طراحی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی ایران
بررسی ابعاد طراحی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی ایران مبتنی بر تجارب سایر کشورها و ارائه الگوی اجرایی پیشنهادی
یکی از ابزارهای تنظیم گر و نظامند دولت ها در حمایت از فعالیت های تحقیق و توسعه در بنگاه های اقتصادی، به کارگیری مشوق های مالیاتی است. تجربه کشورهای توسعه یافته نشان می دهد، مشوق های مالیاتی با اهداف توسعه فناوری و اقتصادی عموما در قالب هزینه ای و به صورت اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به کار گرفته می شود. ازجمله دلایل اهمیت این مشوق مالیاتی می توان به سهولت امکان تغییر نرخ اعتبار مالیاتی نسبت به تغییر نرخ مالیات بنگاهی، کسر مستقیم اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه از بدهی مالیاتی بنگاه و شفافیت مالیاتی ایجادشده از این طریق و همچنین هدف گیری و پوشش دهی موثرتر ریسک هزینه کردهای تحقیق و توسعه اشاره کرد.
ضرورت و اهداف پژوهش
در سالیان اخیر تحقیق و توسعه در ایران بیشتر مورد توجه قرار گرفته است و مطابق اسناد بالادستی سهم هزینه کرد تحقیق و توسعه کشور باید تا سال 1404 به حداقل 4 درصد از تولید ناخالص داخلی ارتقا یابد. در این راستا در نظام قوانین و مقررات ایران، ابزارهای مالیاتی برای حمایت از فعالیت های تحقیق و توسعه ای و پژوهشی به صورت پراکنده مورد استفاده قرار گرفت. طبق آخرین آمار، سهم تحقیق و توسعه کشور از تولید ناخالص داخلی به ۰.۷ درصد در سال ۲۰۱۹ (۱۳۹۸) رسیده است؛ درحالی که میانگین این شاخص در دنیا ۲.۶ درصد است. با توجه به شرایط تحریمی اقتصاد ایران و نیاز مبرم کشور به انجام تحقیق و توسعه در صنایع برای مقاوم سازی اقتصاد کشور و تقویت پایه های اقتصاد دانش بنیان و نظر به محدودیت های بودجه بخش دولتی برای سرمایه گذاری مستقیم در تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی، باید اقدامات و برنامه ریزی های لازم به منظور حمایت های هدفمندتر از فعالیت های تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی به طور خاص در رابطه با مشوق های مالیاتی تحقیق و توسعه صورت پذیرد.
با تصویب قانون جهش تولید دانش بنیان در سال 1401 و قرار گرفتن اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه در این قانون، این مشوق مالیاتی تحقیق و توسعه به مرحله اجرایی سازی نزدیک شده است؛ ولی اجرایی سازی این مشوق با مسائلی روبه رو است. یکی از اصلی ترین مسائل پیش رو، ارائه یک الگوی اجرایی مناسب و بهینه برای اندازه گیری دقیق حجم فعالیت های تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی در کشور است. بر این اساس، در این پژوهش با استفاده از تجربیات کشورهای توسعه یافته به بررسی ابعاد طراحی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی ایران و ارائه الگوی اجرایی پیشنهادی پرداخته شده است.
تجربیات بین المللی اعطای اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به بنگاه های اقتصادی
مشوق مالیاتی عبارت است از هرگونه قانون و اقدام جانب دارانه مالیاتی که سبب می شود بار مالیاتی کمتری به قسمت ها و فعالیت های اقتصادی تحمیل شود. بررسی گزارش های بین المللی در رابطه با گستردگی انواع مشوق های مالیاتی رایج تحقیق و توسعه در ۳۷ کشور عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نشان می دهد، رایج ترین شیوه حمایت مالیاتی از تحقیق و توسعه در سال ۲۰۲۰، اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه است که ۲۱ کشور عضو از آن بهره می گیرند. بعد از آن مشوق های مالیاتی جعبه پتنت در ۱۸ کشور، کسور هزینه های تحقیق و توسعه در ۱۱ کشور، استهلاک تسریع شده سرمایه ای در ۹ کشور و کاهش سهم تامین اجتماعی در ۵ کشور، جزو پرکاربردترین مشوق های تحقیق و توسعه در کشورهای عضو OECD در سال ۲۰۲۰ است.
اصول کلی طراحی و اجرایی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی ایران
اعتبار مالیاتی دارای ابعاد طراحی و اجرایی متفاوتی است و در کشورهای مختلف با الگوهای مختلف اجرا می شود نکته حایز اهمیت این است که در هنگام انتخاب و اجرایی سازی هرکدام از ابعاد طراحی و اجرایی به ملاحظات و اصول کلی به منظور پایداری هرچه بیشتر این مشوق به ویژه در سال های ابتدایی اجرا و جلوگیری از سوداگری و احتمال تخلفات توجه شود.
