احداث نیروگاه های برق صادرات محور توسط بخش غیردولتی

دسترسی بیشتر به انرژی، رشد، توسعه و رفاه مبتنی بر آن، خواسته اغلب دولت ها است. بررسی وضعیت مصرف برق در منطقه نشان می دهد نزدیک به 15 هزار مگاوات نیاز به برق در کشورهای همسایه وجود دارد. ایران با پاسخگویی به بخشی از این نیاز می تواند علاوه بر کسب درآمدی ارزی، وابستگی متقابل با این کشورها را بیشتر کرده و موجب افزایش قدرت سیاسی و اقتصادی خود در منطقه شود. با وجود این به دلیل ناترازی برق در سال های اخیر، ایران نتوانسته است به طور کامل به تعهدات صادرات برق خود عمل کند و در نتیجه در دو سال اخیر صادرات برق کاهشی و واردات آن افزایشی بوده است. نتیجه وضع موجود، از دست رفتن بازارهای صادراتی برق ایران و تضعیف دیپلماسی انرژی کشور در منطقه است.

ضرورت و اهداف پژوهش

ایران دارنده ذخایر قابل توجه نفت و گاز است. همچنین جغرافیای سیاسی کشور به گونه ای است که تبادل و تجارت انرژی را میسر و به صرفه می کند. صنعت برق ایران نیز دارای بلوغ زیادی از نظر طراحی، توسعه و زیرساخت های تولید، انتقال و توزیع برق است. با وجود این منابع و توانمندی ها، کشور در سال های اخیر در تامین تقاضای برق تابستان به دلیل عدم توسعه نیروگاه متناسب با رشد مصرف برق با چالش مواجه شده است.

بی ثباتی در اقتصاد کلان کشور و نواقص ساختاری و مشکلات اقتصادی صنعت برق، اعتماد به سرمایه گذاری در این صنعت را از بین برده و ایجاد ظرفیت نیروگاهی جدید را با چالش مواجه کرده است. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت ایران در تولید برق و ارزیابی وضعیت تجارت منطقه ای برق ایران و ارائه الگوی احداث نیروگاه های صادرات محور توسط بخش غیردولتی پرداخته شده است.

ارزیابی وضعیت ایران در تولید برق

ایران کشوری با منابع فراوان نفت و گاز است و از نظر ظرفیت تابش خورشید و وزش باد وضعیت مطلوبی دارد؛ علاوه بر آن، در بخش های زیادی از صنعت برق کشور خوداتکایی وجود دارد. زیرساخت های اصلی شبکه انتقال و توزیع برق ایران حجم و گستره قابل توجهی دارد و نزدیک به 600 واحد حرارتی و 60 نیروگاه برق آبی در کشور نصب شده است. عمده ظرفیت تولید برق کشور مربوط به نیروگاه های حرارتی است و سهم نیروگاه های برق آبی حدود 14 درصد و سهم سایر انواع نیروگاه ها کمتر از 5 درصد است. از نیروگاه های مشارکت کننده در بازار عمده فروشی برق ایران، 48 درصد مالکیت دولتی و 52 درصد مالکیت غیردولتی دارند همچنین 65 درصد از انرژی برق در سال 1401 توسط بخش غیردولتی تولید شده است.

براساس گزارش ها توان تامین شده در لحظه اوج بار سال 1401، برابر با 59 هزار و 396 مگاوات بوده است. این موضوع به معنی 10 هزار مگاوات ناترازی در عرضه و تقاضای برق است. با وجود 68 هزار مگاوات ظرفیت عملی نیروگاه ها در زمان اوج بار، اختلاف حدود 9 هزار مگاواتی در توان تامین شده و ظرفیت عملی وجود دارد. بخشی از این اختلاف به دلیل عدم امکان تولید نیروگاه های برق آبی با تمام ظرفیت است، به طوری که تنها حدود 8 هزار مگاوات توان از این نیرو گاه های برق آبی و تجدیدناپذیر تامین شده است. لذا حدود 5 هزار مگاوات کمبود تولید همزمان با لحظه اوج بار به نیروگاه های حرارتی مربوط می شود و ناشی از عدم بهره برداری مناسب از تمام ظرفیت نیروگاهی است.

ارزیابی وضعیت تجارت منطقه ای برق ایران

در حال حاضر میان ایران و همه کشورهای همسایه که با ایران مرز خاکی دارند، اتصال برقی وجود دارد. بعضی از این ارتباطات برای واردات یا تبادل برق و برخی دیگر برای صادرات به کار می رود. در حال حاضر کشورهای عراق، ترکیه، افغانستان و پاکستان با معضل کمبود برق در ایامی از سال مواجه هستند و ایران تنها به این 4 کشور صادرات برق انجام می دهد. در ادامه این بخش، ابتدا نیاز مصرف برق چهار کشور ذکر شده بررسی می شود.

عراق

کشور عراق برای تامین حدود 40 درصد از برق خود نیازمند واردات گاز و برق از ایران است. نیاز شدید عراق به برق در تابستان و نزدیکی جغرافیایی به ایران، باعث شده که اوج بار شبکه برق دو کشور در فصول یکسانی اتفاق بیفتد و تنها اختلاف ساعتی در افق روزانه وجود داشته باشد. در سال 2022 در حالی که حداکثر نیاز عراق به برق حدود 35 هزار مگاوات بود، این کشور توانست حداکثر 24 هزار مگاوات برق تولید کند؛ لذا در سال 2022 عراق با حدود 11 هزار مگاوات ناترازی برق مواجه بود. با توجه به روند کند افزایش ظرفیت تولید برق در عراق و براساس برآوردهای انجام شده، این کشور در سال 2025 میلادی با 8 تا 13 هزار مگاوات کمبود برق مواجه خواهد شد.

