بررسی و تحلیل آسیب ها و چالش های برنامه ریزی توسعه در هفتاد سال گذشته ایران

برنامه ریزی توسعه جهت بهبود وضعیت اجتماعی ـ اقتصادی شهروندان جامعه از سوی نظام های سیاسی مختلف دنیا به کار گرفته می شود. در مرزو بوم ایران نیز از دیرباز برای برون رفت از وضعت بغرنج فرهنگی ـ اقتصادی و ایجاد یک محیط با ثبات تلاش ­هایی از سوی حکام وقت صورت گرفته است؛ اما به طور خاص از سال 1327 به بعد تلاش­ هایی جهت برنامه های عمرانی توسعه در ایران به صورت مدون و توسط برخی تحصیل­ کردگان مدنظر قرار گرفت. پس از انقلاب و پایان گرفتن جنگ تحمیلی نیز تلاش های برنامه ­محور جهت بهبود وضعیت توسعه و زیرساختی کشور مدنظر قرار گرفت اما به رغم تلاش های مذکور، نتایج حاصله به آن اندازه که مورد انتظار بوده ،حاصل نشده است. دلایل و چالش های مختلفی در استمرار وضع موجود و عدم بهبود وضعیت مطلوب و تحقق نگاه چشم انداز و بلندمدت برنامه­ریزی توسعه ذر ایران نقش داشته دارد که باید مورد بررسی و آسیب شناسی قرار گیرد.

کلیدواژه: توسعه، توسعه برنامه ریزی، ایران، چالش ها و آسیب ها

اهمیت و ضرورت تحقیق

مفاهیم و مسائل اجتماعی بنابر ماهیت و محتوای چندبعدی، اغلب با تفاسیر و نگرش های مختلف و بعضا متعارض مواجه بوده اند، در همین چارچوب، توسعه در نظام های سیاسی مختلف ازجمله ایران با تصمیمات و سیاست گذاری های متفاوتی مواجه شده است.

با اینکه هفتاد سال از نخستین برنامه­ توسعه در ایران می گذرد، اما کماکان چشم انداز منسجمی در جهت نشان دادن مسیر و ارائه این برنامه های توسعه­ ای کشور وجود ندارد. این پژوهش می کوشد با یک صورت بندی منظم، منسجم، و به دور از قضاوت های شخصی، برنامه های توسعه در هفتادسال گذشته را به شیوه ای دقیق توصیف کند تا بتوان بر پایۀ آن چارچوب نگرشی و تبیینی منصفانه­ ای از تلاش ها در مسیر توسعه در ایران دست یافت و در انتها جهت برون رفت از وضع موجود به وضع مطلوب راه کارهای بلندمدت و کوتاه مدت ارائه داد.

برنامه های توسعه در ایران

برنامه و برنامه ریزی جهت سازمان دهی حکومت و نظام­های سیاسی در همه جوامع از دیرباز مطرح بوده است. در ایران نیز بنابر ماهیت فرهنگی و تمدنی گذشته­ ی خود، تلاش های منسجمی جهت بهبود وضعیت حکمرانی و حکومت داری به کارگرفته شد. این برنامه ریزی ها به صورت مدون در قالب نهادها و ساختارهای منسجم از هفتاد سال گذشته در دو بازه زمانی قبل و بعد از انقلاب مدنظر قرار گرفته است.

برنامه های توسعه قبل از انقلاب

قبل از انقلاب هفت برنامه  توسعه برای پیشرفت کشور اجرا و ابلاغ شد. نخستین برنامه با عنوان «برنامه هفت ساله عمرانی کشور» در سوم اسفند 1327 توسط محمدرضا پهلوی اجرا، ابلاغ و در 26 بهمن 1327 به تصویب مجلس شورای ملی رسید. دوره اجرایی آن از 1324 تا 1328 بود که متأثر از فضای سیاسی متشنج سیاسی داخلی ایران ازجمله اشغال نظامی ایران، عدم خروج نیروهای شوروی از ایران، ملی شدن صنعت نفت، کودتای 28 مرداد، فعالیت های گروه های فدائیان اسلام و ترور برخی وزیران وابسته، تحریم خرید نفت ایران، تیرگی روابط با انگلستان و مداخلات آمریکا و…ناقص ماند. در ادامه پنج برنامه دیگر نیز در دستور کار قرار گرفت. برنامه دوم توسعه (از سال های 1335 ـ 1341)، برنامه سوم توسعه (1342 ـ 1346)، برنامه چهارم توسعه (1347 ـ 1351) برنامه ششم توسعه (1357 ـ 1361) ازجمله مهم ترین آن ها هستند.