به منظور ارائه یک الگوی بهینه 4 اصل پیشنهاد شده است.
- سادگی در طراحی و اجرا: برنامه های مالیاتی ازجمله اعتبار مالیاتی باید تا حد امکان ساده بوده و از طراحی های پیچیده جلوگیری شود؛
- هزینه های منطقی مدیریتی و اجرایی: اعطای اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به ویژه در سال های ابتدایی که اجرای آن می تواند با ناپختگی هایی همراه باشد، باید به گونه ای طراحی و اجرا شود که بار مالی (درآمد از دست رفته مالیاتی) غیرمنطقی بر دولت ایجاد نکند؛ لذا می توان با ابعاد مختلف طراحی اعتبار مالیاتی همچون نرخ و تعیین سقف هزینه کرد از ایجاد هزینه های غیرمنطقی اجرای این مشوق جلوگیری کرد؛
- پایین بودن احتمال تخلفات: ابعاد طراحی و اجرایی این مشوق مالیاتی باید به گونه ای باشد که احتمال تخلفات و سوءاستفاده بیش اظهاری در هزینه کرد تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی حداقل باشد؛ لذا می توان از قواعد کنترلی و نظارتی هوشمند که استفاده کرد؛
- هوشمند سازی و امکان اجرا در مقیاس بالا (تعداد زیاد شرکت های متقاضی): اندازه گیری و صحت سنجی دقیق حجم فعالیت های تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی در اعطای مشوق های مالیاتی تحقیق و توسعه به ویژه مشوق های مالیاتی هزینه محور همچون اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه کاری مشکل است و با افزایش تعداد شرکت های متقاضی برای دریافت این مشوق، روش های سنتی اندازه گیری همچون بررسی دفاتر مالی شرکت ها امکان پذیر نخواهد بود. به همین دلیل است که به منظور جلوگیری از بیش اظهاری توسط بنگاه تجاری و ایجاد امکان راستی آزمایی دقیق، هزینه کردهای تحقیق و توسعه مورد پذیرش در اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه باید در یک بستر هوشمند و شفاف انجام گیرد. استفاده از زیرساخت ها و سامانه های الکترونیک همچون سامانه مودیان و سامانه تامین اجتماعی به منظور ارزیابی و راستی آزمایی هزینه کرد نیروی انسانی تحقیق و توسعه کارگشا خواهد بود.
الگوی پیشنهادی اعطای اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به بنگاه های اقتصادی در ایران
الگوی پیشنهادی اعطای اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به بنگاه های اقتصادی در ایران عبارت است از:
ابعاد اصلی طراحی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی ایران
اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه همانند یک جعبه ابزار سیاستی است که می توان از آن برای پیاده سازی سیاست صنعتی در کشور استفاده کرد. در این رابطه، ۵ بعد اصلی «تعیین گروه هدف» (شامل اندازه بنگاه، سن بنگاه، صنعت خاص، منطقه جغرافیایی و نوع مالکیت)، «هزینه های تحقیق و توسعه واجد شرایط»، «تعیین میزان اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه»، «مبنای محاسبه اعتبار مالیاتی» و «قابلیت انتقال پذیری و بازپرداخت» بررسی شده است.
با توجه به اصول کلی و ملاحظات ذکر شده در سال های ابتدایی، پیشنهاد می شود که اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به شرکت های بزرگ دولتی و خصوصی تعلق گیرد که توانمندی آن ها در انجام پروژه های تحقیق و توسعه توسط نهاد ارزیابی علمی و فنی سنجیده و مورد تایید است. همچنین پیشنهاد می شود اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به ۵۰ درصد هزینه های تحقیق و توسعه در قالب پروژه های تحقیق و توسعه مورد تایید نهاد ارزیابی علمی و فنی که در یک سال مالی انجام پذیرفته است، به بنگاه های اقتصادی متقاضی تعلق گیرد. همچنین در این تخصیص رویکرد حجم مبنا با قابلیت سقف بر روی برخی از اقلام هزینه کرد همچون حقوق و دستمزد و انتقال پذیری حداکثر ۳ سال برای پروژه های دارای سطح فناوری یک، مورد توجه قرار گیرد.
الگوی اجرایی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی ایران
علاوه بر مشخص کردن ابعاد طراحی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه، چگونگی اجرا و پیاده سازی آن نیز نقش بسیار مهمی در موفقیت و اثربخشی این مشوق مالیاتی ایفا خواهد کرد. الگوی اجرایی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه سه بعد اجرایی اصلی دارد.
- در ابتدا با مسئله تعیین مصادیق و معیارهای پروژه های تحقیق و توسعه مواجعه هستیم؛ اینکه پروژه های تحقیق و توسعه می بایست دارای چه ویژگی هایی باشند. پیشنهاد می شود به منظور جلوگیری از اعمال سلیقه و استفاده از ضرفیت چندین ساله شناسایی محصولات دانش بنیان در مرکز شرکت های دانش بنیان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری، فهرست محصولات دانش بنیان که مبتنی بر سطوح فناوری در حوزه های مختلف است معیاری برای پروژه های تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی قرار گیرد.
