درآمدی بر حکمرانی خوب در بخش محیط زیست

با توجه به اهمیت مسائل محیط زیست، هدف گذاری کشورها عمدتا معطوف به دستیابی توامان به اهداف اقتصادی و جلوگیری از تخریب محیط زیست استوار شده است. از این رو، مدیریت دولتی به دنبال یافتن ترکیبی میان تعقل گرایی مدیریت و تحقق منافع عمومی است. حکمرانی محیط زیست با مفهوم توسعه پایدار یکسان نیست. توسعه پایدار در برگیرنده سه مولفه اساسی رشد اقتصادی، عدالت اجتماعی و حفاظت محیط زیست است اما مفهوم حکمرانی در برگیرنده جلب مشارکت عموم نهادها و کنشگران موثر در فرایند سیاستگذاری است. از این رو کم توجهی به چالش های زیست محیطی هزینه های جبران ناپذیری به حوزه های مختلف جامعه وارد می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

یکی از چالش هایی که بشر در آینده با آن روبرو خواهد شد، از بین رفتن منابع طبیعی و تخریب کره زمین است. با توجه به اهمیت مسائل محیط زیست، همه کشورها تلاش می کنند با برنامه ریزی صحیح و با به کار گیری روش های مناسب، هم به اهداف اقتصادی خود دست یابند و هم آسیب های زیست محیطی را به حداقل برسانند که با حکمرانی خوب در بخش محیط زیست می توان به آن دست یافت. عوامل زیادی بر تخریب محیط زیست و کیفیت آن تاثیر می گذارند که در این میان، حکمرانی خوب به عنوان یکی از مهمترین عوامل اثرگذار بر متغیرهای محیط زیستی مورد توجه تصمیم گیرندگان اقتصادی و سیاسی قرار گرفته است. از این رو با توجه به اهمیت مسائل زیست محیطی کشور در این پژوهش به مطالعه وضعیت حکمرانی محیط زیست در ایران و بررسی نقش دولت ها در نحوه مدیریت بحران های زیست محیطی با بررسی شاخص های حکمرانی خوب پرداخته شده است.

بررسی شاخص های حکمرانی خوب از دیدگاه بانک جهانی

بانک جهانی کیفیت نهادی و حکمرانی را به طریقی اطلاق می کند که مقامات رسمی و یا نهادهای بخش عمومی قدرت را در جهت شکل گیری سیاست ها یا فراهم آوردن کالاها و خدمات عمومی استفاده می کنند. از این رو در ادامه به برخی از شاخص های حکمرانی از دید بانک جهانی اشاره شده است:

ثبات سیاسی

بی ثباتی سیاسی تاثیرات جدی بر حکمرانی به جای می گذارد شکل گیری نهادهای مدنی و احزاب سیاسی را محدود می کند.

اثر بخشی دولت

کیفیت خدمات عمومی مانند کیفیت راه ها، بهداشت عمومی، ارتباطات و آموزش، کیفیت و کارایی نظام اداری، تعهد دولت به اجرای برنامه های دولت قبلی و سرعت انجام کارها در نظام اداری از مولفه های اصلی شاخص اثر بخشی دولت به شمار می روند.

کیفیت مقررات

مداخلات بیش از اندازه دولت در کنترل قیمت ها، حجم مقررات دست و پا گیر صادرات و واردات، میزان اثربخشی سیاست های ضدانحصاری و مقررات اضافی دیگر از جمله عناصر شاخص کیفیت مقررات است.

مبارزه با فساد

فساده به معنای استفاده از امکانات عمومی در جهت منافع شخصی یا گروهی است. این شاخص با محاسبه تعداد فسادهای کشف شده و نظر سنجی از مردم و سرمایه گذاران داخلی و خارجی سنجیده می شود.

جایگاه محیط زیست در قوانین مادر و اسناد بالادستی کشور

مفاد زیست محیطی قوانین و اسناد بالادستی کشور شامل قانون اساسی، سیاست های کلی محیط زیست و… دارای مضامین عالی درباره توجه به محیط زیست و ضرورت صیانت از آن هستند اما این مضامین عالی در قوانین پایین تر منعکس نشده و یا به صورت غیرعملیاتی تعبیه شده است؛ لذا برای رسیدن به حکمرانی خوب در بخش محیط زیست لازم است قوانین و اسناد بالادستی کشور بررسی شده و مضامین توجه به محیط زیست استخراج شود.

به طور کلی اسناد بالادستی محیط زیست در ایران شامل قانون اساسی، سند چشم انداز افق 1404 و سیاست های کلی نظام هستند. قانون اساسی در بند «8» اصل 3 بر مشارکت و در اصل 50 بر وظیفه مردم در حفاظت از محیط زیست تاکید می کنند. در سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404، اهمیت محیط زیست در قالب عبارت «بهره مندی از محیط زیست مطلوب» برای جامعه ایرانی درج شده است. با توجه به اهداف دیگر سند مانند توسعه اقتصادی، ارتقای فرهنگ و اخلاق و… می توان رویکرد ایجاد تناسب، میان نهادهای اجتماعی، اقتصادی و تعامل بوم شناختی را از این چشم انداز استنتاج کرد.