برنامه توسعه پس از انقلاب

انقلاب اسلامی در ایران، تغییرات بنیادین فرهنگی ـاقتصادی و سیاسی در نظام سیاسی حاکم ایجاد کرد. در دهه­ی اول انقلاب درمجموع شرایط مختلفی ازجمله فضای آرمانی و انقلابی، وقوع جنگ تحمیلی، اختلافات جناحی ـ سیاسی، برنامه ریزی توسعه کشور را تحت تأثیر قرار داده بود؛ اما سرانجام اهمیت برنامه ریزی برای توسعه باعث شد که در سال 1361 نخستین برنامه توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی توسط سازمان برنامه وبودجه وقت با کمک گرفتن از تلاش های قبلی و تطبیق آن با شرایط انقلابی در دستور کار قرار گرید؛ اما به دلایل وضعیت بی ثبات سیاسی داخلی عملا به مرحله اجرا قرار نگرفت. پس از پایان جنگ تحمیلی تاکنون شش برنامه توسعه در نظام جمهوری اسلامی ایران در دستور کار قرار گرفت. برنامه نخست توسعه طی سال های (1368 ـ 1372)، برنامه دوم (1374 ـ 1378)، برنامه سوم (1379 ـ 1383)، برنامه چهارم توسعه (1384 ـ 1388)، برنامه پنجم توسعه (1390 ـ 1394) برنامه ششم (1396 ـ 1400).

طبقه بندی آسیب های برنامه ریزی در ایران

در دو بازه زمانی قبل و بعد از انقلاب، برنامه های توسعه کشور با چالش ها و آسیب های محتوایی، شکلی و سازماندهی شده مواجه بودند. مهم ترین آسیب های درون برنامه ای و چالش های برون برنامه ای با تاکید بر بازه زمانی برنامه های چهل ساله اخیر، عبارتنداز:

○ 1-1) جامعیت

○ 1-2) تقلیل برنامه به احکام

○ 1-3) فرمت (مورفولوژی) غیرموثر

○ 1-4) تکرار

○ 1-5) نظارت و پایش

○ 1-6) بودجه-برنامه

○ 2-1) شرایط ناپایدار و مقتضیات و مخاطرات زمانی دوره پنج ساله هدف برنامه

○2-2) زاویه دید (فن سالاران/تکنوکرات ها# نظام و دولت)

○ 2-3) جزایر تصمیم گیری

○ 2-4) سیاست های کلی

○ 2-5) جاده های موازی و فرابرنامه (= چالش دولت قبل و دولت بعد)

○2-6) رویکرد مجلس

○ 2-7) سپهر اداری ایران و مدیریت ایرانی

○ 2-8) سازمان متولی برنامه

○ 2-9) عدم مسئولیت در برابر بحران های آتی

○ 2-10) چالش مردم (نادیده گرفتن مردم)

○ 2-11) بقا یا استمرار

به طورکلی در یک اولویت  سنجی به ترتیب 7 علت اصلی چالش برانگیز برنامه توسعه در ایران شامل «سیطره قدرت و اراده فردی»، «نبود نظام رصد و پایش مطلوب»، «ساختار اقتصادی نفتی»، «شخصی شدن سازمان ها و افراد»، «نبود نگاه و نگرش برنامه محوری و حاکمیت سیستم روزمرگی»، «تقدم اولویت های آتی بر نگرش های چشم اندازی و عقلانی» و «انبوه چالش ها و بحران های مختلف و ناکارآمدی مدیریت بحران ها دولت ها در قبال آنها» می شود.

راهکارهای حل وفصل چالش توسعه در ایران

برای برون رفت از وضعیت موجود و نیل به شرایط مطلوب می بایست موارد زیر به طور جدی مدنظر قرار گیرد:

1- کاهش دوره زمانی توسعه از پنج سال به یک سال با توجه به شرایط اقتصادی حاکم ناشی از تحریم های ظالمانه آمریکا موسوم به جنگ اقتصادی.

2- هم راستا کردن برنامه سالانه توسعه با بودجه کشور و به عبارتی تقدم بودجه سالانه هدف دار بر برنامه توسعه.

3- به رسمیت شناختن دیدگاه های میان مدت و بلندمدت رئیس جمهور مستقر و حذف مسیرهای موازی و فرابرنامه.

4- مبنا قراردادن اصول برنامه ریزی سیاستی و برنامه هسته های کلیدی در جهت مقابله باکلان محوری در اجرای برنامه ها.

5- توانمند کردن مردم و بخش های خصوصی برای دخالت حداکثری در داره کشور و شکل دهی به اقتصاد و زیست پایدار.

6- مبنا قراردادن سبک مدیریتی ایرانی با شاخص هایی چون اقتدارگرایی، الزام به اجرای قوانین اداری و اجرای، عدم اهتمام و مقاومت در اجرای قوانین مصوب و… .

جمع بندی

برنامه عمرانی توسعه در ایران سابقه ای هفتادساله دارد. قبل از انقلاب در یک برنامه 6 دوره ای تلاش شد تا مسیر توسعه و پیشرفت کشور در بازه های زمانی متفاوت محقق شود. پس از انقلاب و به طور خاص پایان جنگ تحمیلی نیز ضرورت تدوین برنامه عمرانی توسعه از سوی دولت های مختلف مدنظر قرار گرفت و تاکنون نیز شش دوره برنامه عمرانی توسعه مطرح شد؛ اما به دلایل مختلف و عوامل درونی و بیرونی امکان تحقق مطلوب آن ها را در زیست اجتماعی ـ اقتصادی کشور فراهم نکرد که منجر به استمرار برخی چالش های اقتصادی در نظام سیاسی شد.

این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری با همکاری فتح الله اقاسی زاده و سعید غلامی نتاج امیری انجام شده است.