برنامه جامع پیشرفت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران

گسترش صنعت گردشگری به عنوان صنعتی که با حوزه های مختلفی نظیر میراث فرهنگی، صنایع دستی، کشاورزی، بخش های مختلف اقتصادی، محیط زیست و خدمات در تعامل بوده، دارای اهمیت فراوان است و توسعه آن باعث رشد و پیشرفت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، دیپلماسی سیاسی و … خواهد شد. در حال حاضر بسیاری از کشورها منافع اقتصادی و اجتماعی خود را از توسعه گردشگری دریافت می کنند و درآمدهای حاصل از گردشگری را برای توسعه زیرساخت های بخش های مختلف اقتصادی کشور به کار می گیرند. این صنعت در سال های اخیر به سرعت در حال رشد بوده به طوری که سال 2017، 10.4% از تولید ناخالص داخلی، 10% از کل اشتغال و یک شغل از هر 5 شغل ایجاد شده جهانی را به خود داده اختصاص است.

کلیدواژه: میراث فرهنگی، گردشگری، صنایع دستی، ایران

ضرورت و اهداف پژوهش

برخورداری از تاریخ غنی و طبیعت شگفت انگیز کشور ایران را در ردیف ده کشور برتر دنیا در زمینه گردشگری قرار داده است. لذا پیمودن گام های پیشرفت با هدف افزایش درآمدهای ارزی و اشتغال زایی در کشور، یکی از اولویت های اساسی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است. با این حال، سهم کشور ما از این صنعت سودآور چه به لحاظ تعداد و چه به لحاظ گردش مالی بسیار ناچیز و کمتر از 0.5% است. این حوزه می تواند از نظر اقتصادی شرایط ایجاد اشتغال، کاهش بیکاری و افزایش درآمد را تسهیل کند. همچنین میزان سرمایه گذاری برای ایجاد یک فرصت شغلی در صنعت گردشگری بسیار پایین تر از دیگر صنایع است. بازآفرینی سبد محصولات صنایع دستی، برندسازی مجدد و افزایش تبلیغات برای تغییر ذهنیت مشتریان و بازدیدکنندگان بین المللی برای جلب اعتماد تعداد بیشتری از مشتریان و گردشگران ضروری است.

جایگاه گردشگری ایران

آمارها نشان می دهد که گردشگری در ایران در سال های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ در حال رکود بوده است. نکته مهمی که در مورد رقابت پذیری بر اساس تقاضای گردشگری در ایران به عنوان یک مقصد گردشگری وجود دارد، دیدگاه گردشگران درباره ایران است. به طور کلی، بازدیدکنندگان کیفیت کالاها و خدمات ارائه شده در ایران را از سطح متوسط بالاتر دانسته و همه آن ها تمایل خود را برای بازگشت به ایران ابراز کرده اند. توصیه آن ها می تواند دیگران را نیز به بازدید از ایران تشویق نماید. بر اساس آخرین رتبه بندی بانک جهانی، اقتصاد ایران در میان ۱۹۰ اقتصاد دنیا در رتبه ۱۲۸ ازنظر سهولت کسب وکار قرار دارد. با بررسی دقیق بخش های مختلف تحقیق بانک جهانی، متصدیان بخش گردشگری می توانند به تحلیل موانع مهم موجود بر سر راه رشد و فعالیت شرکت های خصوصی بپردازند و ویژگی های هر بخش را به درستی شناسایی کنند. درمجموع، نمره ایران در مورد شاخص رقابت پذیری در حوزه سفر و گردشگری نامطلوب است، به گونه ای که در سال ۲۰۱۹ نمره کل ایران به 3.5 رسید و در میان ۱۴۰ کشور در جایگاه ۸۹ قرار گرفت. در حوزه منابع طبیعی، رتبه ایران از میانگین رتبه جهانی پایین تر قرار دارد و تنها در حوزه منابع فرهنگی از میانگین جهانی بالاتر است.

مهم ترین چالش ها

به رغم نقاط قوت و ظرفیت بالقوه بخش های میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، این بخش ها با چالش هایی نیز مواجه است. تحقق ظرفیت تجاری این بخش ها، نیازمند شناسایی علل بنیادی چالش های عمده و یافتن راه حل هایی برای آن ها است. اساسا، این چالش ها از محدودیت های موجود در بخش گردشگری در زمینه رقابت در شرایط فعلی، برقراری ارتباط از طریق دسترسی و استفاده از اطلاعات و دانش و ایجاد تغییر و دگرگونی از طریق انطباق با شرایط و فرصت های متحول ریشه می گیرد. مهم ترین این چالش ها عبارت اند از:

• نبود افراد مسئول و تصمیم گیر جهت حفاظت از جاذبه ها: به رغم وجود کمیته ملی طبیعت گردی، فقدان یک مرجع ملی گردشگری به عنوان یک نهاد فراگیر که حفظ منابع طبیعی و جلوگیری از تضاد بین گردشگری و سایر بخش های اقتصادی را تضمین کند، بارها مورد تاکید قرارگرفته است. در بسیاری از مقاصد گردشگری نیز مناقشاتی برای استفاده از مناطق طبیعی بین گردشگری و سایر بخش های اقتصادی وجود دارد و گردشگران نیز اغلب متهم اصلی در آسیب رساندن به محل های طبیعی محسوب می شوند؛ بنابراین، ایجاد اشکال جدید درآمدزایی، مستلزم توانایی های جدید و اتخاذ سیاست های خاصی در سطح استانی برای حفظ و مراقبت از جاذبه های میراث فرهنگی و گردشگری است.
• کمبود سرمایه گذاری ملی و بین المللی: فقدان سرمایه گذاری خصوصی به ویژه در بخش اقامت بسیار جدی است. درنتیجه، بسیاری از هتل ها هنوز توسط دولت اداره می شوند و این امر به معنای وجود نقایص ذاتی یک نهاد دولتی عمومی ازجمله فقدان رقابت پذیری است
• سطح پایین خلاقیت مسئولان، تور گردانان و تصمیم گیران: درنتیجه تحریم ها، اطلاعات ذینفعان گردشگری ایران در مورد آخرین روندها و فرصت های میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بین المللی به روز نیست. این امر هم بر مدارس / موسسات آموزش حرف های و درنتیجه نیروی کار آینده در حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و هم بر توسعه محصولات جدید و خلاقانه تاثیر می گذارد. در حقیقت، عدم آگاهی نسبت به رویه های خلاقانه گردشگری به یک نقطه ضعف در حمایت از کارآفرینان جوان و کسب وکارهای نوپا و فعال در این زمینه تبدیل شده است.

