی

طی دهه اخیر، حوزه مالی و بانکی یکی از پرریسک ترین اهداف حملات سایبری بوده است. علت این امر روشن است؛ بانک ها در مرکز گردش پول، اعتبار و داده های حساس قرار دارند و هرگونه اختلال در آن ها به سرعت به سایر بخش های اقتصادی و حتی اجتماعی سرایت می کند. چند روند جهانی در این حوزه قابل مشاهده است:

تنوع تهدیدات

حملات از شکل سنتی خود (مانند بدافزارهای بانکی ساده برای سرقت رمز عبور یا پول) فراتر رفته و به اشکال پیچیده تری رسیده است. امروزه، حملات باج افزاری می توانند تمام زیرساخت یک بانک را قفل کنند. نفوذ زنجیره تامین قادر است از طریق یک پیمانکار یا ارائه دهنده نرم افزاری، کل شبکه بانکی را آلوده کند. حملات هماهنگ شده دولتی با اهداف ژئوپلیتیک، بانک ها را به میدان جنگ سایبری بدل ساخته است.

چندلایه شدن انگیزه ها

اگر در گذشته انگیزه اصلی حمله مالی بود، امروزه انگیزه های سیاسی و ایدئولوژیک نقش پررنگ تری پیدا کرده اند؛ برای نمونه، حملات سایبری روسیه به بانک های اوکراین در سال های اخیر، بخشی از جنگ ترکیبی محسوب می شوند. همچنین، گروه های هکتیویستی در اروپا و آسیا بانک ها را برای جلب توجه رسانه ای یا فشار سیاسی هدف قرار می دهند. این تنوع انگیزه ها سبب شده است پیش بینی و پیشگیری بسیار دشوارتر شود.

تغییر معادله هزینه-فایده

با ظهور مدل های «حمله به عنوان خدمت»، هزینه مهاجمان برای اجرای حمله به شدت کاهش یافته است. هر فرد یا گروهی با دانش اندک می تواند حملات پیچیده را اجاره یا خریداری کند. در مقابل، هزینه دفاع برای بانک ها به صورت تصاعدی افزایش یافته است: سرمایه گذاری در SOC ها، ابزارهای تحلیل هوشمند تهدید، آموزش مداوم و بیمه های سایبری.

الزامات ارتقای امنیت و توسعه زیرساخت های بانکی در ایران

امروزه، تقریبا تمام خدمات بانکی(از افتتاح حساب و انتقال وجوه تا پرداخت های کلان بین بانکی، مدیریت دارایی و ارائه خدمات مالی نوین) در بستر دیجیتال انجام می گیرد. این دگرگونی اگر چه کارایی و سرعت عملیات بانکی را افزایش داده، به همان نسبت سطح حمله بانک ها را نیز گسترش داده و آنان را به یکی از اصلی ترین اهداف مهاجمان سایبری در سطح جهانی بدل کرده است. در ایران نیز با رشد سریع بانکداری الکترونیک، اینترنت بانک ها، موبایل بانک ها و تنوع ابزارهای پرداخت، روزانه میلیون ها تراکنش مالی بر بسترهای دیجیتال صورت می گیرد. این حجم عظیم تراکنش، نظام بانکی کشور را به زیرساختی حیاتی در امنیت ملی ارتقا داده است. چراکه هرگونه اختلال در آن نه تنها اعتماد عمومی و ثبات مالی، بلکه پایداری اقتصادی کشور را تهدید می کند.

در شرایط ژئوپلیتیک ایران، که بانک ها نقش محوری در تامین مالی دولت و بخش خصوصی دارند، تهدیدات سایبری علیه نظام بانکی ابعادی راهبردی یافته است. از این منظر، ارتقای امنیت زیرساخت های بانکی در ایران دیگر صرفا یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی برای تاب آوری ملی به شمار می رود. ویژگی منحصر به فرد ایران شرایط خاص ژئوپلیتیک و محدودیت در دسترسی به برخی زیرساخت های بین المللی، شرایط ویژه ای را ایجاد کرده است. برای مثال، ایران در بسیاری از حوزه ها به دلیل تحریم های اقتصادی، امکان استفاده از برخی سامانه های بین المللی (مانند سوئیفت) را به طور کامل در اختیار ندارد و در این شرایط توسعه راهکارهای بومی و ملی الزام آور خواهد بود.

