وضعیت بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات در لایحه بودجه 1401 کل کشور

بر اساس گزارش سال ۲۰۲۱ اتحادیه جهانی مخابرات (ITU)، حدود ۴.۹ میلیارد نفر در جهان در سال ۲۰۲۱ 76 درصد جمعیت شهری و 39 درصد جمعیت روستایی از اینترنت استفاده می  کنند. همچنین از ۲.۹ میلیارد افراد غیرآنلاین، ۹۶ درصد در کشورهای در حال توسعه زندگی می کنند. ضریب نفوذ اینترنت به طور متوسط در آفریقا، آسیا و اقیانوسیه بیش از ۲۰ درصد افزایش یافته که نشان دهنده افزایش اتصال و حرکت به سمت حذف شکاف دیجیتالی است. همچنین طبق گزارش ۲۰۲۱ چشم انداز بازار ICT خاورمیانه، در تحقیق و بازار (Research and Market) با توجه به سرمایه گذاری در تحقیق و توسعه نسل های جدید تلفن همراه پیش بینی می شود حجم بازار ICT خاورمیانه روند رو به رشدی تا سال ۲۰۲۵ تجربه کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

«فراهم سازی دسترسی به پهن باند برای آحاد مردم»، «کاهش شکاف دیجیتالی» و نیز «فراهم سازی بسترهای توسعه اقتصاد دیجیتال و تحقق آن از طریق تحقیق و توسعه فناوری های نوظهور»، «افزایش شدت استفاده از ICT» و «توسعه خدمات بخش» موجبات بسط عدالت، تحول اجتماعی و رشد اقتصادی هماهنگ با روندهای جهانی و منطقه ای را فراهم می کند. بدین منظور طی سال ۱۳۹۶ و ۱۴۰۰ با وجود چالش های فراوان ناشی از تحریم های بین المللی، توسعه مطلوبی در زیرساخت های شبکه ملی اطلاعات و افزایش پهنای باند اینترنت بین الملل صورت گرفته است؛ به طوری که اهداف کلیدی برنامه ششم توسعه از جمله «دسترسی ۸۰ درصد خانوارها به پهن باند» و «برقراری امکان دسترسی پرسرعت به ۹۰ درصد روستاهای بالای ۲۰ خانوار» به ترتیب به میزان 86 و 87 درصد رسیده است. در شاخص های ظرفیت IP شبکه ملی اطلاعات نیز از ۲۴۰۲۰ گیگابیت بر ثانیه در سال ۱۳۹۸ به ۲۵۰۷۳ گیگابیت بر ثانیه در سال ۱۳۹۹ و ۲۸۹۰۰ گیگابیت بر ثانیه در هفت ماهه اول ۱۴۰۰ افزایش یافته و ظرفیت پهن باند اینترنت بین الملل از ۴۰۳۰ گیگابیت بر ثانیه در سال ۱۳۹۸ به ۵۱۷۰ گیگابیت بر ثانیه در سال ۱۳۹۹ و ۶۱۷۹ گیگابیت بر ثانیه در هفت ماهه اول ۱۴۰۰ افزایش یافته است. با عنایت به موارد فوق الذکر و رویکردهای مندرج در بخشنامه بودجه ۱۴۰۱ برای دسترسی آحاد مردم به پهن باند امن و مقرون به صرفه، کاهش مراجعه حضوری مردم جهت اخذ خدمات دولتی و ارتقا فناوری ها و ارائه خدمات، تعدادی از موارد اولویت دار بودجه بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته اند.