چشم انداز و رویکرد استراتژیک جامع پیشرفت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران

چشم انداز و رویکرد استراتژیک جامع پیشرفت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران تبدیل ایران به مقصد گردشگری خانواده است. برنامه جامع پیشرفت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران با در نظر گرفتن محدودیت های موجود و بهره برداری حداکثری از فرصت ها به گونه ای فراگیر، شرایط تحقق این چشم انداز را فراهم می آورد. اقدامات موردنیاز برای تحقق اهداف استراتژیک عبارت اند از:

• مردمی سازی در جهت تقویت هماهنگی و همکاری و مشارکت مردمی در صیانت از میراث فرهنگی و گردشگری جامعه محور: راهبرد اول بر ایجاد هماهنگی و انسجام در بخش میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و زیر بخش های آن متمرکز است. این راهبرد به تدوین سیاست های جدید برای مردمی سازی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری جامعه محور جهت نظارت بهتر و تضمین کیفیت از طریق استاندارد سازی، صدور مجوز و شبکه سازی معطوف است.
• بهره گیری از تخصص ایران در زمینه علوم اسلامی برای دستیابی به مزیت رقابتی در حوزه گردشگری اسلامی – ایرانی: راهبرد دوم بر ایجاد هماهنگی و انسجام در زیربخش ها در حوزه گردشگری اسلامی متمرکز است. این هدف به ایجاد فرایندهای جدید اعطای گواهی جهت نظارت بهتر و تضمین کیفیت از طریق استاندارد سازی، صدور مجوز و شبکه سازی معطوف است. پیشرفت در صنایع دستی اسلامی – ایرانی هم تشویق می شود.
• به روزرسانی رویه ها و الگوهای موجود در بخش های دولتی و خصوصی و همچنین دارایی های بلا استفاده میراث فرهنگی: راهبرد سوم بر تجدید یا تقویت رقابت پذیری از راه بروز آوری فرایندهای وزارتخانه متمرکز است که شامل رویه ارائه خدمات برای پیشرفت در حوزه صنایع دستی، گردشگری و میراث فرهنگی می شود. این امر به تلفیق فعالیت ها و زیر بخش های مختلف وزارتخانه و بهبود همکاری ذینفعان نیاز دارد.

رهنمودهایی برای اقدام

با بررسی روندهای جهانی و ملی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سنجش ظرفیت های ملی ایران و تحلیل سناریوهای در جریان در دنیا، قطعا صنعت گردشگری ایران نیاز به بازبینی اساسی در سیاست گذاری و بینش مدیریتی دارد. می توان راهکارهای پیش روی صنعت گردشگری ایران را چنین عنوان کرد:

• فراغت از اسلام هراسی: در برخی از مقاصد گردشگری، جرم های ناشی از اسلام هراسی افزایش یافته که باعث ایجاد نگرانی هایی در میان مسافران مسلمان گردیده است. با پایش اخبار و بررسی تجارب اطرافیان در این خصوص، مسلمانان اقدام به انتخاب زمان و مکان سفر خود می نماید.
• کاروان گردشگری بانوان: نزدیک به نیمی از گردشگران مسلمان را زنان تشکیل می دهند که غریب به یک سوم ایشان در گروه های تمام زنانه سفر می کنند. برای جلب این گروه ها فعالیت های پویا در تفرجگاه های مناسب برای بانوان در ایران به راحتی قابل برنامه ریزی است.
• معرفی مفاخر جهان اسلام: گردشگران مسلمان به دنبال میراث گمشده معنوی می گردند که می توانند آن را در زیارت قبور بزرگان و عالمان و متفکران مسلمان در ایران بیایند، با افکارشان آشنا شوند و از معرفتشان در زندگی خویش بهره مند شوند.

جمع بندی

پیمودن گام های پیشرفت با هدف افزایش درآمدهای ارزی و اشتغال زایی در کشور، یکی از اولویت های اساسی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است. با این حال، سهم کشور ما از این صنعت سودآور چه به لحاظ تعداد و چه به لحاظ گردش مالی بسیار ناچیز و کمتر از 0.5% است. صنعت گردشگری در ایران با چالش های گوناگونی ازجمله نبود افراد مسئول و تصمیم گیر جهت حفاظت از جاذبه ها، کمبود سرمایه گذاری ملی و بین المللی و سطح پایین خلاقیت مسئولان، تورگردانان و تصمیم گیران روبه رو است که این صنعت را با مشکل مواجه کرده اند. لذا چشم انداز و رویکرد استراتژیک جامع پیشرفت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران تبدیل ایران به مقصد گردشگری خانواده است. بر همین اساس اقدامات موردنیاز برای دستیابی به این چشم انداز و اقدامات پیشنهادی تشریح شد.

این مطالعه در اندیشکده پیشرفت گردشگری ایران با همکاری حامد فروزان، پگاه یاوری فر و بابک یاوری فر در سال 1400 انجام شده است.