بررسی توسعه پایدار استان یزد

علی­رغم محدودیت ­های طبیعی و اقلیمی ناشی از مجاورت کویر، مردمان عالم و سخت­ کوش یزدی با همراهی برنامه ­ریزان و مسئولان استانی موفق شده اند با غلبه بر تمامی مسائل و مشکلات، نام نیکی از خود در تمام عرصه­ ها بر جای گذاشته و سهم قابل ­توجهی از تولید ملی را به خود اختصاص دهند. استان یزد هشتمین استان پهناور کشور است که به عنوان دومین شهر تاریخی جهان، رتبه دوم در ذخیره معدنی کشور و رتبه نخست در شاخص ملی امنیت سرمایه­ گذاری را به خود اختصاص داده است. این استان در ردیف پنج استان توسعه یافته صنعتی کشور و چند استان برتر از منظر شاخص توسعه انسانی قرار دارد؛ اما با وجود همه تلاش ­ها و سختی­ ها این استان با مسائل و چالش­ هایی روبروست که می­ توان ازجمله آن ها به چالش های آب، حاشیه ­نشینی، محیط زیست، مهاجرت و بیکاری اشاره کرد.

کلیدواژه: یزد، اقتصاد، توسعه

ضرورت و اهداف پژوهش

استان یزد یکی از استان­ های پهناور کشور محسوب می­ شود که دارای قابلیت ­ها و ظرفیت­ های اقتصادی بسیاری است؛ این استان دومین شهر تاریخی جهان و یکی از استان­ های قطب معدنی کشور است. این استان علی­رغم همه ظرفیت­ ها، از سویی با چالش­ هایی مواجهه است که در حال حاضر به چالش ­های متقاطع تبدیل شده است و علاوه بر پیچیدگی و در هم تنیدگی، پرداختن مجزا به آن­ها نمی ­تواند در تحلیل و ارائه راهکارها اثربخشی مناسبی داشته باشد. این اندیش نامه باهدف شناسایی ظرفیت­ ها و چالش ­های استان یزد و ارائه راهکار پیشنهادی در مسیر توسعه پایدار این استان نگاشته شده است.

معرفی استان یزد

استان یزد با وسعتی حدود 74,781 کیلومترمربع، معادل 4.6 درصد از وسعت کل کشور را فراگرفته است و در حال حاضر در بین 31 استان کشور، هشتمین استان پهناور کشور محسوب می­شود. جمعیت استان در سال 1398 حدود 1,232,773 نفر بوده که معادل 1.4 درصد از جمعیت کشور را به خور اختصاص داده است. طبق آمار، بعد خانوار در این استان 3.3 نفر است. 86 درصد از جمعیت استان در نقاط شهری و 14 درصد در نقاط روستایی ساکن بوده­اند. بر اساس آخرین تقسیمات سیاسی-اداری کشور، استان یزد متشکل از 10 شهرستان، 21 بخش، 45 دهستان، 2,945 پارچه آبادی (936 آبادی دارای سکنه و 1,982 آبادی خالی از سکنه) و 23 کانون شهری است.

قابلیت­ها و ظرفیت­ های اقتصادی استان یزد

برخی از مهم­ترین ظرفیت­ های اقتصادی استان یزد عبارت اند از:

• دومین شهر تاریخی جهان و ظرفیت­های صنعت توریسم: یزد، دومین شهر تاریخی جهان، به عنوان یکی از وسیع ­ترین بافت خشتی و بکر دنیا و اولین شهر تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی ثبت شده است. این استان بیشترین ماندگاری توریست­ ها و بیشترین هزینه­کرد توسط آن ها و نیز بیشترین رشد میزان گردشگری خارجی را به خود اختصاص داده است؛
• قطب معدنی کشور: استان یزد از حیث تنوع و ذخیره مواد معدنی با رتبه دوم معدنی کشور، موقعیت ممتازی برای سرمایه­ گذاری در بخش معدن را دارد. این استان با دارا بودن 6 معدن بزرگ ملی و اشتغال مستقیم 12,000 نفر در معادن، 62 میلیون تن تولید سالانه معادن را به خود اختصاص داده است؛
• استان توسعه ­یافته صنعتی کشور: استان یزد با بیش از 2,979 واحد صنعتی که 68 درصد آن فعال هستند و با میزان اشتغال مستقیم 99 هزار نفر، در ردیف پنج استان توسعه­یافته صنعتی کشور قرار دارد. بیشترین دسته­بندی در صنایع فولاد، نساجی، کاشی و سرامیک، شیمیایی و محصولات اقتصاد دیجیتال است؛
• یزد شهر اقتصاد دانش بنیان: در حال حاضر ۱۰۰ شرکت دانش­بنیان و ۳5۰ شرکت فناور مستقر در پارک علم و فناوری و مراکز وابسته در استان با اشتغال بالغ بر 2,240 نفر فعالیت می­کنند. این استان در شاخص توسعه ارتباطات و فناوری اطلاعات رتبه سوم و در حوزه اقتصاد دانش­بنیان رتبه چهارم کشوری را کسب کرده است؛
• یزد، پیشرو در شاخص توسعه انسانی (HDI): طبق بررسی­ها، استان یزد همواره در ردیف چند استان برتر از منظر شاخص توسعه انسانی قرار دارد. طبق آمارها این استان در شاخص تعدیل شده آموزش در جایگاه پنجم کشوری قرار دارد و شاخص توسعه انسانی این استان در سال 90 برابر با 0.766 (جایگاه سوم کشوری) بود؛
• یزد، پیشرو در ایجاد درآمد سرانه و ارزش افزوده: بررسی وضعیت تولید ناخالص داخلی نشان می دهد که استان یزد سهم 1.85 درصد از GDP کل کشور (با نفت) و 2.3 درصد (بدون نفت) را داراست و بیش از سهم جمعیتی خود، در تولید ناخالص داخلی کشور سهم دارد. به لحاظ ایجاد ارزش افزوده و درآمد سرانه، یزد همواره در ردیف پنج استان اول کشور قرار داشته است.

