بررسی سیاستگذاری مسئولیت اجتماعی شرکت ها در ایران و جهان

مسئولیت اجتماعی شرکت یا Corporate social responsibility یک مدل تجاری و مفهومی گسترده است. این مفهوم به عملکرد مسئولانه شرکت ها در قبال خود، جامعه و محیط زیست می پردازد. مسئولیت اجتماعی شرکت ها در دنیای امروز نقش مهمی در توسعه پایدار جوامع و جبران آسیب های کارخانه ها و شرکت ها به محیط زیست و ساختار اجتماعی مناطق محلی دارد. این حوزه که در دنیای امروز به صورت ترکیب تقنین و فعالیت داوطلبانه پیش می رود، در ایران نیز به صورت پراکنده در قوانین مختلف ظهور و بروز داشته است. با این حال مشاهده می شود که به این قوانین به درستی عمل نمی شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

مسئولیت پذیری اجتماعی شرکت ها، تعهداتی است که بنگاه های اقتصادی و شرکت های تجاری در برابر جامعه دارند. پژوهشگران حوزه سیاستگذاری معتقدند واحدهای تجاری فراتر از مسائل اقتصادی نسبت به جامعه، محیط زیست، بهبود زندگی و سلامت کارکنان، شهروندان و سایر ذی نفعان مسئولیت دارند. از اواسط قرن بیستم کنترل آلودگی های زیست محیطی، ایمنی و سلامت محیط کار، ایجاد فرصت های برابر شغلی، ارتقای کیفیت محصولات شرکت و رعایت حقوق کارگران، جزء لاینفک مطالبات اندیشمندان علوم اجتماعی و جامعه از کارخانه ها و شرکت های تجاری بوده است. این مطالبه تا آنجا گسترش یافته که تحقیقات مختلفی نشان می دهند بی توجهی شرکت ها به این حوزه تاثیرات جدی بر اعتماد جامعه به آن ها و بالطبع بر فروش محصولات و خدمات آن ها داشته است.

مسئولیت اجتماعی شرکت ها در دنیای امروز نقش مهمی در توسعه پایدار جوامع و جبران آسیب های کارخانجات و شرکت ها به محیط زیست و ساختار اجتماعی مناطق محلی دارد. لذا با توجه به این مسئولیت مهم، در این پژوهش با بررسی مسائل مرتبط با مسئولیت های اجتماعی شرکت ها و قوانین مربوط به ایران و جهان به ارائه پیشنهادهایی به منظور نحوه تقنین و ساماندهی قوانین مسئولیت اجتماعی شرکت ها در ایران پرداخته شده است.

مسائل مرتبط با مسئولیت های اجتماعی شرکت ها

حوزه مسئولیت های اجتماعی شرکت ها با چالش هایی مواجه است که برخی از آن ها عبارتند از:

سوءاستفاده سیاسی و اجتماعی از مسئولیت اجتماعی شرکت ها

مسئولیت اجتماعی شرکت ها اگرچه در ذات خود یک فعالیت بشردوستانه و اجتماعی است، اما می تواند دستخوش مقاصد سیاسی و اجتماعی ناسالم قرار گیرد. متداول است که شرکت ها قسمتی از بودجه های در اختیار خود را با تصمیم هیئت مدیره یا قوانین و مقررات داخلی یا به اختیار مدیر، برای هزینه کرد در حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها قرار می دهند. کارشناسان معتقدند که هزینه های مسئولیت اجتماعی شرکت ها می تواند برای کم کردن فشار سیاسیون بر شرکت در موارد نقض قانون توسط شرکت باشد یا مسئولین شرکت برای ارتقای جایگاه سیاسی خود منابع مالی مسئولیت اجتماعی شرکت ها را در محل مورد نظر سیاسیون برای افزایش قدرت ایشان هزینه کنند.

وجود پدیده سبزشویی

افزایش روزافزون مصرف کنندگان آگاه و دغدغه مند به مسائل اجتماعی و محیط زیستی باعث شده تا بسیاری از شرکت های بزرگ و کوچک دنیا برای رقابت در افزایش سهم خود از بازار اقدام به سبزشویی کنند. سبزشویی واژه ای است که به دورویی انسان های به ظاهر دوستدار محیط زیست اشاره دارد. به این صورت که با نام حمایت از محیط زیست به محیط زیست صدمه می زنند. به عنوان مثال شرکت کوکاکولا نوشابه های جدیدی را با برچسب سبز روانه بازار کرده است و با این اقدام تلاش می کند این محصول را ارگانیک و حامی محیط زیست معرفی نماید، در صورتی که قند بسیار بالای این محصول و بسته بندی پلاستیکی آن کاملا مخالف تصویر ارائه شده از این محصول است.

