احصای انتظارات و شایستگی ها در راستای حکمرانی مردمی عرصه جمعیت

در دنیای پرسرعت امروز، دولت ها به تنهایی قادر به پاسخگویی به نیازهای جامعه نیستند. این مهم نیازمند الگوها و رویکرد جدیدی است که بتوان از همه ظرفیت های جامعه استفاده نمود. رویکرد حکمرانی مشارکتی مفهومی است که در صورت تحقق، بر ظرفیت های کشور می افزاید، سبب ایجاد اطمینان در میان کنشگران می شود و تصمیم گیری ها را بهینه می کند. با این حال مشاهدات در زمینه حکمرانی مشارکت در حوزه جمعیت نشان دهنده ضعف ها و ناکارآمدی های فراوان است.

ضرورت و اهداف پژوهش

موضوع کاهش جمعیت ایران قطعا دارای ریشه ها و بسترهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روانشناختی بوده که شایان تامل و قابل بررسی است. آمارها نشان می دهند که در حال حاضر بازار کار مناسبی برای جوانان وجود نداشته و نرخ بیکاری آنان نسبت به بسیاری از کشورها بالاتر است. عناصر فرهنگی همچون ظهور اندیشه های مدرن و باورهای مثبت نسبت به خانواده کوچک که حاصل ترویج ارزش های فردگرایانه در فضای فرهنگی کشور است؛ موجب کاهش توجه به دیگری در سطح جامعه شده است. از طرفی افزایش سن ازدواج، میزان تحصیلات، برخی دیگر از عوامل مهم سوق دهنده زنان و مردان به سوی کاهش فرزندآوری است؛ بنابراین حل مسئله جمعیت با توجه به ریشه های متعدد آن نیاز به پاسخگویی در سطح مشارکت همگانی دارد.

با این وجود، در میان بازیگران عرصه جمعیت، الگویی از مشارکت شکل نگرفته است تا بتواند ضمن استفاده از توانایی همه افراد، همواره بهترین خدمات را به جامعه داشته باشد. در نتیجه جامعه نیازمند ایجاد زیرساخت های قانونی، تغییر رویکردها و روش های تصمیم گیری است که بتواند مشارکت را به صورت فعال فراهم نماید. از طرفی عدم شناخت کافی از کنشگران این حوزه در سطوح مختلف مدیریتی و الگوی روابط آن ها و نیز ناکافی بودن مطالعات در خصوص ظرفیت سنجی کنشگران اصلی منجر شده است بازیگران عرصه جمعیت درگیر نامسئله ها باشند. از همین رو رویکرد اصلی این مطالعه شناسایی کلیه کنشگران ملی در رده ها و بخش های مختلف، اعم از دولت و نهادهای وابسته به آن، بخش خصوصی و نهادهای رسمی و غیررسمی محلی است. در همین راستا پس از آشنایی با مفاهیم نظری به کار رفته در پژوهش، انتظارات و شایستگی های حکمرانی مردمی عرصه جمعیت احصا شده است.

روش شناسی پژوهش

مطالعه حاضر پژوهشی کیفی و از لحاظ هدف، کاربردی و بر اساس نحوه گردآوری داده ها، توصیف کتابخانه ای است. برای شناسایی شاخص ها و انتظارات، ابتدا کلیدواژه های مشارکت، شبکه سازی و کنشگر از 25 مقاله جمع آوری و دسته بندی شدند. سپس، چکیده و عناوین مقاله ها مطالعه شده و 7 مقاله غربال شد و با روش مطالعه مروری ارزیابی شدند. درنهایت از این مقالات 14 انتظار و از انتظارات 39 شایستگی استخراج شد.

آشنایی با مفاهیم نظری حکمرانی مردمی جمعیت

برخی از مفاهیم مورد به کار رفته در پژوهش عبارتند از:

• حکمرانی مشارکتی: حکمرانی مشارکتی به همکاری بین بازیگران دولتی و اعضای جامعه مدنی در تدوین و گاهی اجرای سیاست عمومی اشاره دارد. حکمرانی مشارکتی به دنبال مشارکت و همکاری اکثر ذی نفعان با روش هایی مانند تصمیم گیری و کار جمعی است و دارای سه ویژگی اختیاری بودن، آگاهانه بودن و هدفمند بودن است؛
• شایستگی: شایستگی به شیوه های مختلفی تعریف شده است، اما اغلب مدل ها شامل عناصر (مبانی) و دانش، توانایی ها، مهارت ها، نگرش ها و بینش ها، ویژگی های شخصی و رفتارها و صلاحیت هایی است که مرتبط با اهداف سازمانی است و نقش کلیدی در دستیابی به اهداف دارد. اساسا خصوصیت افرادی که می توانند به معیارهای اثربخشی دست یابند، شایستگی آن افراد خوانده می شود؛ یعنی افراد شایسته افرادی هستند که الگوهای رفتاری مطلوبی را ارائه می دهند. این امر در عملکرد، به معیارهای اثربخش تعبیر می شود. بر همین اساس گروه شایسته، گروهی است که الگوی رفتاری مطلوبی را ارائه می دهد؛
• انتظار: انتظارات مجموعه ای از رفتارهای مناسب و مقتضی، وظایف، الزامات، حقوق و امتیازات نقش هستند که مشخص می کند فرد به عنوان مسئول نقش معین، تحت شرایط و وضعیت های گوناگون بایدها و نبایدهای عملکرد خود را می داند؛
• کنشگر جمعت: واژه کنشگر به معنای هر فردی است که در مجموعه ای از روابط اجتماعی با افراد دیگر قرار می گیرد و از طریق حضور اجتماعی خود به نظام اجتماعی امکان وجود و تداوم یافتن می دهد. ویژگی کنشگران بر اساس منافع و علایق و همچنین قدرت اثرگذاری بر سایر کنشگران ضروری است. تغییر نقش نیز بر اساس تحقق حکمروایی همکارانه در این فرایند صورت می پذیرد؛ بنابراین کنشگر جمعیت فردی است که به صورت فعال و هدفمند و تشکل یافته مبتنی بر مسئله مشخص اثرگذار است.

احصای انتظارات و شایستگی ها در راستای حکمرانی مردمی عرصه جمعیت

مطالعه مقالات بررسی شده نشان داد سه رویکرد در شبکه سازی اهمیت به سزایی دارد که عبارتند از: «فرصت مشارکت دادن به کنشگران از برنامه ریزی تا آخرین مراحل»، «احساس مسئولیت و تعهد اجتماعی» و «روابط مبتنی بر گفتمان سازی در جهت حصول تفاهم». برخی از انتظارات و شایستگی های احصا شده به شرح زیر است:

انتظار مشارکت در طرح های توسعه ایی از مرحله برنامه ریزی تا تصمیم گیری تا آخرین مرحله یعنی ارزیابی و بهره مندی از طرح ها و برنامه ها

• شایستگی ها: مسئله شناسی، گفتمان سازی، مشورت پذیریی و اجماع سازی

انتظار کسب توانمندی های لازم در مسیر مشارکت فعال از باب تحقق مقدمه واجب در زمینه های تصمیم گیری، اجرا، تامین منابع و نظارت

• شایستگی ها: پرسشگری و یادگیرنده بودن؛

انتظار احساس مسئولیت و تعهد اجتماعی

• شایستگی ها: مسئولیت پذیری، تجربه کافی و اعتمادساز بودن.

جمع بندی

موضوع کاهش جمعیت دارای ریشه ها و بسترهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روانشناختی بوده که شایان تامل و قابل بررسی است. حل مسئله جمعیت با توجه به ریشه های متعدد آن نیاز به پاسخگویی در سطح مشارکت همگانی دارد. با این وجود در میان بازیگران عرصه جمعیت کشور، الگویی از مشارکت شکل نگرفته است تا بتواند ضمن استفاده از توانایی همه افراد، همواره بهترین خدمات را به جامعه داشته باشد. درنتیجه جامعه نیازمند ایجاد زیرساخت های قانونی، تغییر رویکردها و روش های تصمیم گیری است که بتواند مشارکت را به صورت فعال فراهم نماید. تدوین ارزیابی کنشگران جمعیت در سطح ملی به جهت شبکه سازی، نیازمند اهداف فرعی همچون دستیابی به شاخص انتظارات و احصا شایستگی ها است. در این مطالعه با روش مطالعه مروری، 14 انتظار و 39 شایستگی از 7 مقاله به دست آمد. مطالعه مقالات نشان داد سه رویکرد در شبکه سازی اهمیت به سزایی دارد که عبارت بودند از: «فرصت مشارکت دادن به کنشگران از برنامه ریزی تا آخرین مراحل»، «احساس مسئولیت و تعهد اجتماعی» و «روابط مبتنی بر گفتمان سازی در جهت حصول تفاهم».

این مطالعه در اندیشکده امتداد توسط رضا عظیمی در سال 1403 انجام شده است.