- مسئله بعدی که در اجرا با آن مواجه هستیم، تعیین اقلام هزینه ای واجد شرایط تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی است. با توجه شرایط اقتصادی کشور و نوپا بودن اجرای اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه در کشور، اقلام هزینه ای که گستردگی، قابلیت تشخیص و ارزیابی بالایی دارند به عنوان اقلام هزینه ای تحقیق و توسعه واجد شرایط اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی پیشنهاد شود.
- مسلئه مهم دیگری که در اجرا با آن مواجع هستیم نحوه ارزیابی راستی آزمایی هزینه کرد تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی و تقسیم کار نهادی این فرایند است.
به منظور اثربخشی بالاتر و اجرای دقیق و شفاف تر، اجرای اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی ایران با همکاری دو نهاد پیشنهاد می شود. نهاد علمی و فنی (معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری) که وظیفه آن بررسی پروژه ها، میزان و نوع اقلام هزینه کرد واجد شرایط تحقیق و توسعه در یک چارچوب مشخص است. نهاد دیگر، نهاد اعطاکننده مشوق (سازمان امور مالیاتی) است که وظیفه راستی آزمایی و صحت سنجی اسناد هزینه کرد تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی را بر عهده دارد. به منظور جلوگیری از سودا گری و هوشمند سازی فعالیت های ارزیابی استفاده از قواعد کنترلی و بهره گیری از سامانه های برخط همچون سامانه مودیان، سامانه بیمه تامین اجتماعی در فرایند ارزیابی و راستی آزمایی هزینه کرد تحقیق و توسعه پیشنهاد می گردد. به طوری که پیشنهاد می شود.
به عنوان مثال در ارزیابی حقوق و دستمزد کارکنان تحقیق و توسعه، می توان تخمینی از سهم کارکنان تحقیق و توسعه را نسبت به کل کارکنان بنگاه اقتصادی و آنچه در بیمه کارکنان اعلامی بنگاه درج شده است مبنای محاسبه میزان پذیرش این هزینه کرد قرار داد. در رابطه با هزینه کرد سرمایه بنگاه اقتصادی به دلیل اینکه آثار سرریز هزینه های مرتبط با ماشین آلات و تجهیزات نسبت به هزینه های زمین و ساختمان بیشتر است و به دلیل جلوگیری از سوداگری، هزینه هایی از قبیل ساخت، اجاره و خرید زمین و ساختمان به عنوان هزینه های تحقیق و توسعه مورد پذیرش نیست. هزینه های ماشین آلات و تجهیزات نیز به صورت استهلاکی و با شرط نصب و راه اندازی مورد پذیرش قرار گیرد. هزینه های مواد اولیه و مصرفی را می توان با تخمینی از سهم هزینه کرد مواد اولیه و مصرفی از کل هزینه کرد تحقیق و توسعه در حوزه های مختلف فناوری مورد پذیرش قرار داد. در رابطه با هزینه های برون سپاری و همکاری های فناورانه می بایست میزان هزینه کرد انجام به جای مبلغ ذکر در قرارداد مورد پذیرش باشد و فرایند ارزیابی پروژه ها در قرارداد همکاری فناورانه همانند انجام پروژه تحقیق و توسعه داخلی بنگاه صورت پذیرد. در رابطه با هزینه های مواد اولیه، هزینه های تست های تخصصی می توان سامانه مودیان را شرط پذیرش هزینه کرد قرار داد.
جمع بندی
اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه دارای ابعاد، ویژگی ها و ملاحظات گوناگونی است که در هنگام طراحی باید به آن ها توجه شود و تلاش شود تا مناسب ترین گزینه های طراحی به منظور بیشینه کردن اثربخشی این مشوق مالیاتی انتخاب شود. علاوه بر طراحی، چگونگی اجرا و پیاده سازی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه و توجه به ابعاد اصلی آن نیز نقش چشم گیری در اثربخشی این مشوق مالیاتی دارد. در این گزارش ابعاد طراحی و اجرایی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه، به عنوان یک مشوق مالیاتی هزینه محور، به منظور حمایت هدفمندتر و ترغیب بیشتر بنگاه های اقتصادی به انجام تحقیق و توسعه جدید از طریق پوشش ریسک انجام پروژه های تحقیق و توسعه برای بنگاه ها و کاهش مالیات آن ها از این طریق مورد بررسی قرار گرفت. بدین منظور با استفاده از تجربیات کشورهای توسعه یافته به بررسی ابعاد طراحی و الگوی اجرایی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه های اقتصادی ایران ارائه شد.
این مطالعه در اندیشکده اقتصاد دانش بنیان با همکاری عسگر سرمست و حمیدرضا سحری در سال 1401 انجام شده است.