تحلیل و تبیین مهم ترین متغیرهای اقتصادی یا اجتماعی بخش و پیش بینی آن در سال 1401

مطابق آخرین آمار موجود طی سال های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷ سهم ارزش افزوده رشته فعالیت ارتباطات و فناوری اطلاعات از تولید ناخالص داخلی به قیمت جاری به طور میانگین به ۱.۸۷ درصد و رشد متوسط ارزش افزوده این بخش به قیمت ثابت به ۹.۹۲ درصد رسیده است. در سال ۱۴۰۱ نیز هدف گذاری رشد بخش ارتباطات به منظور تحقق رشد اقتصادی ۸ درصدی، به میزان ۱۰.۶ درصد در نظر گرفته شده است. همچنین با توجه به رشد تحولات فناوری اطلاعات و لزوم به کارگیری کاربردهای آن در راستای توسعه دولت الکترونیک و شدت و نفوذ ICT در کشور، در برنامه ششم توسعه بالاترین رشد ارزش افزوده (19.4 درصد)، اشتغال (9.5 درصد)، متوسط رشد سرمایه گذاری به قیمت ثابت (51.8 درصد) و متوسط رشد بهره وری عوامل تولید (6.5 درصد) در نظر گرفته شده است.

تحلیل و تبیین وضعیت درآمدهای دستگاه ها و اعتبارات هزینه ای بخش

با توجه به رشد ۴۱.۳ درصدی اعتبارات هزینه ای و ۳۰۳ درصدی اعتبارات تملک دارایی های سرمایه ای، کل اعتبارات هزینه ای و تملک دارایی های سرمایه ای دستگاه اصلی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات از محل منابع بودجه عمومی با ۲۳۲ درصد رشد بالغ بر ۱۴۵، ۶۳۹ میلیارد ریال است که ۳.۲ درصد آن از محل ردیف اصلی (۴۶۵۹ میلیارد ریال)، ۹۱.۷ درصد از محل ردیف درآمد- هزینه (۱۳۳۵۲۰ میلیارد ریال)، ۳.۷ درصد از محل سایر ردیف های متفرقه (۵۶۶۰ میلیارد ریال) و (۱.۲) درصد آن از محل درآمد اختصاصی (۱۸۰۰ میلیارد ریال) تامین شده و مشتمل بر اعتبارات هزینه ای به مبلغ ۷۱۷، ۱۶ میلیارد ریال با سهم ۱۱.۵ درصدی و اعتبارات تملک دارائی های سرمایه ای به مبلغ ۱۲۸، ۹۲۱ میلیارد ریال با سهم ۸۸.۵ درصد از کل اعتبارات است. همچنین در دستگاه اصلی مرکز ملی فضای مجازی کشور اعتباری بالغ بر ۹۹۹ میلیارد ریال (۲۵۶ میلیارد ریال اعتبارات هزینه ای و ۷۴۳ میلیارد ریال اعتبارات تملک) در برنامه «مدیریت راهبردی و امنیت فضای مجازی کشور» کد ۱۳۰۲۰۲۲۰۰۰ ذیل فصل ارتباطات و فناوری اطلاعات در نظر گرفته شده که نسبت به سال قبل ۱۴.۴ درصد رشد داشته است. مهم ترین برنامه ها و شاخص های این بخش در لایحه ۱۴۰۱ به شرح ذیل است:

• برنامه ارائه خدمات زیرساختی، پایه و کاربردی شبکه ملی اطلاعات: مواردی چون «تحقق اهداف عملیاتی شبکه ملی اطلاعات مطابق اهداف طرح کلان و معماری شبکه از 35 درصد به 50 درصد»، «پوشش دسترسی پرسرعت خانوارها به پهن باند ثابت با سرعت 25 مگابیت بر ثانیه از 35 درصد به 50 درصد» و «افزایش سهم ترافیک داخلی در کل ترافیک شبکه از 30 درصد به 40 درصد» در این دسته بندی قرار دارند؛
• توسعه فناوری ها و خدمات فضاپایه و با ارزش افزوده: شامل مواردی چون «افزایش تعداد خدمات فضا پایه (تجمعی) از (۶) خدمت به (۱۱) خدمت»، «تعداد تامین و ساخت ماهواره های ارتباطی و سنجشی عملیاتی تحقیقاتی از (۲) مورد به (۱۱) مورد» و «تکمیل مراکز ایجاد و توسعه مراکز تست و تجمیع ماهواره های بومی کلاس ۵۰۰ کیلوگرم از (۳) درصد به (۳۰) درصد» می باشند؛
• ارائه خدمات یکپارچه دولت هوشمند (الکترونیکی): مواردی چون «ارائه خدمات دولت به صورت الکترونیکی در قالب درگاه پنجره واحد از (۱۵) خدمت به (۶۰)» و «خدمت افزایش تراکنش های سالانه انجام شده در مرکز ملی تبادل اطلاعات (NIX-GSB /PGSB) از ۱۵۰۰ میلیون تراکنش به ۳۵۰۰ میلیون تراکنش» در این دسته جای می گیرند.