در ایران نیز برای جلب مشتری از سبزشویی استفاده شده است؛ مثلا سایت دیوار در بیلبوردهای تبلیغاتی در کنار نشان تجاری خود از تصاویری استفاده می کند که نشان دهنده از بین رفتن تدریجی محیط زیست است و در حاشیه آن عباراتی مانند «نابودی کمتر منابع آب، با کالای دست دوم» و «نجات زمین با دست دوم» درج می کند، در صورتی که در این بستر محدودیتی برای فروش کالای مخرب محیط زیست وجود ندارد.

امکان پولشویی در بستر مسئولیت اجتماعی شرکت ها

شرکت ها به این مهم پی برده اند که اثرات اجتماعی فعالیت هایشان در پذیرش آن ها توسط جامعه بسیار تاثیرگذار است. از این رو بیشتر با خیریه ها، انجمن ها و سایر گونه های تشکل های مردم نهاد همکاری می کنند تا بهترین بهره را از ظرفیت های تشکل های مردم نهاد ببرند. سازمان ها و موسسات خیریه مورد اعتماد و اقبال عموم مردم هستند و به دلیل ماهیت خیرخواهانه آن ها، احتمال کشف جرم در آن ها کمتر است، به همین سبب نیز بسترهای مستعدی برای پولشویی و سوءاستفاده های مالی اینگونه شرکت ها و مفسدان اقتصادی و سیاسی به شمار می روند.

مجرمین با بهره گیری از عدم شفافیت در عملکرد و فعالیت های مالی موسسات خیریه، آن را مامن مناسبی جهت تطهیر پول های ناپاک خود یافته اند و با تاسیس خیریه و تشکل های مردم نهاد و همچنین تخصیص منابع مالی و غیرمالی برای مقاصد سوء اقتصادی و سیاسی خود بهره می برند. با توجه به آنچه گفته شد، در شرایطی که بستر نظارت و شفافیت مالی و عملیاتی معیوب باشد، بروز پدیده شوم پولشویی به بهانه انجام مسئولیت اجتماعی شرکت ها بسیار محتمل است.

بررسی قوانین جهان در حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها

مسئولیت اجتماعی شرکت ها امری بدیع در سیاستگذاری جهانی است که قدمت چندانی ندارد. معاهدات و پیمان های این حوزه نیز غالبا داوطلبانه و غیرالزام آور است و شرکت ها با عمل به آن ها از مشوق های مختلف مالیاتی و اخذ گواهینامه های رعایت مسئولیت اجتماعی شرکت و… بهره مند می شوند. مهم ترین این معاهدات، استاندارد راهنمایی ایزو ۲۶۰۰۰ است که در سال ۲۰1۰ توسط سازمان بین المللی استاندارد تهیه شده و به استاندارد مسئولیت اجتماعی شرکت ها معروف است.

علاوه بر معاهدات و پیمان های جهانی، سیاستگذاران در کشورهای مختلف به مسئولیت اجتماعی شرکت ها توجه داشته اند. برای مثال در کشور انگلستان که گرایش های راست اقتصادی دارد تلاش می شود تا دولت کمتر در امور شرکت های تجاری دخالت کند و مسئولیت اجتماعی شرکت ها در این کشور قوانین مستقل و الزام آوری ندارد. در کشور آلمان نیز قوانین مسئولیت اجتماعی شرکت ها بیشتر متوجه کارکنان شرکت و حمایت از انجمن های صنفی و کارگری است؛ اما برخی شرکت ها مانند خودروسازی فولکس واگن به طور داوطلبانه مقرراتی در این حوزه برای خود تدوین کرده اند که به مسئولیت هایی مانند آزادی تشکل ها، مبارزه علیه تبعیض و احترام به مدارهای اساسی سلامت و امنیت متعهد شده است.

بررسی قوانین مربوطه در ایران

در کشور ایران قوانین و مقررات گسترده و البته پراکنده ای در حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها به طور مستقیم یا غیرمستقیم وجود دارد. ماده (80) قانون برنامه ششم توسعه، قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست، قانون هوای پاک، قانون مدیریت پسماندها، قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان، سند ملی کار شایسته و قانون کار از جمله مهم ترین قوانینی هستند که در این حوزه وضع شده اند. این قوانین دارای چالش های بسیاری هستند که برخی از آن ها عبارتند از:

• قوانین متکثر بدون متولی واحد در حاکمیت: چنانکه از بررسی قوانین ایران به دست می آید، حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها در بیش از هفت دسته از قوانین حضور دارد. هرچند یکی کردن تمام این قوانین با توجه به شاخه های مختلف آن از کارگر تا کارفرما دشوار به نظر می رسد، برخورداری از متولی و مرجعی واحد در دولت می تواند این نقیصه را تا حد ممکن برطرف نماید؛
• پشتیبانی ضعیف قوانین در حوزه کارگری: ازجمله مواردی که در جدول فوق نیازمند تقویت است، موارد مربوط به بهداشت و ایمنی محیط کار و تشکل های کارگری است. تشکل های کارگری به دلیل مسئله امنیت شغلی توان پیگیری حقوق کارگران را به شکل مناسب خود ندارند؛
• نبود قوانین در محورهای نوظهور: بررسی ها نشان می دهند که موارد نوظهور حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها مانند حریم خصوصی مصرف کنندگان و شفافیت، کمتر مورد توجه سیاستگذاران در ایران بوده است.

پیشنهادهایی به منظور نحوه تقنین و ساماندهی قوانین این حوزه

در ایران، توجه ویژه به حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها وجود داشته و شاید بیش از هر کشوری در ایران قوانین مربوط به مسئولیت اجتماعی شرکت ها وضع شده است. علاوه بر این در برخی موارد ضمانت های اجرایی مناسبی مانند جریمه مالی، حبس متخلفان، لغو پروانه فعالیت شرکت های متخلف و… برای این قوانین وجود دارد. با این حال بررسی های کارشناسان نشان می دهد در عمل، مسئولیت اجتماعی شرکت ها در محورهای مختلف زیست محیطی و شرکت در توسعه اجتماعی کمتر به سرانجام رسیده است. از همین رو پیشنهادهایی به منظور نحوه تقنین و ساماندهی قوانین مسئولیت اجتماعی شرکت ها در ایران ارائه می شود:

• الزام شرکت ها به گزارش سالیانه: با ایجاد زیرساخت های مناسب در کشور و الگوبرداری از قوانین نوین جهانی حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها، می توان گزارش دهی سالیانه شرکت ها در حوزه مسئولیت اجتماعی را الزامی کرد و ضمن صحت سنجی این گزارش ها توسط متولیان امر، آن را به اطلاع عموم جامعه رساند. بدین صورت می توان مزیت رقابتی مذکور را معتبرتر کرد و شرکت ها را به طور درونی و خودجوش به رعایت مفاد استانداردهای این حوزه سوق داد؛
• تقنین موارد نوظهور و کمتر توجه شده: چنانکه در ارزیابی قوانین ایران اشاره شد برخی موضوعات حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها مانند حفظ حریم خصوصی مصرف کنندگان و شفافیت عملکرد شرکت ها در حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها از خلاهای قانونی است که با توجه به اهمیت و جایگاهشان در بهبود عملکرد شرکت ها تقنین آن ها ضروری به نظر می رسد؛
• نظارت مجلس: نظارت مجلس بر دستگاه های مختلف مانند سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان استاندارد، شرکت ملی نفت ایران و سایر سازمان ها و ارگان های مرتبط برای بررسی میزان عملیاتی شدن این قوانین، علل تخطی از آن ها و برخورد با خاطیان از ضرورت های این حوزه است.

جمع بندی

مسئولیت پذیری اجتماعی شرکت ها، تعهداتی است که بنگاه های اقتصادی و شرکت های تجاری در برابر جامعه دارند. این مسئولیت در دنیای امروز نقش مهمی در توسعه پایدار جوامع و جبران آسیب های کارخانه ها و شرکت ها به محیط زیست و ساختار اجتماعی مناطق محلی دارد. این حوزه با چالش هایی مانند سوءاستفاده سیاسی و اجتماعی از مسئولیت اجتماعی شرکت ها، وجود پدیده سبزشویی و امکان پولشویی در بستر مسئولیت اجتماعی شرکت ها مواجه است که در این پژوهش به آن ها پرداخته شد. همچنین برخی قوانین جهان و ایران در حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها مورد بررسی قرار گرفت. در این بررسی برخی از چالش های حوزه قانون گذاری در ایران مشخص شد که قوانین متکثر بدون متولی واحد در حاکمیت از جمله آن هاست. لذا پیشنهادهایی به منظور نحوه تقنین و ساماندهی قوانین مسئولیت اجتماعی شرکت ها در ایران ارائه شد که الزام شرکت ها به گزارش سالیانه در حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت ها نمونه ای از آن هاست.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری سینا شیخی، محمدحسین پیروی، فاطمه میرجلیلی، امین اله پاک نژاد، ایمان تهرانی، علی ربانی، حسام عزت آبادی و محمدتقی ضرغام افشار در سال 1401 انجام شده است.