بررسی راهبردهای آمریکا در حوزه تجارت گاز

در حال حاضر انرژی به عنوان یکی از زیرساخت های اصلی توسعه هر کشور مورد توجه است و در بسیاری از موارد، امنیت تامین انرژی یکی از مولفه های امنیت ملی هر کشور محسوب می شود. بنابراین تجارت نفت و گاز همواره با مسائل سیاسی، امنیتی و دفاعی کشورها در حوزه بین الملل ارتباط داشته است. با توجه به این که ایران دومین دارنده ذخایر گازی و سومین تولیدکننده گاز طبیعی جهان است پتانسیل بالایی در حوزه تجارت گاز دارد. به همین منظور توجه به راهبردهای اتخاذ شده توسط کشورهای پیشرو در تجارت گاز همچون آمریکا از اهمیت ویژه ای برخودار است.

ضرورت و اهداف پژوهش

از آنجا که ایران دومین دارنده ذخایر گاز و سومین تولیدکننده آن در جهان است، ظرفیت بسیاری در ورود به بازار گاز منطقه و جهان دارد. از طرف دیگر ورود موثر ایران در بازار گاز طبیعی و صادرات گاز نه تنها یک ظرفیت بالقوه بلکه یک ضرورت است که ایران باید در میان بازیگران تجارت گاز دنیا نقش مهم و سازنده ایفا کند؛ چراکه تجارت گاز علاوه بر مسائل اقتصادی به شدت بر روی مباحث امنیت ملی کشور نیز اثرگذار است و می تواند جایگاه کشور را از این بعد تقویت کند. بنابراین ضروری است راهبرد مطلوب کشور در این حوزه به نحوی تعیین شود که منافع ملی کشور را به صورت حداکثری تضمین کند. به منظور تعیین راهبرد کلان کشور در حوزه تجارت گاز نیز ضروری است راهبرد دیگر بازیگران اثرگذار بر این بازار نظیر روسیه، آمریکا، چین، اروپا و کشورهای منطقه مشخص و به صورت مستمر رصد شود. لذا در این پژوهش راهبرد آمریکا در حوزه تجارت گاز مورد بررسی قرار گرفته است. اهمیت بررسی راهبرد آمریکا در حوزه تجارت گاز از آن جهت است که اولا این کشور در حال تبدیل شدن به یک صادرکننده بزرگ و تاثیرگذار بر بازار گاز جهان است؛ ثانیا به دلیل قدرت سیاسی آمریکا در حوزه بین الملل، امکان همراه کردن دیگر کشورها با راهبردهای این کشور وجود دارد و ثالثا راهبرد این کشور در این حوزه کاملا برخلاف منافع ملی ایران تعریف شده است.

وضعیت فعلی بازار گاز جهان

در حال حاضر گاز طبیعی بعد از زغال سنگ و نفت به عنوان سومین منبع انرژی در دنیا مورد استفاده قرار می گیرد. دلیل این موضوع، ارزان تر بودن گاز نسبت سوخت های مایع، پاک تر بودن و استفاده آسان تر آن است. از لحاظ تولید گاز، کشورهای ایالات متحده، روسیه، ایران، چین و قطر در رتبه های اول تا پنجم قرار گرفته اند. در صادرات و تجارت گاز نیز کشورهای روسیه، ایالات متحده، قطر، نروژ و استرالیا رتبه های اول تا پنجم را به خود اختصاص داده اند. ایران علی رغم دارا بودن رتبه دوم ذخایر گازی در جهان و رتبه سوم تولید گاز، در رتبه سیزدهم صادرات گاز قرار گرفته است.

بازار گاز در جهان دارای ویژگی های مهمی است که عبارتند از:

• بازار گاز برخلاف بازار نفت، یک بازار منطقه ای است. دلیل این امر آن است که عمده تجارت گاز جهان در حال حاضر از طریق خط لوله انجام می شود و محدودیت مسافت در حمل گاز با خط لوله موجب می شود بازارهای منطقه ای شکل بگیرد. همچنین در خصوص ال ان جی نیز به دلیل هزینه قابل توجه احداث واحد مایع سازی و پایانه های حمل، عمده قراردادهای ال ان جی در قالب قراردادهای بلندمدت حداقل 10 ساله و برای بازارهای مشخصی منعقد می شود؛
• قیمت گاز برخلاف نفت، منطقه ای است. این موضوع نیز به ماهیت منطقه ای بازار گاز باز می گردد.
• عمده قراردادهای گازی، بلندمدت و متصل به نفت هستند. به دلیل ماهیت گاز که جایگزین سوخت های مایع در بازارهای مختلف است، معمولا قیمت گاز در هر بازار در نسبت با سوخت مایع جایگزین در دسترس در هر بازار تعیین می شود که اتصال غیرمستقیمی به مشتقات نفتی و نفت خام می یابد.

