ضرورت آینده پژوهی اکسپوها برای کشور

اکسپوهای جهانی رویدادهایی بین المللی هستند که کشورها از طریق آن ها توانمندی های فرهنگی، فناوری و اقتصادی خود را به نمایش می گذارند. این نمایشگاه ها فرصتی بی نظیر برای توسعه همکاری های بین المللی، جذب سرمایه گذاری و ارتقای وجهه ملی به شمار می آیند. حضور فعال و برنامه ریزی شده در این رویدادها می تواند نقش مهمی در رشد اقتصادی و دیپلماسی عمومی ایفا کند. به همین دلیل تدوین سیاستی منسجم و راهبردی برای شرکت در اکسپوهای جهانی، به ویژه در دولت های مختلف، ضروری است تا از ظرفیت های این نمایشگاه ها به بهترین شکل بهره برداری شود و از تکرار مشکلات گذشته جلوگیری شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

اکسپوهای جهانی فرصت مهمی برای نمایش توانمندی ها و ارتقای جایگاه اقتصادی و دیپلماتیک کشورها هستند. حضور در اکسپوها تنها از طریق دولت ها و با تایید سازمان جهانی نمایشگاه ها (BIE) امکان پذیر است. با وجود سابقه طولانی حضور ایران، نبود دفتر ملی اکسپو و ضعف ساختاری موجب شده تصمیم گیران برنامه ریزی دقیق نداشته باشند. این وضعیت منجر به هزینه های چندبرابر و ضرر اقتصادی قابل توجهی شده که هر دوره حضور ایران را به پروژه ای زیان ده تبدیل کرده است. لذا بررسی این سیاست ها برای بهره برداری بهتر از فرصت ها ضروری است.

ضعف شناخت مفهوم اکسپو و مستندسازی ناکافی حضورهای گذشته باعث کاهش کیفیت و افزایش هزینه ها شده است. از این رو این گزارش به نقد سیاست حضور ایران در اکسپوها، به ویژه در دولت چهاردهم، می پردازد و هدف آن جلوگیری از تکرار غیبت یا انصراف ناگهانی، به ویژه در اکسپوی اوزاکا ۲۰۲۵ است. اگرچه این انصراف ظاهرا به دلیل صرفه جویی اقتصادی بوده، اما فرصت های اقتصادی و دیپلماتیک زیادی از کشور سلب شده است.

اکسپو EXPO چیست؟

اکسپوهای جهانی نمایشگاه های بزرگی هستند که از سال ۱۸۵۱ آغاز شده و با هدف نمایش دستاوردهای علمی، صنعتی، فرهنگی و هنری کشورها برگزار می شوند. نخستین اکسپو در لندن برپا شد و از آن زمان تاکنون شهرهای متعددی میزبان این رویدادهای بین المللی بوده اند که اغلب تأثیر چشمگیری بر توسعه اقتصادی و اجتماعی آن ها داشته است. این نمایشگاه ها فرصتی بی نظیر برای معرفی نوآوری ها، تبادل فرهنگی و ایجاد بازارهای اقتصادی و گردشگری فراهم می کنند. سازمان بین المللی نمایشگاه ها (BIE) مسئول نظارت، برنامه ریزی و هماهنگی اکسپوها است و چهار نوع مختلف شامل اکسپوهای جهانی، تخصصی، باغبانی و سه ساله را برگزار می کند. در اکسپوهای جهانی، ساخت پاویون ها بر عهده کشور میزبان است، اما در اکسپوهای تخصصی هر کشور خود پاویون می سازد. کشورهای شرکت کننده با استفاده از این فرصت، تلاش می کنند هویت ملی خود را به نمایش بگذارند، نگرش جهانیان را اصلاح کنند و همکاری های بین المللی را تقویت نمایند. اکسپوها محل برجسته ای برای معرفی دستاوردهای تکنولوژیکی مانند لامپ ادیسون، خودرو و تلفن بوده اند و همچنان نقش مهمی در آموزش و پیشرفت جهانی ایفا می کنند.

تاریخچه حضور ایران در اکسپوهای جهانی و ضرورت ارتقاء آگاهی مدیریتی برای بهره وری بهتر

حضور ایران در اکسپوهای جهانی بیش از ۱۷۰ سال قدمت دارد و تاکنون در ۱۲ دوره شرکت کرده است. نخستین حضور رسمی ایران به دوره قاجار و تشویق امیرکبیر به دعوت ملکه انگلیس باز می گردد که زمینه آشنایی با دنیای مدرن را فراهم کرد. اگرچه ایران در دوره پهلوی اول به دلیل جنگ های جهانی غیبت هایی داشت، اما در دوره های بعدی حضورهای موفق تری ثبت شد. پس از انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی، شرکت در اکسپوها اولویت نداشت، اما از دهه ۹۰ میلادی حضور ایران افزایش یافت