ضرورت ایجاد زیرساخت های ملی بانکی در ایران به چند دلیل کلیدی باز می گردد:

• حفاظت از داده های حساس ملی: داده های بانکی شامل هویت میلیون ها کاربر، تراکنش های مالی و اطلاعات اعتباری است. نشست یا سرقت این داده نه تنها زیان فردی ایجاد می کند، بلکه می تواند به بی ثباتی اقتصادی و اجتماعی منجر شود.
• کاهش وابستگی به فناوری خارجی: با توجه به ریسک تحریم و قطع دسترسی به خدمات جهانی، داشتن سامانه های بومی مانند «سپام» برای پیام رسانی مالی یا «نماد» برای امضای دیجیتال، تضمین کننده استمرار خدمات حیاتی بانکی است.
• یکپارچگی و هماهنگ ملی: حملات سایبری به بانک ها اغلب ماهیت فراگیر دارند و به یک بانک یا موسسه خاص محدود نمی شود. بنابراین، نیاز به یک مرکز ملی مانند «کاشف» وجود دارد که بتواند مدیریت یکپارچه، مانیتورینگ بلادرنگ و پاسخ سریع را در سطح شبکه بانکی کشور هماهنگ کند.
• ایجاد بستر اعتماد دیجیتال: مشتریان باید مطمئن باشند که تراکنش هایشان در محیطی امن، معتبر و انکارناپذیر انجام می شود. سامانه هایی مانند «نماد» و «نهاب» با ارائه امضای دیجیتال و شناسه یکتا، ستون های اعتماد در فضای بانکی ایران هستند.

بررسی ضعف های سیستم بانکداری ایران و ارائه راهکارهایی در این حوزه

در خرداد1404، دو حمله سایبری کم سابقه به بانک های سپه و پاسارگارد رخ داد که توجه عمومی و رسانه ای گسترده ای را برانگیخت. این حملات که به صورت هماهنگ و با هدف اختلال در دسترسی مشتریان صورت گرفت، منجر به توقف موقت بخش قابل توجهی از خدمات اینترنتی و موبایلی این بانک ها شد. بررسی و تحلیل این رخداد چند ضعف اساسی را در نظام بانکی ایران آشکار کرد:

• وابستگی شدید به سامانه های متمرکز: حمله به بخشی از زیرساخت، کل چرخه خدمات دهی را مختل کرد و نشان داد که کربنکینگ عملا «نقطه شکست بحرانی» هستند.
• فقدان آمادگی در مدیریت بحران: هر دو بانک در نخستین ساعات حمله فاقد یک برنامه ارتباطی شفاف برای مشتریان بودند. تاخیر در اطلاع رسانی موجب تشدید بی اعتمادی عمومی شد.
• ضعف در پایش تهدیدات نوظهور: سامانه های مانیتورینگ بیشتر مبتنی بر الگوهای حملات شناخته شده بودند و توانایی کافی در شناسایی حملات جدید را نداشتند.
• اتکا به زیرساخت های داخلی و قدیمی: بخشی از آسیب پذیری ها ناشی از نرم افزارهای به روز رسانی نشده و تجهیزات سخت افزاری قدیمی بود که سال ها بدون نوسازی به کار گرفته شده بودند.
• ابعاد اجتماعی و روانی حمله: مدیریت نامناسب بحران سبب شد مهاجمان علاوه بر ایجاد اختلال فنی، در فضای رسانه ای و شبکه های اجتماعی نیز موفق به ایجاد هراس عمومی شوند.

بر این اساس، اجرای اصلاحات بنیادین اجتناب ناپذیر است. به روزرسانی فناوری های زیرساختی، برگزاری دوره های آموزشی مستمر برای کارکنان، تقویت سازوکارهای اشتراک گذاری داده های تهدید و ایجاد تیم های پاسخ اضطراری مستقل از جمله اقداماتی است که می تواند در کوتاه مدت و میان مدت به ارتقای امنیت نظام بانکی یاری رساند. بدین تربیت، تنها با چنین رویکردی می توان زمینه لازم برای مواجهه موثر با حملات پیچیده و ترکیبی را فراهم آورد و تاب آوری بانک ها را در سطوح ملی و بین المللی تضمین کرد.

جمع بندی

تجربه حمله سایبری به بانک سپه ایران و بانک پاسارگاد در خرداد 1404 نشان داد که زیرساخت های مالی کشور، با وجود برخی پیشرفت ها، همچنان در برابر حملات پیشرفته آسیب پذیرند. بخش قابل توجهی از این آسیب پذیری ها ناشی از به کارگیری سامانه های قدیمی، کمبود آموزش های تخصصی برای کارکنان و مشتریان، فقدان سامانه های نظارتی پیشرفته و اتکا به رویکردهای سنتی دفاعی است. افزون بر این، گسترش شتاب زده خدمات بانکداری دیجیتال بدون رعایت الزامات امنیتی، زمینه نفوذ و اختلال را افزایش داده است. بر این اساس، اجرای اصلاحات بنیادین اجتناب ناپذیر است. به روزرسانی فناوری های زیرساختی، برگزاری دوره های آموزشی مستمر برای کارکنان، تقویت سازوکارهای اشتراک گذاری داده های تهدید و ایجاد تیم های پاسخ اضطراری مستقل از جمله اقداماتی است که می تواند در کوتاه مدت و میان مدت به ارتقای امنیت نظام بانکی یاری رساند.

این مطالعه در پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران با همکاری اعظم احمدیان و علی میری در سال 1404 انجام شده است.