انگاره فناوری های نوین و افزایش منابع درآمد شهرداری ها

طی چند دهه اخیر، با توسعه سریع شهرها، ابعاد و حجم وظایف شهرداری ها چندین برابر شده است؛ تا جایی که منابع درآمدی فعلی، پاسخگوی هزینه های روبه رشد شهرداری ها در سال های آتی نخواهد بود. بنابراین، از آنجا که اداره شهرها و اعمال مدیریت شهری مستلزم در اختیار داشتن منابع درآمدی مستمر، مطمئن و همگام با فناوری های روز است، ضروری است به عنوان مهم ترین مسائل اداره شهرها مورد توجه قرار بگیرد. در همین راستا شهر تهران به عنوان پرجمعیت ترین شهر و پایتخت کشور نیازمند رشد و توسعه زیرساخت های مناسب است؛ چراکه با افزایش جمعیت و به روز شدن نیازها درآمدهای فعلی پاسخگوی نیاز این شهر نیست.

ضرورت و اهداف پژوهش

در سال های اخیر علاوه بر چالش های موجود در کسب درآمد شهرداری ها، ناپایدار بودن منابع درآمدی نیز مورد توجه قرار گرفته است. منابع درآمدی ناپایدار که سرآمد آن درآمد حاصل از عوارض ساخت و ساز و عوارض مازاد تراکم است، مشکلات جدی در اداره شهر و دستیابی به توسعه پایدار شهری ایجاد می کند. همچنین، اتکای بیش از حد بسیاری از شهرداری های کشور، به ویژه تهران، به درآمد ناشی از بخش مسکن، علاوه بر تاثیر آن در افزایش قیمت مسکن، شهرداری ها را در مقاطع زمانی مختلف با مشکلات و بحران های مالی مقطعی، مواجه ساخته است.

در این میان یکی از موارد مورد توجه در سال های اخیر در راستای برون رفت از مسائل شهری، بهره گیری از تکنولوژی های جدید است. شاید در این میان سخن از تکنولوژی و نیز ابزارهای نوین یکی از اصلی ترین راهکارها در راستای حل مسئله باشد. به بیانی، شرایط غامض شهرداری ها در وضعیت کنونی از یک سو و نیز فراگیری فناوری از سوی دیگر می تواند بستر تامل بیشتر را فراهم آورد که چگونه می توان از این طریق بر درآمدهای شهرداری سامانی نوین بخشید. از همین رو پژوهش حاضر ضمن بررسی نظام مالی شهرداری های ایران و نقش فناوری در آن ها به ارائه پیشنهاداتی در راستای شناسایی منابع درآمدی نوین پرداخته است.

بررسی نظام مالی شهرداری های ایران و نقش فناوری در آن ها

سازمان شهرداری ها و دهیاری های وزارت کشور، منابع مالی شهرداری ها را به 7 دسته تقسیم بندی کرده است که عبارتند از: «عوارض عمومی»، «عوارض اختصاصی»، «درآمد حاصل از بهای خدمات و درآمد موسسات انتفاعی شهرداری»، «درآمدهای حاصله از وجوه و اموال شهرداری»، «کمک های اعطایی دولت و سازمان های دولتی»، «اعانات و هدایا و دارایی ها» و «سایر منابع تامین اعتبار».

سند «نقشه راه نوسازی و تحول در مدیریت و نظام اداری شهرداری های کشور» که در اردیبهشت 1393 از سوی سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور (وزارت کشور) تهیه شد؛ به موضوع آمار، اطلاعات و شهرداری الکترونیک پرداخته شده است. هدف راهبردی این سند در این برنامه افزایش دقت، سرعت، شفافیت و کاهش هزینه در ارائه خدمات به مردم و توجه به اثربخشی و کارایی در فرآیندها از طریق استفاده موثرتر از آمار در تصمیم گیری ها و ابزار فناوری اطلاعات و ارتباطات است.

بررسی کدها و ردیف های بودجه ای شهرداری های کل کشور حکایت از آن دارد که در فرایند بهره گیری از فناوری نوین، به خصوص هوشمندسازی و کسب وکارهای جدید، تاکنون اقدام خاصی نه در مقیاس ستاد یعنی وزارت کشور (سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور) شده است و نه در مقیاس شهرداری های کشور روند و اقدام قابل توجهی صورت گرفته است.