در ایران اطلاع رسانی و آگاهی عمومی نسبت به اهمیت اکسپوها کم بوده که ناشی از کم توجهی مسئولان و نداشتن بینش لازم است. اکسپوها سه هدف اصلی دارند: قدرت نمایی کشورها، نمایش وجود کشورهای کمتر دیده شده و فرصت تبادل اطلاعات سیاسی و اقتصادی. عدم مستندسازی و فرهنگ محدود باعث شده ایران هزینه دوباره کاری بپردازد. همچنین انصراف ایران از اکسپو ۲۰۲۵ اوزاکا به بهانه صرفه جویی مالی خسارت بزرگی بود، به ویژه در زمان جنگ اسرائیل علیه ایران که فرصتی برای بیان مظلومیت کشور از دست رفت. لذا افزایش آگاهی مدیران درباره اهمیت اکسپو برای کاهش هزینه ها و افزایش بهره وری ملی ضروری است.

مساله متولی اکسپو در ایران

یکی از مشکلات اصلی در مدیریت حضور ایران در اکسپوهای جهانی، فقدان نهاد دائمی و واحد برای مدیریت و لجستیک این حضورها است. تاکنون سازمان ها و وزارتخانه های مختلفی از جمله میراث فرهنگی، گردشگری، بازرگانی، فرهنگ و ارشاد اسلامی به طور پراکنده مدعی این مسئولیت بوده اند که باعث افزایش هزینه ها و سردرگمی شده است.

رویه فعلی این است که وزارت صنعت، معدن و تجارت از طریق شرکت سهامی نمایشگاه های بین المللی، مدیریت پاویون ایران را برعهده می گیرد و این مسئولیت با تصویب معاون اول رئیس جمهور به صورت دوره ای به آن واگذار می شود. این روند که تا اکسپو دبی ۲۰۲۰ نیز ادامه داشت، فاقد چارچوب قانونی مشخص و پایدار است و باعث شکایات و انتقاداتی حتی در داخل وزارت صنعت شده است. برخی کارشناسان معتقدند سازمان تجارت جهانی در زیرمجموعه این وزارتخانه باید نقش بیشتری در مدیریت حضور ایران داشته باشد. علاوه بر این وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز مدعی مدیریت محتوایی و لجستیکی پروژه های اکسپوست که نشان دهنده عدم انسجام و هماهنگی میان دستگاه های مسئول است.

پیشنهاد اجرایی برای اصلاح جدی روند معیوب

مدیریت حضور ایران در اکسپوهای جهانی فاقد پشتوانه قانونی مشخص فراتر از قانون اساسی است که نشان دهنده خلا قانونی جدی است. به تازگی پیش از اکسپو اوزاکا، تفویض بخشی از ماموریت به ارگان های خارج از وزارت صنعت، معدن و تجارت تقویت شد، اما انصراف ایران از اکسپو اوزاکا این روند را متوقف کرد. برای رفع این مشکلات، اندیشکده آینده پژوهی اکسپو پیشنهاد تاسیس دفتر مستقل اکسپو در ساختار دولت را ارائه کرده است.

این دفتر باید دارای هیئت امنایی با حضور سازمان های دولتی مرتبط و بودجه ثابت باشد. شرح وظایف و اختیارات ملی و بین المللی دفتر تعیین شود و امکان برون سپاری امور به بخش خصوصی فراهم شود. همچنین تدوین سند چشم انداز ۳۰ ساله برای کسب میزبانی اکسپو، ایجاد رشته نمایشگاه های جهانی اکسپو در دانشگاه ها، راه اندازی رسانه تخصصی بین المللی و دایره المعارف تخصصی اکسپو از جمله برنامه های پیشنهادی است که می تواند به تثبیت مدیریت و کاهش هزینه ها کمک کند.

جمع بندی

اکسپوهای جهانی فرصتی مهم برای نمایش توانمندی ها و ارتقای جایگاه اقتصادی و دیپلماتیک کشورها هستند. ایران با سابقه ای بیش از ۱۷۰ سال حضور در اکسپوها، به دلیل ضعف مدیریت، نبود نهاد دائمی و فقدان پشتوانه قانونی مشخص، با چالش هایی همچون هزینه های بالا، مستندسازی ناکافی و انصراف های ناگهانی مواجه شده است. انصراف از اکسپو اوزاکا ۲۰۲۵ نمونه ای از آسیب های این وضعیت است. برای بهبود عملکرد، پیشنهاد شده تا دفتر مستقل اکسپو در ساختار دولت با بودجه و هیئت امنای مشخص تاسیس شود، شرح وظایف دقیق تعریف شود و همکاری با بخش خصوصی افزایش یابد. همچنین تدوین سند چشم انداز ۳۰ ساله و راه اندازی رسانه و دایره المعارف تخصصی اکسپو می تواند نقش مهمی در بهره برداری بهتر از این فرصت ها و کاهش هزینه ها داشته باشد.

این مطالعه در اندیشکده آینده پژوهی اکسپو توسط علیرضا بهرامی در سال 1404 انجام شده است.