چالش ها، تنگناها و مسائل اساسی در بخش و راهکار های خروج از آن ها

برخی از مهم ترین چالش های بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات مشتمل بر موارد ذیل است:

• عدم اجرای کامل شبکه ملی اطلاعات به دلیل نبود طرح جامعی برای توسعه شبکه ملی اطلاعات که دربرگیرنده تمامی ابعاد شبکه در لایه های زیرساخت، خدمات، کاربرد و محتوا باشد؛
• عدم توسعه مطلوب دولت هوشمند (الکترونیکی) و بهره برداری از زیرساخت های فراهم شده به دلیل نبود مدیریت منسجم و واحد برای راهبری یکپارچه دولت هوشمند (الکترونیکی)؛
• تحریم و مشکلات مبادلات ارزی، عدم استفاده از ظرفیت سرمایه گذاری داخلی و خارجی، عدم ارائه کالا و خدمات توسط شرکت های معتبر بین المللی و عدم امکان پیشبرد موضوعاتی نظیر ترانزیت داده، توسعه بازارهای بین المللی و توسعه بخش فضایی کشور.

برخی از راهکارهای خروج از این چالش ها نیز عبارتند از:

• تهیه و تدوین بسته اجرایی عملیاتی متناسب با سند «طرح کلان و معماری شبکه ملی اطلاعات» مصوب شهریورماه ۱۳۹۶ شورای عالی فضای مجازی و تمرکز بر توسعه متوازن شبکه به منظور برقراری دسترسی آحاد مردم اعم از شهری و روستایی به پهن باند امن و مقرون به صرفه؛
• تعیین متولی واحد دولت الکترونیک در کشور به هدف راهبری یکپارچه دولت هوشمند (الکترونیکی)؛
• تقویت دیپلماسی منطقه ای و تعامل با کشورهای همسایه جهت گسترش بازار کالا و خدمات ارتباطات و فناوری اطلاعات، تسریع در ایجاد شرکت ترانزیت داده و اعمال حمایت های لازم به جهت حضور در بازار ترانزیت ترافیک داده.

جمع بندی

بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات با برنامه ریزی جهت فراهم سازی دسترسی به پهن باند برای آحاد مردم، کاهش شکاف دیجیتالی و نیز ایجاد بسترهای توسعه اقتصاد دیجیتال، افزایش شدت استفاده از ICT و توسعه خدمات بخش، موجبات بسط عدالت، تحول اجتماعی و رشد اقتصادی هماهنگ با روندهای جهانی و منطقه ای را فراهم می کند. پژوهش حاضر به بررسی تعدادی از موارد اولویت دار بودجه بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات پرداخته است. از همین رو مهم ترین متغیرهای اقتصادی یا اجتماعی بخش و پیش بینی آن در سال 1401 تحلیل و تبیین شده است. همچنین وضعیت درآمدهای دستگاه ها و اعتبارات هزینه ای بخش مورد بررسی قرار گرفته است. در پایان نیز چالش ها، تنگناها و مسائل اساسی در این بخش و راهکار های خروج از آن ها نیز مورد بررسی قرار گرفته اند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری با همکاری مریم کیهانی و اصغر غلامی در سال 1400 انجام شده است.