در نظمِ جدیدِ پساجنگ، ایران باید خود را چگونه تعریف کند؟
جنگ باید به دستاوردی ملموس و تعیینکننده در نظام جهانی جدید برسد.
احسان نگینی، کارشناس مسائل راهبردی و رسانه
جنگ جاری فراتر از تقابل صرف میان ایران و امریکا است و نشانهای از تغییری بنیادین در نظم جهانی بهشمار میآید. تحلیل این تحولات مستلزم آن است که بررسی شود درصورت توقف جنگ بدون دستیابی به نتیجهای مشخص، هر یک از طرفین چه دستاوردها و چه پیامدهایی خواهند داشت.
اهداف ایالات متحده در جنگ با ایران
برخلاف برداشتهای رایج، هدف اصلی امریکا نه مسئله انرژی هستهای ایران است و نه تصاحب منابع نفتی کشور. ایالات متحده با دراختیارداشتن منابع داخلی، کنترل بر نفت خلیج فارس و نفوذ در ونزوئلا، از نظر انرژی در وضعیت باثباتی قرار دارد. نگرانی اصلی واشینگتن، افزایش سهم چین از منابع انرژی جهانی و گسترش نفوذ ژئوپلیتیکی پکن است.
هدف راهبردی امریکا، مهار چین ازطریق تسلط بر مسیرهای حیاتی انرژی است، ازاینرو ایران بهعنوان گرهای کلیدی در مسیرهای ترانزیتی و ژئوپلیتیکی پروژه «جاده ابریشم»، نقش تعیینکنندهای دارد. واشینگتن در پی آن است که با تضعیف یا فروپاشی ساختار حاکمیتی ایران، به کنترل غیرمستقیم بر این مسیر دست یابد. چه از راه تجزیه، چه از راه ایجاد حکومتی وابسته و ناپایدار.
پیامدهای توقف جنگ بدون راهبرد مشخص برای ایران
درصورت توقف جنگ بدون نتیجهای روشن، ایران با خسارات نظامی، اقتصادی و زیرساختی گستردهای مواجه خواهد شد. فشارهای ناشی از تحریم، تورم بالا و رکود میتواند به شکلگیری موجی جدید از نارضایتیهای اجتماعی منجر شود، هرچند درعینحال روحیه و انسجام ملی بهواسطه جنگ حاضر افزایش یافته است.
در سطح بینالمللی، بازسازی اعتماد کشورهای منطقه، بهویژه در حاشیه خلیج فارس، دشوار خواهد بود و نظام مالی و بانکی کشور با بحرانهای تازهای روبهرو میشود.
ضرورت تدوین راهبرد ملی و دیپلماسی تهاجمی
ایران باید از دیپلماسی صرفا دفاعی به دیپلماسی تهاجمی گذر کند. سخنرانی آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای میتواند نقشی راهبردی در اعلام «سند جامع سیاست جنگ و صلح ایران» ایفا کند، سندی که ضمن تعیین اهداف ملی، کشورهای منطقه را به گفتوگویی مشترک برای پایان بحران فراخواند و امریکا را به حاشیه براند.
چنین رویکردی همسو با بیانیه اخیر چین است که اسرائیل را عامل اصلی بیثباتی خاورمیانه دانسته و هشدار داده است درصورت عدم خلع سلاح اسرائیل، خطر بروز جنگ جهانی سوم افزایش مییابد. چین نیز میداند که شکست ایران، دسترسی مستقیم آن به مسیر حیاتی پروژه جاده ابریشم را از میان میبرد.
روایتسازی و بازتعریف هویت اسلامی-منطقهای
یکی از چالشهای اصلی ایران تاکنون، ضعف در روایتسازی موثر از جنگ و جایگاه خود در میان ملتهای مسلمان بوده است. لازم است ایران با تکیهبر مبانی دینی و تمدنی، زمینه همگرایی اسلامی را تقویت کند.
ایده «بهار اسلامی» میتواند با بازسازی گفتمان وحدت و هویت تمدنی امت اسلامی، پاسخی عملی به سلطهطلبی غرب و بازنمایی تحریفشده رسانههای جهانی باشد. ایستادگی ایران دربرابر قدرتمندترین نیروی نظامی جهان فرصتی تاریخی برای خلق روایت و هویت تمدنی نوین است.
جمعبندی و پیشنهاد راهبردی
- تدوین و اعلام سند راهبردی جنگ و صلح جمهوری اسلامی ایران؛
- گسترش روایتسازی اسلامی و منطقهای در میان ملتهای مسلمان (بهار اسلامی)؛
- دعوت کشورهای اسلامی به گفتوگوی منطقهای و تشکیل کنسرسیوم مشترک برای صلح و امنیت پایدار؛
شکلگیری چارچوب تصمیمگیریها براساس ابتکار و هویت مستقل جهان اسلام، نه فشار قدرتهای فرامنطقهای.
جهان در حال تغییر است. اگر ما برای خود هویت، روایت و مسیر مشخصی تعریف نکنیم، دیگران آن را خواهند نوشت. ایران باید این جنگ را به نقطهای برساند که دستاوردی ملموس و تعیینکننده در عرصه داخلی و نظام جدید جهانی بههمراه داشته باشد، در غیر این صورت، پایان بدون نتیجه آن تبعات سنگینی برای کشور به جا خواهد گذاشت.