چالش­ های اساسی استان یزد

برخی از عمده­ ترین چالش­ها و مسائل اساسی استان یزد مرتبط با توسعه اقتصادی را می ­توان به صورت ذیل برشمرد.

• چالش آب: منابع بالفعل آب استان یزد، متکی بر منابع آب زیرزمینی و انتقالی (به صورت محدود) است. مقدار سرانه منابع آب تجدیدشونده حاکی از وضعیت «کمبود» و «بحران جدی آب» اعم از تامین برای زندگی و تامین برای توسعه در استان است؛
• چالش محیط زیست: «توسعه آلودگی منابع آب زیرزمینی»، «انتشار آلودگی به دلیل عبور شاهراه اصلی جنوب-شمال کشور»، «تعدد و پراکندگی فعالیت­ های معدن کاری» و «عدم رعایت ضوابط و استانداردهای قانونی جبران خسارات زیست­ محیطی» ازجمله چالش­ های زیست ­محیطی موجود است؛
• چالش بیکاری و اشتغال: روند افزایشی بیکاری استان (افزایش نرخ بیکاری از 6.5 درصد در سال 1392 به 14 درصد در بهار سال 1400) به ویژه بیکاری فارغ ­التحصیلان دانشگاهی و زنان و عدم تناسب ساختار فعلی فعالیت­ های اقتصادی با نیازهای بازار کار استان نکته مهم و کلیدی در این خصوص به ­شمار می­رود؛
• چالش مهاجرت: فرصت ­های شغلی متعدد و وضعیت رفاهی نسبی در استان، سبب شده است تا یزد ازنظر خالص مهاجرپذیری در ردیف سه استان اول کشور قرار گیرد. افزایش قابل ­توجه حاشیه نشینی و گسترش آسیب­ های اجتماعی و تغییر فرهنگ کار و سخت­ کوشی ازجمله پیامدهای ناخوشایند این امر است.

راهکارهای پیشنهادی برای رفع مشکلات موجود

در این بخش به ارائه پیشنهاداتی برای رفع مشکلات موجود و استفاده از ظرفیت های استان یزد پرداخته شده است:

• رفع چالش آب: تامین کامل آب از محل خط­ لوله اول و بهره ­برداری از خط دوم آب رسانی برای مصرف شرب و بهداشت، بهره ­برداری عملی از خط انتقال آب خلیج­فارس و خط انتقال دریای عمان جهت فعالیت­ های اقتصادی و مصونیت کامل خطوط لوله انتقال آب استان به منظور حل نیاز مبرم استان در حوزه آب؛
• رفع چالش محیط زیست: انجام طرح جامع مطالعات آلایندگی استان، ایجاد مرکز پایش و رصد مستمر و برخط کنترل آلایندگی واحدها و ترغیب، تسهیل و اجبار واحدهای موجود به بهینه­ سازی و ارتقا استانداردهای تولیدی در راستای ایجاد محدودیت جدی در توسعه فعالیت­ های تولیدی آلاینده، آب­بر و ناسازگار با محیط زیست؛
• رفع چالش بیکاری و اشتغال: توجه ویژه به توسعه فعالیت­ های دانش پایه و اقتصاد دانش­بنیان و شرکت­ های فناور، توسعه فعالیت­ های خدماتی خاصه خدمات برتر، فنی و مهندسی، مشاوره و پیمانکاری و همچنین مشاغل خرد و خانگی، ایجاد خوشه ­ها و شهرک ­های تخصصی و بهره­ گیری از اشتغال و اقتصاد فراسرزمینی در راستای ساماندهی اشتغال زنان و فارغ ­التحصیلان؛
• رفع چالش مهاجرت: انجام مطالعه جامع شناسایی، ساماندهی و مدیریت اتباع خارجی به­ ویژه اتباع غیرمجاز، استفاده از ظرفیت­ های فعالان و سرمایه­ گذاران یزدی تبار در ایجاد فرصت های اشتغال در اقصی نقاط کشور با تأکید بر استان ­های هم جوار و تهیه و اجرای سند کنترل و کاهش آسیب ­های اجتماعی و حاشیه­ نشینی در راستای برطرف کردن چالش مهاجرت.

جمع بندی

استان یزد، یکی از استان­ های پهناور کشور است که با دارا بودن ظرفیت­ هایی همچون وجود آثار تاریخی، معادن، صنایع متعدد و پیشرو بودن در شاخص توسعه انسانی پتانسیل خوبی جهت تحقق رشدهای اقتصادی بالا دارد. بااین وجود این استان با چالش­ ها و مسائلی روبروست که ازجمله آن­ ها می­توان به بحران کم ­آبی، معضلات محیط زیست، بیکاری و مهاجرت و گسترش حاشیه ­نشینی اشاره کرد. از همین رو پیشنهاداتی برای رفع این چالش ها ارائه شد که تامین کامل آب از محل خط­ لوله اول و بهره­برداری از خط دوم آب رسانی، انجام طرح جامع مطالعات آلایندگی استان و ایجاد مرکز پایش و رصد مستمر و برخط کنترل آلایندگی و انجام مطالعه جامع شناسایی، ساماندهی و مدیریت اتباع خارجی به ­ویژه اتباع غیرمجاز از این جمله است.

این مطالعه در اندیشکده صنعت، فناوری و اقتصاد استان یزد (صفا) در سال 1400 انجام شده است.