سیاست گذاری بحران مبتنی بر ذهنیت جمعی و روانشناسی شهری در ایران

بحران ها به عنوان چالش های پیچیده و چندبعدی در جهان معاصر، نقش بسزایی در تغییر بافت های اجتماعی، فرهنگی و روانی جوامع دارند. مدیریت موفق بحران، فراتر از راهکارهای فنی و مدیریتی، نیازمند درک عمیق از تجربه زیسته، ذهنیت جمعی و روانشناسی شهری است. در ایران، با توجه به تنوع فرهنگی و ساختار اجتماعی خاص، اتخاذ رویکردی مردم محور و حساس به ابعاد روانی-اجتماعی بحران اهمیتی ویژه دارد. چنین رویکردی علاوه بر کنترل موثر بحران، ظرفیت تاب آوری و بازسازی پایدار را در جامعه ارتقا می دهد و فرصت هایی برای بازتعریف رابطه میان شهروندان، فضای شهری و نهادهای سیاست گذار فراهم می سازد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در جهان پیچیده و ناپایدار امروز، بحران ها دیگر پدیده ای استثنایی نیستند، بلکه به وضعیت دائمی زیست جهان بدل شده اند. سیاست گذاری بحران باید فراتر از مدیریت لحظه ای و دستورالعمل های ثابت باشد و انعطاف، حساسیت زمینه ای، درک روانی و مشارکت اجتماعی را دربرگیرد. در ایران، تجمع بحران های طبیعی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، زندگی شهری را به بحرانی مستمر تبدیل کرده، اما ساختار سیاست گذاری رسمی دچار تاخیر، گسست معرفتی و ناهماهنگی نهادی است. یکی از کمبودهای اصلی در مدل های موجود، نادیده گرفتن روانشناسی شهری و ذهنیت جمعی است؛ بحران ها پیش از آسیب به زیرساخت ها، بر ادراک و روان جامعه تاثیر می گذارند. پژوهش حاضر تلاشی است برای پیوند سیاست گذاری با فهم عمیق ذهنی-روانی بحران، با بهره گیری از روانشناسی شهری و تجارب بومی ایران. هدف آن نیز بازتعریف نقش مردم به عنوان کنشگرانی فعال با حافظه و ادراک خاص است تا با ایجاد اعتماد و سرمایه اجتماعی، بازسازی پایدار ممکن شود. اهمیت این پژوهش در بازشناسی بحران مضاعف است: بحران واقعی و بحران در مواجهه با آن که تنها با سیاست گذاری مبتنی بر درک متقابل و گفتگوی عاطفی-فرهنگی می توان بر آن غلبه کرد.

محورهای بنیادین سیاست گذاری بحران در ایران

در این بخش، 3 محور اصلی و بنیادین سیاست گذاری بحرانی مبتنی بر ذهنیت جمعی و روانشناسی شهری در ایران که حاصل تحلیل مصاحبه های انجام شده با 21 نفر از مدیران و خبرگان است، ارائه می شوند و به تبیین و توصیف آن ها پرداخته می شود:

محور 1 – ترمیم گری ذهن جمعی پس از بحران

ذهن جمعی به باورها، احساسات و رفتارهای مشترک یک جامعه در مواجهه با بحران ها اشاره دارد که در اثر بحران های طبیعی یا اجتماعی دچار آسیب های روانی و نمادین می شود. محور «ترمیم گری ذهن جمعی پس از بحران» به بازسازی آرام و مشارکتی این حافظه جمعی، معناسازی مجدد و حفظ خاطره بحران به شکلی معنادار می پردازد، برخلاف رویکردهای سنتی که فقط به بازسازی فیزیکی و سریع توجه دارند. در ایران با بحران های متعدد و فشارهای روانی گسترده، توجه به ترمیم ذهن جمعی ضروری است تا از شکاف های روانی، بی اعتمادی و نابرابری های هویتی جلوگیری شود. برای تحقق این هدف، تحول در سیاست گذاری و نهادسازی ضروری است: شناخت ذهن جمعی به عنوان زیرساخت حیاتی، ایجاد نهادهای میان رشته ای خلاق برای مداخلات فرهنگی-روانی و پذیرش فرایند ترمیم بلندمدت و غیرشتاب زده که به گفت و گو و بازخوانی رنج ها اهمیت می دهد.