زیرساخت ها و فناوری های مناسب برای افزایش منابع درآمدی و بهبود نظام مالی شهرداری تهران

شهر تهران به عنوان پرجمعیت ترین شهر و پایتخت کشور نیازمند رشد و توسعه زیرساخت های مناسب است. بدیهی است که لازمه تحقق رشد و توسعه، بهره گیری از ظرفیت های مبتنی بر فناوری است که این امر در سالیان اخیر مورد توجه مسئولین شهرداری تهران قرار گرفته است، اما مستلزم شناسایی و امکان سنجی ظرفیت هایی برای بهینه سازی و استفاده بیشتر از آن است. لذا در ادامه برخی از این زیرساخت ها مورد بررسی قرار می گیرد:

• وجود یک ساختار سازمانی قابل اتکا: ایجاد ساختار فناوری در شهرداری، ایجاد ساختار سازمانی قابل اعتنا و قابل اتکایی است که بتوان با پشتوانه آن برای رسیدن به افق های مناسب در بهره گیری از ظرفیت های فناوری های نوین استفاده نمود. آنچه حائز اهمیت است این نکته است که فراهم کردن اطلاعات، نیازمند مدیریتی است که بتواند این مهم را برای بخش ها و واحدهای مختلف فراهم کند و با مدیریت و راهبری خود بخش ها و واحدهای مختلف را در روند طراحی و تولید، این واحدها با یکدیگر هماهنگ نموده و سرانجام در امر بهره گیری از ظرفیت ها و فرصت ها به آن ها کمک کند؛
• عوامل سخت افزاری: یکی از زیرساخت های ضروری جهت اخذ نتایج مطلوب از بهبود نظام مالی شهرداری ها با استفاده از فناوری های نوین، انواع امکانات زیربنایی شامل ساختمان ها، وسایل نیروی انسانی، امکانات ارتباطی و غیره است که عدم وجود آن ها منجر به حصول نتایج نامطلوب می شود؛
• نیروی انسانی متخصص: نیروی انسانی متخصص به منزله قلب فناوری های نوین شناخته می شود. این تخصص طراح مهندس و سازنده است که می تواند یک سلسله راه حل نرم افزاری را برای برخی معضلات زندگی واقعی در یک حوزه خاص طراحی و ایجاد نماید. نیروی انسانی را باید به عنوان بنیان فناوری های نوین در شهرداری ها نامید که در صورت تربیت مناسب آن ها می تواند منافع مناسبی برای سازمان به همراه داشته باشد.

روش های مناسب استفاده از فناوری های مورد نیاز

به طور کلی استفاده از روش ها و فناوری های نوین در افزایش، منابع درآمدی شهرداری ها عموما در قالب چهار مرحله بررسی می شود:

• پیدایش: در این مرحله فراهم کردن زیرساخت ها و همچنین فرهنگ سازی در دستورکار قرار می گیرد و ابزارها و خدمات نوین در اختیار کاربران قرار می گیرد؛
• ارتقا: در این مرحله شهرداری به گسترش خدمات خود برای عموم کاربران می پردازد و منابع اطلاعاتی لازم را برای ارائه خدمات مناسب تقویت و ساختاردهی می کند. فعالیت های توسعه زیرساخت های شبکه ای و سخت افزاری برای ارائه خدمات بهتر در اولویت اجرایی قرار می گیرد؛
• تعامل: در این مرحله کاربر تعامل آنلاین خود را با شهرداری آغاز می کند. برای ورود به این مرحله لازم است که زیرساخت های سخت افزاری و شبکه ای مطلوب باشند. در این مرحله تعامل به صورت خودجوش و بیشتر از طرف کاربر انجام می شود.
• یکپارچه سازی: در این مرحله دامنه خدمات ارائه شده به شهروندان گسترش می یابد و خدمات متنوع تری عرضه می شود. با استفاده از یکپارچه سازی فرایندها می توان فرصتی برای مدیریت شهری جهت ارتقای کیفی خدمات به شهروندان فراهم کرد. یکی از ویژگی های مهم شهرداری ها وجود پراکندگی جغرافیایی بخش های مختلف و نیز وجود معاونت ها، سازمان ها و شرکت های وابسته است که لازم است موضوع یکپارچگی هم درون سازمان ها و هم بین سازمان های مختلف بررسی شود.

معیارهای مدل کارآمد به منظور بهره مندی از فناوری های نوین در بهبود نظام مالی شهرداری تهران

برخی از این معیارهای یک مدل کارآمد عبارتند از:

• عدالت: مقصود از معیار عدالت پرداخت متناسب با استفاده شهروندان از خدمات مختلف در یک شهر است. در این معیار افراد با توانایی برابر در استفاده از خدمات شهری به یک میزان پرداخت عوارض دارند؛
• شفافیت: اصلی ترین شاخصه این بعد را می توان دسترسی به اطلاعات دانست که از جمله ابزارهای مهم آن به کارگیری داده باز حاکمیتی است. داده باز حاکمیتی عبارت است از امکان دسترسی به اطلاعات و استفاده و بهره برداری از آن ها به صورت برخط برای آحاد جامعه. مدیران شهری بعد از تصویب قوانین و مقررات لازم برای به کارگیری این ابزار، علاوه بر فراهم کردن امکان نظارت مردمی بر عملکرد، امکان به کارگیری بهینه از اطلاعات عمومی نظام مالی را برای مردم و همه زیرمجموعه های مدیریت شهری را فراهم می کنند؛
• کارایی: رسیدن به معیار کارایی در مدل مناسب برای بهبود نظام مالی شهرداری با استفاده از نقش فناوری های نوین بدین معنا است که هزینه های اجتماعی و اثرات اقتصادی اخذ عوارض پرداختی شهروندان در حداقل ممکن باشد؛ بدین صورت که بر سطح عمومی قیمت های پایه تاثیراتی نداشته باشد و مانع به وجود آمدن حباب های قیمتی شود. به بیان دیگر کارایی اقتصادی متضمن تخصیص منابع به تولید کالاها و خدمات به صورتی است که جامعه بیشترین مقدار ممکن از کالاها و خدمات را دریافت کند.