کنشگران اصلی عرصه سیاستگذاری محیط زیست در ایران

باتوجه به اینکه کنشگران و گروه های ذینفع عرصه خط مشی گذاری عمومی در هر کشوری منحصر به فرد است؛ لذا شناخت کنشگران زیست محیطی کشور در راستای چالش های خط مشی گذاری یا همان سیاستگذاری کشور بسیار حائز اهمیت است. نقش آفرینان اصلی سیاستگذاری زیست محیطی در کشور در هشت دسته تقسیم بندی می شوند:

• نقش آفرینان فراقوه ای: مجمع تشخیص مصلحت نظام و شورای عالی انقلاب فرهنگی؛
• نقش آفرینان فرانهادی: شورای عالی حفاظت محیط زیست، صندوق ملی محیط زیست، کمیته ملی توسعه پایدار، شورای عالی آب؛
• نقش آفرینان قوه مجریه: سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان جنگل ها و مراتع، سازمان برنامه و بودجه و… ؛
• نقش آفرینان قوه قضائیه: شعب ویژه دادرسی محیط زیست، سازمان بازرسی کل کشور؛
• نقش آفرینان مربوط به نیروهای مسلح: نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران؛
• نقش آفرینان مستقل: تشکل های مردم نهاد زیست محیطی، دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی مرتبط با محیط زیست و… ؛
• نقش آفرینان بخش خصوصی: صنایع و معادن خصوصی، کسب و کارها.

وضعیت حکمرانی محیط زیست در ایران

ایران در میان کشورهای جهان براساس شاخص عملکرد زیست محیطی در سال 2020 رتبه 67 را داشت و خسارت ناشی از تخریب زیست محیطی در سال 2002 حدود 8430 میلیون دلار برآورد شده است. بحران های محیط زیست محیطی ایران نشان می دهد که در نیل به استانداردهای مطلوب فاصله وجود دارد. در سطح بین المللی نیز به رغم تلاش هایی که صورت گرفته اما هنوز راه رسیدن به توافقات موثر و تحقق رژیم حقوقی مناسب در خصوص مدیریت چالش های زیست محیطی با چالش ها و موانع زیادی مواجه است که در ادامه به برخی از آن ها پرداخته شده است.

نیروی انسانی

آلودگی محیط زیست می تواند منجر به بیماری های عفونی، درخطر افتادن سلامت افراد و از بین رفتن محیط شود. ازآنجایی که انسان در کنش متقابل با محیط زیستش است؛ وجود محیط زیستی پاک، سالم و آرام مستلزم برنامه ریزی صحیح مدیران و مشارکت فعالانه و مسئولانه همه شهروندان است.

آثار مسائل بین المللی بر محیط زیست

حفاظت از محیط زیست مسئله ای است که تقریبا همه کشور ها اعم از توسعه یافته، در حال توسعه و کمتر توسعه یافته با آن مواجه اند. مشکلات زیست محیطی به لحاظ ماهیت به گونه ای است که حل آن ها نیازمند همکاری و مشارکت فعال شخصیت حقوقی بین المللی است. تحریم ها در این حوزه موجب نقض حق بر محیط زیست سالم است.

ناکافی بودن منابع آمار و اطلاعات مورد نیاز مرتبط با محیط زیست کشور

علی رغم تاکید قوانین برنامه ای مبنی بر الزام ایجاد نظام های آماری و اطلاعاتی و اختصاص ردیف اعتباری در قانون بودجه سنواتی کشور به دلیل ضعف تخصصی ناشی از کمبود نیروی متخصص آماری و کارآمد طراح و مدیریت نظام اطلاعاتی و عملکرد مرکز آمار ایران به عنوان دستگاه هماهنگ کننده اصلی، امروزه سازمان محیط زیست نیازمند یک نظام به روز و کارآمد آماری در برنامه ریزی و ارائه عملکرد بوده و کشور نیازمند آمار و اطلاعات زیست محیطی جامع و یکپارچه در سطوح ملی و استانی است.

ارائه راهکارهایی جهت رسیدن به حکمرانی خوب در حوزه محیط زیست

به منظور رسیدن به حکمرانی خوب در حوزه محیط زیست موارد زیر پیشنهاد می شود:

• پیاده سازی چند استراتژی همزمان برای پاسخگویی به معضلات در هم تنیده محیط زیست؛
• تقویت سامانه داده های اطلاعاتی، ساختارهای شفافیت و انجام بر خط پایش ها و انتشار داده های آن در کنار ایجاد بستر نظارت همگانی؛
• بازنگری در آیین نامه ها و دستورالعمل های مصوب ذیل قوانین به منظور تقویت کارایی آن ها؛
• جرم انگاری و تقویت مبانی حقوقی خسارت به محیط زیست در کنار دانش افزایی و توسعه بسترهای تخصصی حقوقی زیست محیطی.

جمع بندی

یکی از چالش هایی که بشر در آینده با آن روبرو خواهد شد، از بین رفتن منابع طبیعی و تخریب کره زمین است. با توجه به اهمیت مسائل محیط زیست، همه کشورها تلاش می کنند با برنامه ریزی صحیح و با به کار گیری روش های مناسب، هم به اهداف اقتصادی خود دست یابند و هم آسیب های زیست محیطی را به حداقل برسانند که با حکمرانی خوب در بخش محیط زیست می توان به آن دست یافت. دخالت و بهره برداری نامعقول از محیط، تحریم ها و ناکافی بودن منابع آمار و اطلاعات مورد نیاز مرتبط با محیط زیست از مشکلات این حوزه هستند. به منظور رسیدن به حکمرانی خوب در حوزه محیط زیست راهکارهایی همچون تقویت سامانه داده های اطلاعاتی، انجام بر خط پایش ها و بازنگری در آیین نامه ها و دستورالعمل های مصوب ذیل قوانین به منظور تقویت کارایی آن ها پیشنهاد می شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شوای اسلامی با همکاری الهه سلیمانی و میترا چراغی در سال 1401 انجام شده است.