محور 2 – امنیت روانی مشارکتی

امنیت روانی مشارکتی مفهومی اجتماعی است که احساس امنیت، تعلق و توان کنشگری جمعی را در جامعه تقویت می کند. برخلاف دیدگاه سنتی که امنیت روانی را فقط به سلامت فردی محدود می کند، این رویکرد مشارکت فعال مردم در تصمیم گیری و تعریف امنیت روانی را محور می داند تا اضطراب و نااطمینانی به همبستگی و معنا تبدیل شود. در ایران با بحران های متعدد و ضعف اعتماد نهادی، این مفهوم اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا امنیت روانی بدون مشارکت مردم و گفت و گوی اجتماعی پایدار نیست. برای تحقق این امنیت، تغییر نگاه از درمان انفرادی به بازسازی روانی-اجتماعی، ایجاد نهادهای محلی مشارکتی و تولید ابزارهای فرهنگی و رسانه ای همدلانه ضروری است که بتوانند اضطراب جمعی را بازتاب و مدیریت کنند.

محور 3- پیش بینی پذیری و کاهش ابهام در فضای شهری

پیش بینی پذیری در فضای شهری به معنای قابلیت فهم، الگوپذیری و نظم در تجربه های زندگی شهری است که باعث ایجاد احساس امنیت روانی، اعتماد اجتماعی و ثبات ادراکی می شود. فقدان پیش بینی پذیری و وجود ابهام در فضاهای شهری، ناشی از نبود نشانه های واضح، هویت فضایی نامشخص و قواعد رفتاری غیرشفاف، منجر به اضطراب، بی اعتمادی و سردرگمی روانی می شود. در ایران، رشد نامتوازن شهری، نبود شفافیت نهادی و بی ثباتی در تصمیم گیری ها باعث افزایش این ابهام ها شده و تجربه روزمره شهروندان را پرتنش کرده است. برای بهبود وضعیت، لازم است نظام نشانه گذاری شهری بازتعریف و هویت دار شود، شفافیت نهادی و اطلاع رسانی پیشگیرانه نهادینه شود و فضاهای عمومی بر اساس روایت ها و الگوهای قابل پیش بینی و سناریوپذیر طراحی شوند تا زندگی شهری معنی دار، قابل فهم و امن تر شود.

راهبردهای مبتنی بر ذهنیت جمعی و روانشناسی شهری در سیاست گذاری بحران ایران

در این بخش، راهبردهای متناسب با محورهای اصلی و بنیادین سیاست گذاری بحرانی مبتنی بر ذهنیت جمعی و روانشناسی شهری در ایران که حاصل تحلیل مصاحبه های انجام شده با 21 نفر از مدیران و خبرگان است، ارائه می شوند و به تبیین و توصیف آن ها پرداخته می شود:

طراحی آیین های سوگواری شهری پسابحران

در فرهنگ ایرانی، سوگواری یک کنش جمعی و آیینی است که در بحران های شهری نقش مهمی در بازسازی روانی فضا و ذهن جمعی دارد. این آیین ها با فراهم کردن امکان ابراز و هضم رنج، جلوی تبدیل آن به زخم های روانی مزمن را می گیرند. طراحی بومی، مشارکتی و هنرمندانه این آیین ها می تواند مکان هایی در شهر ایجاد کند که شهروندان در آن حضور عاطفی و پیوند اجتماعی را تجربه کنند و این فضاها به نقاط مرجع فرهنگی برای ترمیم جمعی تبدیل شوند. نبود چنین آیین هایی باعث سرکوب سوگ، بروز بحران های روانی و افزایش خشم و بی اعتمادی می شود. این راهبرد به سیاست گذاران کمک می کند تا از دل بحران، امید و ارتباط اجتماعی بسازند.

ایجاد شورای محلی امنیت روانی

مدیریت بحران متمرکز و بالا به پایین، امنیت روانی مبتنی بر تعاملات و اعتماد محلی را برقرار نمی کند. «شورای محلی امنیت روانی» ساختاری غیردولتی و محل محور است که با مشارکت مردم و حضور معتمدان و روانشناسان، اضطراب جمعی، شایعات، سوگواری و تصمیمات بحرانی را با شناخت فرهنگی مدیریت می کند. این شوراها هم سیاست گذار محلی و هم مشاور نهادهای رسمی اند و مدل چندلایه ای از مدیریت بحران ایجاد می کنند که مردم نقش فعال دارند و پیوند نهادهای محلی را تقویت می کند، به دولت کمک می کند تا فراتر از رویکرد انتظامی عمل کند.