نقاط ضعف، قوت، تهدیدها و فرصت های استفاده از فناوری های نوین در افزایش منابع درآمد شهرداری ها

فرایند توسعه فناوری های نوین و استفاده از ظرفیت های آن در راستای افزایش منابع درآمدی، مستلزم شناخت و تحلیل درست از شرایط هریک از منابع درآمدی است که در ادامه نقاط ضعف، قوت، فرصت و تهدید آن ها مورد بررسی قرار می گیرد:

• نقاط قوت: برخی از این نقاط عبارتند از: «ظرفیت سازمان فناوری اطلاعات شهرداری»، «افزایش سرعت ارائه خدمات»، «کاهش هزینه های استفاده از خدمات دیجیتال در مدیریت شهری»؛
• نقاط ضعف: برخی از نقاط ضعف عبارتند از: «هزینه نگهداری بالای انواع پرتال های موجود»، «عدم وجود پلتفرم یکپارچه جهت کارایی کارکنان و کاربران» و «عدم وجود پنجره واحد خدماتی»؛
• فرصت ها: برخی از این فرصت ها عبارتند از: «بازبینی رویه های ساده سازی در قالب درگاه یکپارچه»، «ظرفیت ایجاد نهاد مستقل هماهنگ کننده نوسازی سازمانی و نوآوری» و «ظرفیت توسعه داشبورد شهری»؛
• تهدیدها: برخی از تهدیدها عبارتند از: «عدم وجود پلتفرم یکپارچه جهت کارایی کارکنان و کاربران»، «تغییر فناوری ها و لزوم بازبینی و به روز رسانی سامانه ها» و «حفظ امنیت و خصوصی بودن اطلاعات».

ارائه پیشنهاد در راستای شناسایی منابع درآمدی نوین

اقدامات عملیاتی در راستای ارتقاء منابع درآمدی با بهره گیری از فناوری های نوین را می توان در قالب موارد زیر پیشنهاد داد:

پیشنهاد کدهای درآمدی جدید

شناسایی و ارائه کدهای درآمدی جدید یکی از راهکارهایی است با پشتوانه قانونی، می تواند به افزایش منابع درآمدی جدیدی منجر شود که از منظر وصول آن می توان از فناوری های نوین و زیرساخت های موجود استفاده نمود. برخی از این کدها عبارتند از:

• عوارض تردد خودروهای شاغل در سطح شهر؛
• عوارض تاخیر در حمل نخاله های ساختمانی؛
• عوارض تاخیر در نماسازی ساختمان.

پیشنهاد در راستای افزایش درآمدهای شهرداری تهران

برخی از اقدامات می تواند با بهره گیری از فناوری های نوین و توسعه بسترهای کنونی، به افزایش میزان درآمدهای شهرداری منجر شود که به صور تیتروار به شرح زیر ارائه می شود:

• راه اندازی سامانه اجاره املاک تجاری و مسکونی شهر تهران؛
• اجاره موقت فضاهای شهری جهت فعالیت های تجاری در ایام ویژه ای از سال؛
• شناسایی و استفاده از فضاهای بلااستفاده شهری برای ایجاد نمایشگاه های کوچک.

جمع بندی

در سال های اخیر اتکای بیش از حد بسیاری از شهرداری های کشور به ویژه تهران، به درآمد ناشی از بخش مسکن، علاوه بر تاثیر آن در افزایش قیمت مسکن، شهرداری ها را در مقاطع زمانی مختلف با مشکلات و بحران های مالی مقطعی، مواجه ساخته است. در این میان یکی از موارد مورد توجه در سال های اخیر در راستای برون رفت از مسائل شهری، بهره گیری از تکنولوژی های جدید است. بررسی کدها و ردیف های بودجه ای شهرداری های کل کشور حکایت از آن دارد که در فرایند بهره گیری از فناوری نوین به خصوص هوشمندسازی و کسب وکارهای جدید تاکنون اقدام خاصی صورت نگرفته است. به طور کلی استفاده از روش ها و فناوری های نوین در افزایش، منابع درآمدی شهرداری ها عموما در قالب چهار مرحله پیدایش، ارتقا، تعامل و یکپارچه سازی بررسی می شود. پژوهش حاضر ضمن بررسی نقاط ضعف، قوت، تهدیدها و فرصت های استفاده از فناوری های نوین در افزایش منابع درآمد شهرداری ها به ارائه پیشنهاد در راستای شناسایی منابع درآمدی نوین پرداخت که پیشنهاد کدهای درآمدی جدید از آن جمله بود.

این مطالعه در اندیشکده پایا توسط مهدی علیان در سال 1401 انجام شده است.