ترکیه

کشور ترکیه عمده برق خود را از طریق واردات انرژی اولیه (گاز و زغال سنگ)، تولید می کند. واردات برق ترکیه از سال 2015 رو به کاهش است و این کشور در سال های اخیر صادرکننده خالص انرژی برق بوده است. در حال حاضر، یک پست 600 مگاوات به این شیوه میان ایران و ترکیه راه اندازی شده و احداث پست برق دوم با همین ظرفیت برنامه ریزی شده است.

افغانستان

 زیرساخت های تولید و انتقال برق در کشور افغانستان ضعیف است. این کشور حدود 80 درصد از برق مورد نیاز خود را به ترتیب براساس میزان واردات از کشورهای ازبکستان، ایران، ترکمنستان و تاجیکستان وارد می کند. با توجه به روند توسعه ظرفیت تولید برق در سال های گذشته و همچنین برآورد نیاز مصرف افغانستان به برق، ظرفیت صادرات برق به این کشور در سال 2025 میلادی حدود هزار تا 2 هزار مگاوات پیش بینی می شود.

پاکستان

عمده افزایش ظرفیت تولید برق در پاکستان برای سال های آتی، مبتنی بر زغال سنگ و برق آبی برنامه ریزی شده است. بررسی وضعیت فعلی این کشور و پیش بینی روند توسعه ظرفیت نیروگاهی آن در کنار برآورد تقاضای برق در سال های آتی نشان می دهد که پاکستان در سال 2025 نیاز به واردات 5 تا 11 هزار مگاوات برق خواهد داشت.

ارائه الگوی احداث نیروگاه های برق صادرات محور توسط بخش غیردولتی

این بخش به ضرورت و الزامات «حفظ و افزایش بازارهای صادراتی برق ایران» در کنار «تامین برق در اوج تقاضای داخل» می پردازد و برای این مهم، الگویی مبتنی بر «احداث نیروگاه های صادرات محور توسط بخش غیردولتی» پیشنهاد می شود. براین اساس، پیشنهاد می شود «نیروگاه های صادرات محور» جدید با استفاده از منابع غیردولتی احداث شود، به طوری که بخشی از این ظرفیت جدید نیروگاهی در ایام اوج بار به داخل فروخته و بخش عمده آن به کشورهای مقصد صادر شود. مزایای اصلی این پیشنهاد عبارتند از:

• حفظ و افزایش بازارهای صادراتی کشور از طریق تکمیل ظرفیت خالی خطوط برق صادراتی ایران و افزایش ظرفیت خطوط صادراتی؛
• کاهش ناترازی تولید و نیاز مصرف برق در اوج بار شبکه؛
• افزایش جذابیت های سرمایه گذاری بخش غیردولتی در صنعت برق؛
• کمک به تامین ارز مورد نیاز کشور.

اهداف طرح

این پیشنهاد دو هدف اصلی «کمک به تامین تقاضای برق در ایام اوج بار داخلی» و «حفظ و توسعه بازارهای صادراتی برق کشور» را دنبال می کند که بر همین اساس، دو الگوی فروش قابل ترسیم است. یک الگو تفکیک هر سال به دو بازه اوج بار و غیر اوج بار است که در دوران اوج بار، برق نیروگاه کاملا به داخل فروخته می شود و در سایر دوران کاملا صادر می شود. در الگوی دوم، بخشی از برق تولیدی (با نسبت مشخص در سال) صادر و بخش دیگر به داخل فروخته می شود.

ابعاد طرح

این پیشنهادها در 3 بسته قابل پیاده سازی دارد:

• بسته اول به نیروگاه های پایه گاز سوز مربوط می شود که چالش اصلی آن تامین پایدار گاز طبیعی و نرخ آن است؛
• بسته دوم به نیروگاه زغال سنگ سوز مربوط است که نبود فناوری و انتقال آن به کشور چالش برانگیز و البته قیمت تمام شده استخراج زغال سنگ و وضعیت معادن آن مهم است؛
• بسته سوم به نیروگاه های تجدیدپذیر مربوط می شود که نکات فنی و الگوی فروش خاص خود را می طلبد.

جمع بندی

دسترسی بیشتر به انرژی، رشد، توسعه و رفاه مبتنی بر آن، خواسته اغلب دولت ها است. بررسی وضعیت مصرف برق در منطقه نشان می دهد نزدیک به 15 هزار مگاوات نیاز به برق در کشورهای همسایه وجود دارد. ایران با پاسخگویی به بخشی از این نیاز می تواند علاوه بر کسب درآمدی ارزی، وابستگی متقابل با این کشورها را بیشتر کرده و موجب افزایش قدرت سیاسی و اقتصادی خود در منطقه شود. از این رو برای انجام این طرح، الگویی مبتنی بر «احداث نیروگاه های صادرات محور توسط بخش غیردولتی» پیشنهاد می شود. براین اساس، پیشنهاد می شود «نیروگاه های صادرات محور» جدید با استفاده از منابع غیردولتی احداث شود، به طوری که بخشی از این ظرفیت جدید نیروگاهی در ایام اوج بار به داخل فروخته و بخش عمده آن به کشورهای مقصد صادر شود.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد مقاومتی توسط صالح رحیمی در سال 1402 انجام شده است.