شفاف سازی تجربه شهری در لحظه بحران

یکی از عوامل اصلی اضطراب در بحران ها، ناتوانی مردم در فهم درست وضعیت، مکان های ایمن و اقدامات لازم است که به دلیل اطلاعات ناقص و متضاد، سردرگمی ایجاد می شود. راهبرد «شفاف سازی تجربه شهری در لحظه بحران» با ارائه اطلاعات ساده، شفاف و به موقع از طریق ابزارهایی مانند اپلیکیشن ها، تابلوهای دیجیتال و بلندگوها، به شهروندان کمک می کند تا الگوی شناختی منسجم و قابل پیش بینی ای برای اقدام داشته باشند. این امر ابهام محیطی را کاهش داده و با ایجاد حس اطمینان، از رفتارهای هیجانی و اشتباهات تصمیم گیری جلوگیری می کند. به این ترتیب، شفاف سازی نه تنها یک ابزار اطلاع رسانی، بلکه مداخله روانشناختی مهمی در بحران های شهری است.

راهکارهای عملی تحقق راهبردهای روانشناسی شهری در بحران

در این بخش، راهکارهای تحقق راهبردها ارائه می شوند:

طراحی آیین های سوگواری شهری پسابحران

از جمله راهکارها عبارتند از:

• برگزاری (روز محلی یادبود بحران) در محلات آسیب دیده با مشارکت اهالی، مدارس و مراکز فرهنگی؛
• اجرای پرفورمنس خیابانی یا تئاترهای مستند درباره روایت زیسته بحران در مکان وقوع حادثه؛
• طراحی فضاهای موقت آیینی (مثل نیمکت یادبود، دیوار شمع یا عکس، سکوی سوگواری) در محل.

ایجاد شورای محلی امنیت روانی

از جمله راهکارها عبارتند از:

• راه اندازی نهاد غیردولتی محله محور متشکل از معتمدین، روانشناسان محلی، معلمان و فعالان مدنی؛
• تدوین آیین نامه مشارکتی برای وظایف شورا در پیش بینی و مدیریت بحران های روانی؛
• سازماندهی جلسات ماهانه با حضور مردم برای شنیدن دغدغه های روانی و مشکلات محله.

شفاف سازی تجربه شهری در لحظه بحران

از جمله راهکارها عبارتند از:

• طراحی اپلیکیشن موبایل با اطلاعات زنده از نقاط امن، مراکز امدادی، مسیرهای فرار و وضعیت مناطق آسیب دیده؛
• نصب تابلوهای دیجیتال لحظه ای در نقاط کلیدی شهر برای اطلاع رسانی فوری در هنگام بحران (مثلا در مترو، میدان ها)
• راه اندازی کانال های محلی پیام رسان (مثلا واتساپ یا روبیکا) برای پخش لحظه ای داده های شهری به ساکنان.

جمع بندی

بحران ها به عنوان واقعیتی مستمر در جهان معاصر، تاثیر عمیقی بر روان و ساختار اجتماعی ایران گذاشته اند که مدیریت آن نیازمند فراتر رفتن از راهکارهای فنی و مدیریتی سنتی است. این پژوهش با تمرکز بر روانشناسی شهری و ذهنیت جمعی، سه محور بنیادین سیاست گذاری بحران را معرفی می کند: ترمیم آرام و مشارکتی ذهن جمعی پس از بحران، امنیت روانی مشارکتی بر مبنای اعتماد و کنشگری جمعی و پیش بینی پذیری در فضای شهری برای کاهش ابهام و اضطراب. جهت تحقق این اهداف، راهبردهایی چون طراحی آیین های سوگواری بومی، ایجاد شوراهای محلی امنیت روانی و شفاف سازی اطلاعات شهری در لحظه بحران پیشنهاد شده اند. راهکارهای عملی شامل برگزاری روزهای یادبود محلی، تشکیل نهادهای غیردولتی محله محور و توسعه ابزارهای دیجیتال اطلاع رسانی است. این رویکرد مردم محور و فرهنگی، امکان بازسازی پایدار، افزایش تاب آوری و تقویت سرمایه اجتماعی را در مواجهه با بحران ها فراهم می آورد.

این مطالعه در مرکز نوآوری مدیریت مردمستان حماسه امید (محا) توسط حمیدرضا تفقدی در سال 1404 انجام شده است.