راهبرد آمریکا در حوزه تجارت گاز

با توجه به نقش آمریکا در حوزه تجارت گاز، در ادامه در این پژوهش راهبرد این کشور در حوزه تجارت گاز بررسی می شود:

حذف و کاهش وابستگی کشورها به تامین گاز از ایران و روسیه

تا پیش از سال 2005 که تولید گاز آمریکا کمتر از میزان نیازش بوده و این کشور توانایی حضور در بازار گاز را نداشته است، راهبرد اصلی این کشور، تلاش برای حذف و کاهش وابستگی تامین گاز کشورهای مختلف از ایران و روسیه بوده است (راهبرد غیرمستقیم). آمریکا با تمامی خطوط لوله ای که از روسیه به اروپا کشیده شده اند مخالف بوده است و تلاش کرده است تا مانع از آن ها شود. مخالفت با خط لوله «برادری» شوروی در دهه 1980 و منع شرکت های آمریکایی و تحریم شرکت های اروپایی از مشارکت در این خط لوله و مخالفت با خطوط لوله نورد استریم نشان دهنده این راهبرد آمریکا هستند. همچنین در مورد ایران نیز ایالات متحده با خط لوله صلح که یک طرح بزرگ صادرات گاز به شبه قاره هند بوده است مخالفت کرده است و پس از خارج کردن هند از این طرح در تلاش است تا از اجرای قرارداد ایران با پاکستان نیز جلوگیری کند. همزمان با تلاش برای عدم اجرای خطوط لوله ایران و روسیه، آمریکا به فکر راه های جایگزین برای تامین گاز اروپا و شبه قاره بوده است. کریدور جنوبی که گاز قفقاز، آسیای میانه و بخش هایی از خاورمیانه را از طریق ترکیه به اروپا می رساند نمونه ای از تلاش های آمریکا برای کاهش وابستگی اروپا به روسیه است. همچنین این کشور از انتقال گاز ترکمنستان به شبه قاره از طریق خط لوله تاپی کاملا حمایت می کند.

«جهانی کردن» بازار گاز از طریق افزایش تجارت ال ان جی

پس از سال 2005 و با افزایش تولید گاز ایالات متحده ناشی از توسعه صنعت نفت و گاز شیل در این کشور، آمریکا برای اثرگذاری مستقیم بر بازار گاز راهبرد جهانی کردن بازار گاز از طریق افزایش صادرات ال ان جی را در پیش گرفت. گزارش ها و اظهارنظرهای مختلفی این راهبرد آمریکا در حوزه تجارت گاز را تایید می کند. از جمله این موارد به گزارش های اندیشکده بروکینگز در سال های 2012 و 2022، گزارش کمیته روابط خارجی سنای آمریکا در سال2012، بیانیه های متعدد نشست های «شورای انرژی ایالات متحده- اروپا» و نشست های وزرای «گروه 7»، و گزارش اندیشکده شورای آتلانتیک در سال 2017 می توان اشاره کرد. دلیل حمایت آمریکا از روند جهانی شدن بازار گاز ناشی از افزایش تجارت ال ان جی، آن است که در صورت «جهانی شدن» بازار گاز، اولا امنیت انرژی متحدان آمریکا که عمدتا تقاضاکنندگان گاز در جهان هستند (نظیر اروپا، ژاپن، کره جنوبی و هند) به صورت پایدار تامین می شود؛ چراکه در صورت افزایش تجارت ال ان جی، سبد واردات گاز این کشورها متنوع تر می شود. ثانیا با افزایش تجارت ال ان جی در بازار گاز جهان، گزینه های واردات ال ان جی برای کشورهای طرف تقاضا بیشتر شده و درنتیجه قدرت چانه زنی این کشورها افزایش می یابد؛ بنابراین قیمت گاز در جهان به طور کلی کاهش می یابد. لذا آمریکا علاقه مند است به عنوان یک صادرکننده بزرگ ال ان جی وارد بازار گاز جهان شود تا بتواند با تغییر ماهیت منطقه ای این بازار، اهداف راهبردی خود و متحدان خود را تامین کند و اهرم سیاسی- اقتصادی صادرات گاز را از دست کشورهایی مانند ایران و روسیه خارج کند.

اثرات راهبردهای تجارت گاز آمریکا بر امنیت ملی ایران و ارائه راهبرد

هر یک از راهبردهای آمریکا اثرات منفی بر امنیت ملی ایران دارند. برای مثال راهبرد «جهانی کردن» بازار گاز از طریق افزایش تجارت ال ان جی موجب «انفعال ایران در بازار گاز و تبدیل شدن به یک کشور دنباله رو در این بازار» و «یکپارچه شدن قیمت گاز در جهان و کاهش قیمت قراردادهای آینده ایران» می شود. همچنین راهبرد حذف و کاهش وابستگی کشورها به تامین گاز از ایران و روسیه موجب «فاصله گرفتن کشورهای منطقه از ایران از منظر سیاسی و توسعه روابط سیاسی با غرب بر مبنای خطوط لوله» و «از دست دادن فرصت تجارت گاز با کشورهای منطقه و منافع اقتصادی و سیاسی ناشی از آن» می شود. با توجه به مطالب گفته شده، مشخص است که راهبرد آمریکا کاملا در تضاد با منافع ایران در حوزه تجارت گاز قرار دارد. متاسفانه به نظر می رسد حاکمیت ایران آن گونه که بایسته است، اهمیت این حوزه راهبردی انرژی و اثرات مثبت آن بر افزایش قدرت سیاسی، امنیتی و دفاعی را درک نکرده و در نتیجه تلاش های صورت گرفته برای تجارت گاز کشور بسیار محدود بوده است. لذا با توجه به یافته های پژوهش پیشنهادهای زیر برای ایران در سطح راهبردی ارائه می شود:

• حفظ و تقویت ساختار «منطقه ای» بازار گاز جهان از طریق تقسیم بازار گاز با روسیه و قطر؛
• تبدیل شدن به هاب گازی منطقه در میان مدت پنج ساله از طریق صادرات 100 میلیارد مترمکعبی به کشورهای منطقه و واردات 50 میلیارد مترمکعبی از ترکمنستان، روسیه، قطر و آذربایجان به منظور ایجاد پیوندهای سیاسی- امنیتی- اقتصادی قوی با کشورهای همسایه؛
• عدم ورود جدی ایران به بازار ال ان جی و تلاش برای همراه کردن روسیه با خود در این زمینه.

جمع بندی

با توجه به اهمیت امنیت تامین انرژی، تعیین راهبرد مطلوب کشور در زمینه تجارت گاز ضروری است. به همین منظور مطالعه راهبردهای کشورهای پیشرو در این زمینه بسیار مهم است. لذا این پژوهش به بررسی راهبردهای آمریکا به عنوان یکی از بزرگترین صادرکنندگان گاز طبیعی در جهان پرداخته است. راهبرد اول آمریکا حمایت از صادرات گاز کشورهای رقیب ایران و روسیه، مانند ترکمنستان، آذربایجان و … برای تشویق کشورهای خریدار گاز در منطقه به عدم واردات از ایران و روسیه است. راهبرد دوم آمریکا نیز جهانی کردن بازار گاز از طریق افزایش تجارت ال ان جی است. در این راهبرد آمریکا با افزایش تولید و صادرات ال ان جی، علاوه بر کسب درآمد، با رویکردی سیاسی سعی در تامین نیاز کشورهای دیگر و جلوگیری از وابستگی آن ها به کشورهایی نظیر ایران است. در پایان پژوهش پیشنهادهایی نیز برای نحوه مقابله ایران با این راهبردهای ایالات متحده ارائه شده است که حفظ و تقویت ساختار «منطقه ای» بازار گاز جهان از طریق تقسیم بازار گاز با روسیه و قطر و پیگیری راهبرد تبدیل شدن ایران به هاب گازی منطقه از جمله این راهبردها هستند.

این مطالعه در اندیشکده سیاستگذاری امیرکبیر با همکاری جواد سلیمان پور، امین نوربخش و محمد امین نبی سروستانی در سال 1401 انجام شده است.